Jas asqan saıyn seniń jyly sózińdi, arqadan qaqqan aǵalyq yqylasyńdy kútetinder kóbeıe beredi eken de, keıde solardyń ortasynda otyryp, óziń de bireýge erkelegiń, aınalyp-tolǵanǵan meıirimin estigiń kelip turatyny bar. Sondaı aıryqsha bir saǵynyshymdy týǵyzatyn adam – qaıtqanyna aldaǵy naýryzda jyl tolatyn jezdem Qulahmet Qalmenov edi. Marqum aqjarqyn, aqkóńil bolatyn. Qaı kezde kórseń de, qaı kezde telefon arqyly habarlassań da ádemi ázili, jarasymdy qaljyńy ázir turatyn. «Áı, sen kórinbeı kettiń ǵoı, bir kelip ápkeńniń júzin jadyratyp ketseńshi. Ápkeńniń júzi jadyrap tursa, ishken asym boıyma jaqsy sińedi», deıtin.
Eki myńynshy jyldardyń basynda úıge keldi, qasynda ápkem Kúmisjan jáne inisi Ábdijálel Bákir bar eken.
– Qyzmettegi adamsyń ǵoı, qolyń tıe bermes. Biraq sońǵy jyldardyń ózinde Shymkentte úsh ret boldyń, úsh retinde de myna ápkeń qazanyn kóterip, balalary men kelinderine aıtyp, kútip otyrdy. Daıyn tamaq rásýa bolmasyn dep, kórshi-qolańdy shaqyryp, qyzyǵyn men kórdim, – dep máz bola kúlip aldy. – Ápkeńniń aldynda aıtshy, ókpeń bolsa, kóterip alýǵa daıynmyn.
...Qaıdan ókpe bolsyn, biz jete tanymaıtyn adamdar syrttaı qamqorlyq jasap, baýyrmaldyq tanytsa, rızashylyqtan ózge ne bolsyn. Ákemiz qaıtqanda, úlkenimiz on ekide – úsh bala, ákemizdiń qyrqyn ótkizisimen sheshemiz tósek tartyp aýyrdy. Sondaı jaǵdaıda júrgende, aqquba óńdi jap-jas kelinshek egil-tegil jylap kelipti. Bizdiń kishkentaı kezimiz, ony bile bermeımiz. Biraq sheshemiz jazylyp, turmysymyz túzelgen soń apam ylǵı bizdi qulaǵdar etetin: «Sol ápkelerińdi izdemedińder ǵoı, artynan barsańdar, qyz bala qýanyp qalar edi», dep otyratyn.
Tolǵaýy toqsan tirshilik qashan jón berýshi edi, bir reti kelmeı-aq qoıdy. Apam qaıtqanda ápkem qyrqy ótken soń keldi. «Habar bermedińder ǵoı», degen renishin aıtty. Kókem qoıda edi de, demalysqa kelgen men jáne ortanshy aǵaıym áıelimen boldyq. Biraz otyryp, jubatý sózderin aıtyp, qaıtyp ketti. Keıin kókem bizge urysty: «Turatyn jerin, telefonyn nege alyp qalmadyńdar?» deıdi. Sodan kókem qaıtys bolǵanda kelgeninde ápkemizben jón surasqanbyz.
Táýip bolǵan ákemiz tósten – Talǵar, Esikti, Túrgennen tartyp, tabandaǵy eski Ilege deıingi aralyqtaǵy aýyldardy esek arbamen aralap júredi eken. Suraǵan adamdarǵa em-domyn jasaıtyn sondaı saparlarynyń birinde atalas qaryndasyn taýyp, keıin úzbeı qatynasyp turady. Ápkemniń aıtýyna qaraǵanda, birde kezdeısoq kelip: «Túnimen uıyqtaı almadym, Kúmisjan aýyryp qalǵan eken», deıdi. Shynynda da, boıjetken qyz qatty aýyryp jatypty. Ákemiz dárisin berip, bir kún qasynda bolyp, keterinde: «Qyzyń jazylady jáne bul aýrýmen endi qaıta aýyrmaıdy», depti. Ápkem sodan qaıtip jutqynshaǵynyń aýyrmaýyn aǵasynyń eminen dep biledi. О́z anasynyń ákemizdi qurmetteýi qyzyna da juǵysty bolyp, týystyǵymyz búginge deıin sozylyp keledi.
