Otyz jyl ýaqytty az dep te, kóp dep te aıta almaımyz. Bul merzim el tarıhy úshin qas-qaǵym ǵana sát sııaqty kóringenmen, bizdiń ujym úshin taǵylymǵa toly tolysý kezeńi boldy. Izdenis pen tabandylyqtyń arqasynda arhıv isiniń kásibı mektebi qalyptasty, jas mamandar qanatyn qataıtty. Otyz jyl ishinde arhıv ǵımaratyn muraǵat muratyna úılestire qurý, qorlardy júıeleý, zamanaýı standarttarǵa beıimdelý sekildi sansyz jumystar atqarylyp, Astana qalasy memlekettik arhıvi eldiń tarıhı jady men qundy derekterin saqtaıtyn qasıetti ordaǵa aınaldy.
Arhıv tek qujattar saqtalatyn qoıma emes. Ol – ulttyń murat-múddesimen qatar tynys alyp jatqan tiri organızm, halqymyzdyń óshpes jady, ótken men búginniń arasyn jalǵap turǵan altyn kópir. Arhıvsiz tarıh joq, al tarıhsyz alǵa jyljý joq. Demek arhıv isiniń qoǵamdaǵy orny men rólin baǵalaý qaı kezde de mańyzdy.
Astana arhıviniń tarıhy men elorda taǵdyry – enshisi bólinbegen egiz uǵym. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda jas memleket óziniń jańa astanasyn turǵyzýǵa kiriskende, shaǵyn qurammen qalyptasqan elordalyq arhıv ujymy da óziniń ómirlik mıssııasyn bastaǵan. Aqmola qalasynyń Memlekettik muraǵaty Aqmola qalasy ákiminiń 1995 jyldyń 23 qarashasyndaǵy № 3-1-120 sheshimimen Selınograd oblystyq ákimdigi basshysynyń 1992 jylǵy 3 sáýirdegi №17 sheshimi negizinde qala aýmaǵynda ornalasqan mekemeler men kásiporyndar qujattaryn menshik túrine qaramastan memlekettik esepke alý jáne paıdalanýdy qamtamasyz etý úshin quryldy. Aqmola oblystyq arhıviniń qujattary mazmunyna qaraı toptastyrylyp qalalyq, oblystyq arhıvterge bólinip, qujattardyń bir bóligi Kókshetaý qalasynda qaıta qurylǵan Aqmola oblystyq arhıvine jiberildi, al qalalyq arhıv qory alǵashynda 40 myńnan asa saqtaý birliginen quraldy.
Alǵashqy kezderi bári de qarapaıym jaı jumystardan bastaldy: qujattar az, oryn men jaǵdaı shekteýli, biraq arhıvshilerdiń júreginde bir ǵana ustanym bar edi. Ol – «búgingi kún erteń tarıhqa aınalady» degen kásibı jaýapkershilikten týyndaıtyn senim. Sol senimniń arqasynda ǵana olar qaǵaz betindegi árbir jazbany, árbir mórdi muqııat tirkep, keleshekke amanattap keledi. Ýaqyt óte kele arhıv qorlary molaıdy. Qazirgi ýaqytta 411 myńnan astam saqtaý birliginde qalanyń qalyptasýy men damýynyń kýálikteri jınaqtaldy. Ár qujat – kóshelerdiń alǵashqy syzyǵynan bastap, elordanyń búgingi beınesine deıingi sátterdi pash etetin shaǵyn tarıhqa, bolashaqqa baǵdar bolatyn eskirmes esti estelikke aınaldy. Mundaǵy qundy muraǵat qory tek aqparat berýmen shektelip qalmaıtyn, adam eńbegi men seniminiń shynaıy bolmysyn tanytatyn qundylyq deńgeıinde qabyldandy.
Qordaǵy árbir qujat, árbir jınaq – tarıhshylar men jazýshylarǵa, jas zertteýshilerge, qala turǵyndaryna baǵa jetpes qazyna sıpatynda qyzmet kórsetti. Mysaly, arhıv qorynda saqtalǵan qujattar arqyly elordanyń alǵashqy kósheleriniń qalaı salynǵanyn, alǵashqy mektepter men mekemelerdiń ashylý sátterin, qaladaǵy mádenı ómirdiń qalaı órbigenin bastan-aıaq túgel tanyp-bilýge múmkindik mol. Tarıhı tulǵalardyń jeke arhıvteri de zertteýshiler úshin asa bir qymbat derek kózine aınaldy. Sırek kezdesetin qoljazbalar, sýretter, beınematerıaldar – árqaısysy ótkenniń únin úzbeı jetkizetin estelikter shoǵyryn quraıdy. Ýaqyt óte kele arhıv qorlarynyń molaıýy qalanyń qalyptasý tarıhyn, eldiń rýhanı damýyn tanyp-bilýge keńinen jol ashty. Bul árbir kelýshige, árbir zertteýshiniń óz orny men ýaqytyn taba bilýine aıtarlyqtaı kómegin tıgizdi. Jyl saıyn Arhıvte «Ashyq esik kúnderi» ótkiziledi. Qala tarıhynan syr shertetin tarıhı-qujattyq kórmeler qalanyń iri saýda keshenderinde, áýejaı, temirjol vokzalynyń zaldarynda, «Báıterek» monýmenti alańynda kórsetilip keledi.
