Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatyna qatysqan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń, Balalar quqyn qorǵaý komıtetiniń bas sarapshysy Erjan Jırenbaı búgingi tańda respýblıka kóleminde balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda 400-ge jýyq qoǵamdyq birlestikter men úkimettik emes uıymdar jáne kámeletke tolmaǵandardy beıimdeıtin 18 ortalyq jumys isteıtindigin málimdedi. Búginde bul ortalyqtarda 3 838 jasóspirim tárbıelenip jatqan bolsa, onyń ishindegi 487-si ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar eken. Al 3 254-i qaraýsyz jáne panasyz qalǵan jetkinshekter, 51-i ómirdiń qıyn jaǵdaıyna tap bolǵan balalar jáne 46-sy devıantti minez-qulyq balalarǵa arnalǵan arnaıy bilim berý uıymdaryna jiberiletin jasóspirimder sanatyna ilingen.
Qoǵamdaǵy balalardyń quqyn qorǵaý qyzmeti azamattyq sektor ókilderiniń atsalysýy tıis mańyzdy sharýalardyń qataryna jatatyndyǵyn atap ótken Erjan Saparuly, elimizde osy kúnderi 5 mıllonnnan astam kámelet jasyna tolmaǵan balalar turatyndyǵyn tilge tıek etti. Onyń 2,5 mln.-y mektep jasyndaǵy oqýshylar bolsa, 2 mıllıonǵa jýyq bala mektep jasyna deıingi búldirshinder. Al 300 myńdaıy orta arnaýly bilim oshaqtaryndaǵy jastar. Sarapshynyń aıtýynsha, osy jasóspirimder quqynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstanda quzyrly organdar men tıisti mekeme mamandary judyryqtaı jumylyp eńbek etip jatqan kórinedi. Sonyń bir aıǵaǵy retinde, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jetekshilik etýimen qoǵam arasynda túrli profılaktıkalyq jumystar uıymdastyrylýda. Atap aıtqanda, búginge deıin BUU-nyń janyndaǵy IýNISEF Balalar qorymen birlese otyryp sońǵy 6 jyl ishinde elimizde 7 birdeı áleýmettik zertteý sharalary júrgizilgen. Onyń nátıjesinde, úkimettik emes uıymdar men azamattyq qoǵam belsendilerimen el ishinde qylań berip qalatyn keleńsizdikter sany birshama azaıǵan.
– Bul sózimizdi jýyrda ǵana Bas prokýratýra qyzmeti jarııalaǵan resmı málimetter de rastaı alady. Aıtalyq, aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasalǵan quqyqbuzýshylyq 28,8 paıyzǵa deıin tómendegeni bizdiń jyl saıynǵy jumysymyzdyń oń nátıje berip jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi. Sondaı-aq, jasóspirimderge kórsetiletin zorlyq-zombylyq quqyq buzýshylyǵy da 9,2 paıyzǵa azaıǵan. Salystyrmaly túrde alsaq, 2014 jyldyń sáıkes merziminde bul san 3 908 bolsa, osy jyly 2 795 oqıǵa tirkelgen, – deıdi sarapshy.
Sońǵy kezderi olar bul máseleniń túıinin tarqatýda birneshe baǵyttar boıynsha jumystar júrgizilýde. Máselen, joǵaryda atalǵan áleýmettik zertteý jumystarynyń nátıjesi boıynsha respýblıka kóleminde birneshe semınar-keńester uıymdastyrylyp, ol jerlerde arnaıy metodıkalyq oqýlyq, ádistemelik quraldar men áralýan taqyryptyq jadynamalar úlestirilgen. Sondaı jıynnyń biri – aldaǵy qazan aıynyń orta sheninde О́skemen qalasynda respýblıkalyq deńgeıde ótedi dep josparlanýda. Oǵan elimizdiń ustazdar qaýymy men balalar quqyn qorǵaýǵa múddeli mekemelerdiń mamandary jáne halyqaralyq deńgeıde jumys isteıtin IýNISEF qorynyń sarapshylary qatysady dep kútilýde.
Brıfıngte jasóspirimder quqynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý jolynda ýaqyt ótken saıyn tıisti zańnamalar da zaman aǵymyna saı jetildirilip jatqandyǵy aıtyldy. Iаǵnı, qoldanystaǵy Qylmystyq kodekste jasóspirimderge qarsy jasalǵan qylmys úshin jaýapkershilik kúsheıtilgen. Mundaı kámelet jasqa jetpegen jetkinshekke kórsetilgen zorlyq-zombylyq pen jynystyq sıpattaǵy kez kelgen is, bala urlaý faktisi, erkinen tys kúshtep ustaý nemese quldyqqa jegý syndy áreketterdi jasaǵan jandy 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryp, ony ómir boıy qandaı da bir laýazymdyq qyzmetterge taǵaıyndalýdan shettetiletindigi zań júzinde bekitilgen.
Osylaısha, zańnamalyq turǵyda bektilgen normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń negizinde bala quqyn qorǵaýmen shuǵyldanatyn qyzmetkerler ár toqsan saıyn aımaqtarda arnaıy reıdtik sharalar uıymdastyrýdy daǵdyǵa aınaldyrǵan. Quqyq qorǵaý salasynyń mamandarymen birlese otyryp, «Túngi qaladaǵy balalar», «Jetkinshek» syndy profılaktıkalyq sharalar men «Mektepke jol», «Qaıyrymdylyq» sekildi naýqandyq jumystar ótkizilip keledi. Osyndaı aldyn-alý áreketiniń ár jyldardaǵy sany búginge deıin 5 myńǵa jýyqtap, arnaıy reıdter aıasynda 7 myńnan astam áleýmettik nysandar da muqııat nazarǵa alynǵan.
Nurlybek DOSYBAI,
jýrnalıst.