Keıingi 5 jylda ǵylym kóshine jastardyń jańa legi qosyldy. Ǵylymǵa qulshynysy zor jastar ǵylymnyń qaı salasynda da ilkimdi jobalardy iske asyryp, joǵary nátıjege qol jetkizip otyr. Sarapshylar ǵylym salasynda qalyptasqan osy bir serpilisti báseńdetip almaýdy aıtady. Bul úshin ǵylymǵa bólinetin qarajat pen tehnologııalyq jetistikterdi jetildirý mańyzdy.
Qazir sıfrly tehnologııalar men jasandy ıntellekt jas býynnyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyna aıtarlyqtaı oń yqpalyn tıgizip jatyr. Iri ǵylymı-zertteý ortalyqtary, joǵary oqý oryndary, kolledjder, tipten orta bilim júıesinde jańa tehnologııalardy engizýdiń jaǵymdy úrdisi baıqalady.
Ǵylym salasyn damytýǵa respýblıka bıýdjetinen keıingi úsh jylda qarajat artyp, bıyl 240,2 mlrd teńge bólingen. Alaıda ǵylymy damyǵan elder tájirıbesine súıensek, bul qarajat áli de jetkiliksiz. Memleket basshysy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda jer qoınaýyn paıdalanýshylar óndiriske jumsaıtyn qarjysynyń 1 paıyzyn ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa mindetti ınvestısııa retinde salýy qajet dep tapsyrma berdi. Degenmen áli de jetildirip, kompanııalardyń ǵylymǵa betburysyn arttyratyn tetikterdi kúsheıtý mańyzdy.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek keıingi jyldary memleket tarapynan jas ǵalymdarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetilip kele jatqanyn aıtady. Granttyq qarjylandyrý, sheteldik taǵylymdamalar, mega-granttar, ǵylymı dárejesine qosymsha tólemder, sondaı-aq áleýmettik qoldaý tetikteri iske asyp jatyr. Jyl saıyn 50 «Úzdik ǵylymı qyzmetker» syılyǵy tabystalady. Aıtýynsha, ǵylymı zertteý ǵana emes, ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi. Tıisti mınıstrliktiń ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrýǵa basymdyq berýi nátıjesinde bıyl 200-den asa ǵylymı joba iske asyp, onyń 25-i eksporttaldy. Kommersııalanǵan jobalardyń el ekonomıkasyna úlesi 100 mlrd teńgeden asty.
Ǵylym qorynyń deregine súıensek, 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýdyń neǵurlym perspektıvaly jobalar granttyq qarjylandyrylǵan. Ulttyq ǵylymı keńestiń sheshimimen 70-ten astam joba maquldanyp, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýǵa grant berý týraly 72 kelisimshart jasaldy. Al qoldanbaly ǵylymdy memlekettik qarjylandyrý 2024–2026 jyldarda 476,9 mlrd teńgege deıin ulǵaıtý kózdelgen (onyń ishinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý – 211 mlrd teńge, granttyq qarjylandyrý – 198 mlrd teńge, kommersııalandyrýdy granttyq qarjylandyrý – 67,9 mlrd teńge), al ǵylymı zertteýlermen aınalysatyn uıymdardyń sany búginde 400-den asyp otyr.
Bıyl óńirlik ǵylymnyń damýyna da erekshe mán berilip otyr. Ulttyq ǵylym akademııasy júrgizgen forsaıttyq zertteýler nátıjesinde anyqtalǵandaı, ǵylymdy damytý Almaty, Astana sııaqty iri qalalarda shoǵyrlanǵandyqtan, aımaqtar nazardan tys qalǵan. Osy maqsatta óńirlerge arnaıy is saparmen barǵan ǵalymdar óńirlerde týyndaǵan túıtkildi máselelerdi anyqtady. Nátıjesinde, ǵylymdy basqarý kúsheıip, ákimdikter janynan ǵylymı keńes quryldy. Túrkistan, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy ǵalymdar óńirlik granttyq baǵdarlamalar men sessııalarǵa qatysý múmkindigine ıe boldy. Osy oraıda ǵylym men bıznestiń ózara baılanysyn jańa deńgeıge kóteretin mańyzdy qadam retinde 2024–2026 jyldary óńirlerde zertteýshilik ortalyqtaryn qurý úshin 17 baǵdarlama engizý kózdelip otyr. Ulttyq ǵylym akademııasy pánaralyq ǵylymdar ortalyǵynyń dırektory Qýantar Álıhanovtyń aıtýynsha, keıingi eki jylda akademııa 70 óńirlik jáne salalyq forsaıt-sessııa uıymdastyrǵan. Memleket, bıznes pen sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen ótken is-shara barysynda ekonomıkanyń naqty suranysyna baǵyttalǵan 220 mindet aıqyndaldy. Nátıjesinde, 65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma ázirlendi. Almatyda ýnıversıtet rektorlary men ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń basshylarymen kezdesýler barysynda ǵylym men ekonomıka suranysy arasynda alshaqtyq bar ekeni anyqtaldy. Osy oraıda tıisti mınıstrlik tarapynan arnaıy jobalar qolǵa alynyp, qazirde ǵylym men bıznestiń yqpaldastyǵyn kolledjderde, tipten orta bilim berý salasymen baılanystyrýdyń mańyzyna nazar aýdarylyp otyr.
Sarapshylar atap ótkendeı, ǵylymdy damytý zerthanalardaǵy zertteýlermen, maqala jarııalaýmen shektelmeıdi. Qazir elimizde 40–60 patentke ıe ǵalym bar. Ol patentterdiń deni ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda ónerkásip oshaqtary, ken oryndarynyń aımaqtardaǵy úlesi basym bolǵandyqtan, óńirlik ǵylymdy damytýdyń mańyzy týraly kóp aıtylady. Aldaǵy jyldan úmiti basym ǵalymdar qaýymy zertteý nátıjeleri kommersııalansa, óndiriske enýine dańǵyl jol ashylady degen senimde.
ALMATY