Sonymen qatar astanalyq arhıvtiń halyqaralyq róli de keıingi jyldary arta túskenin aıta ketýimiz kerek. Bizge shetelderden de ótinishpen kelip jatatyn azamattar az emes. Alys, jaqyn shetel arhıvterimen yntymaqtastyq ornatyp, birlesken jobalar júzege asyryla bastady, ózara kásibı tájirıbe almasý dástúrge aınaldy. Astana arhıviniń qorynda qala tarıhyna qatysty Omby, Tomsk, Podolsk arhıvterinen, Tatarstan, Belarýs elderiniń arhıvterinen maǵlumattar jınaqtalǵan.
Jas mamandardyń jańa býyny tárbıelenip, aǵa býynnyń mektebi jalǵasyn taýyp jatyr. Jyl saıyn L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń, Astana Halyqaralyq ýnıversıtetiniń stýdentteri óndiristik tájirıbeden ótedi. Bul jetistikterdiń bári arhıvshiniń kózge kórinbeıtin qajyrly eńbeginiń jemisi.
Qaǵazǵa túsken árbir qujat ótkenniń amanaty ekeni sózsiz. Biraq búgingi urpaq ony tek shań basqan sórelerden emes, sıfrlyq keńistikten tapqandy qalaıdy. Búginde qoǵamnyń barlyq salasy sıfrlyq transformasııaǵa beıimdelýde. Keıingi jyldary Astana arhıvinde «Elektrondyq arhıv» júıesi iske qosyldy. Qanshama saqtaý birligi sıfrlyq formatqa kóshirilip, árbir qujat jańasha mánge ıe boldy. Endi arhıvke kelmeı-aq, onlaın tapsyrys berip, qajetti derekti alystan qaraýǵa múmkindik bar. Bul qoljetimdilik jas zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, tarıhqa degen ynta-yqylasty arttyrdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ulttyq murany saqtap, ony sıfrlyq formatqa kóshirý – bolashaqqa jasalǵan ınvestısııa», dedi. Osy turǵydan bolashaqqa kóz salsaq, zamanaýı tehnologııalar arhıvtiń qyzmetinde qazirdiń ózinde sheshýshi ról atqara bastady. Mıllıondaǵan qujat arasynan izdegen derekti bir sátte tabý, belgili bir kezeńge qatysty zańdylyqtardy taldaý, tarıhty jańa qyrynan túsindirý – osynyń bári sondaı ozyq tehnologııalar kómegimen júzege asyrylýda. Jasandy ıntellektiniń arhıv isine enýi aldaǵy ýaqytta bul salada oń ózgeristerge jol ashylatynyn aıǵaqtaıdy. Ol qujattardy avtomatty túrde suryptap, mátindi tanýǵa, derekter arasyndaǵy baılanystardy tabýǵa kómektesedi. Iаǵnı arhıv bolashaǵy tek ótkendi saqtaýmen shektelmeı, jańa bilim óndiretin, zertteý men shyǵarmashylyqqa jol ashatyn úlken zerthananyń qyzmeti bıigine deıin kóteriledi.
Qazir elektrondyq katalogter jasaqtalyp, ınternet arqyly izdeý múmkindigi keńeıtilýde. Sonymen qatar arhıv azamattardyń qashyqtan anyqtama alýyn qamtamasyz etedi. Keńes berý qyzmetin de tııanaqty atqaryp otyr. Iаǵnı Astana arhıvi dástúrli qaǵaz qujattar qoımasynan jańa úlgidegi aqparattyq ortalyqqa aınaldy. «Arhıv-2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qujattardy skanerleý, qalpyna keltirý jáne elektrondyq kóshirmelerin jasaýdyń zamanaýı qurylǵylaryn satyp aldy. Osylaı Arhıv qujattaryn sıfrlandyrý jáne saqtandyrý qorlaryn qurý isi jolǵa qoıyldy. Eskirgen, búlingen qujattardy qalpyna keltirýmen aınalysyp keledi.
Árıne, arhıv isin sıfrlandyrý ońaı sharýa emes, júzdegen myń qujatty sıfrlyq formatqa kóshirý – úlken tózim men tabandylyqty qajet etetin is. Mundaı qıyndyqtardy eńserý úshin ne isteý kerek? Ol úshin memlekettik qoldaý, halyqaralyq tájirıbe almasý jáne mamandardy daıarlaý júıesin jetildirý qajet. Sonymen qatar Astana arhıviniń keleshekte júzege asyrylatyn negizgi baǵyttaryna, ıaǵnı ulttyq elektrondyq arhıv júıesine tolyq ıntegrasııalaný, qorlardy tolyq sıfrlandyrý, elektrondyq derekter bazasyn jetildirý, halyqqa qyzmet kórsetýdi jańa deńgeıge kóterý, jasandy ıntellekt pen Big Data tehnologııalaryn paıdalaný arqyly qujattardy júıeleý, vırtýaldy kórmeler men bilim berý jobalaryn keńeıtý, halyqaralyq arhıvtermen yntymaqtastyqty nyǵaıtý máselelerine basymdyq berý qajet. Mine, osyndaı oń qadamdar jasaý arqyly arhıv aldaǵy ýaqytta zamanaýı ǵylymı jáne mádenı ortalyq deńgeıine kóteriledi dep senemiz.
Ǵazıza Isahan,
Arhıv isiniń úzdigi