Birde zaıybym ekeýmiz Shymkenttegi úılerinde boldyq. Bizdiń keletinimizdi estip, qudalaryn, dostaryn, kórshilerin shaqyryp, kishigirim toı dastarqanyn jaıyp qarsy aldy. Bizdi ózinen joǵary shyǵaryp otyrǵyzdy da, úı ıesiniń yqylasyna qaraı, ózgeler de qoshemet kórsetti. Sol joly biraz áńgimesin aıtqan. Tilektiń kezegi maǵan kelgende Máskeýde oqyǵanyn, úsh oblystyń ishki ister basqarmalaryn basqarǵanyn, qatardaǵy qazaqtyń balasy ishki ister general-maıory dárejesine deıin kóterilgenin, úsh balanyń ákesi bolǵanyn aıtyp, osylardyń bári bir-bir erlikke balanady dep kele jatqanda, ápkemniń as úıge shyqqanyn kórip, meni toqtatyp qoıdy.
– Osy jerden bastap, ápkeń kelgende aıtarsyń, – dedi de, «biraq basty erligim seniń ápkeńe úılengenimde, qolymdy jetkizgenimde» degendi aqyryn qosty.
– Bul sózdi nege aqyryn aıttyńyz, ápkem estip qoımasyn degenińiz be? – dedim.
– Ápkeń ony estimese de sezedi, – dep otyrǵandardy máz qylǵan. Ápkemizdiń óz boıyna shaqtalǵan tákapparlyǵy da, ashýshańdyǵy da bar ekenin bilgendikten kezinde ápkemizdiń artynan kóp júgirgen eken dep túıgenmin. Keıin jezdemniń ómirbaıanyn qarap otyrsam, Máskeýden oqyp kelýi men úılenýiniń arasynda bir-aq jyl bar ekenin kórip, ápkeme telefon shaldym: «Osy general Qalmenov sońyńyzdan qansha júgirdi?» dep suradym. Ápkem kúldi, sóıtti de: «Kúzde tanystyq, kóktem shyǵa úılendik qoı» dedi. «Tegi jylǵa da jetpepti ǵoı». «Sol tusta men KazGÝ-dyń fılfagyn bitirip jatqanmyn...». «Ýnıversıtettiń dıplomymen mılısıonerge shyǵyp neńiz bar edi?». «Birinshi suraǵyńa baılanysty, men oqyǵan Eńbekshiqazaq aýdanynyń mektebi oblono arqyly ýnıversıtetke suranysyn jiberip qoıǵan, ol kezde joldama berilse, sonda barýyń kerek. Onyń ústine ol qatardaǵy ofıser bolatyn, «ósý úshin men oblystarǵa suranamyn, sondyqtan joldamaǵa deıin úılenip alaıyq», dep úgittedi. Ári-beri oılasam, jón sııaqty. Eń bastysy bul jigit boıymdaǵy sezimimdi oıata bildi, al sezim degen pogondaǵy juldyzshaǵa da, tanystyǵymyzdyń azdyǵyna da qaramaıdy eken».
Jezdemniń basty erligi ápkemizge úılener aldynda sońynan júgirgendigi emes, tipti, de ol emes eken. Alpys jyldan astam ýaqyt otasyp, adal jar bolǵan, urpaǵyn jalǵastyryp, árqaısysyn bólek otbasy etip túletken, nemerelerin atasyna jetkenshe asyǵyp turatyndaı etip tárbıelegen, keıin aýyrǵanda kúıeýiniń aıaǵy da, qoly da bolǵan, aqylshysy, tiregi, eń jaqyn týysy dárejesine jetken adamdy tapqanynda eken ǵoı.
General Qalmenov zeınet demalysyna shyqqan soń úsh túrli óner shyǵardy. Birinshisi – jastarǵa boıynda baryn úıretý. Ol qaıtys bolatyn kúni de polıseıler mektebinde bolyp, olardyń aldynda eki saǵat boıy sheberlik sabaǵyn ótkizgen eken. Ekinshi óneri – úı salý. Kóktem, jazda habarlasyp úlgermeı, kúzde telefon arqyly izdeı qalsań, jańa úıin qalaı salǵanyn aıtyp, qashan kelip kóretinińdi suraıdy. Úshinshisi – shyǵý tegin bilýge qumarlyq, sony zertteý, sol úshin Atyraýdan Altaıǵa deıingi aralyqty aralap ótken. Úsheýi de – beıbit maqsat. Ol ómir boıy sol úshin qyzmet etti. Jezdemiz Qulahmet Qalmenovtiń basty erligin de – ápkemiz Kúmisjanǵa úılenýin de osy beıbit maqsatqa qyzmet etý úshin jasaǵany anyq.
Erjuman SMAIYL,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.