Salmaǵy bólek saıahat

Baýkeń mingen ushaq Gavana aerodromyna 1963 jyldyń 5 qarasha kúni saǵat 11:45-te qonady. Aspanda 21 saǵat bolyp, sharshap shaldyǵyp Kýbaǵa jetedi. Aerovokzalda qujattaryn tekserip jat­qan ofıserler áıgili qolbasshy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta dańqy shyq­qan strateg jáne taktık Baýyrjan Momysh­ulyn tanyp, oǵan izet kórsetip oryndarynan turady. Bular Baýkeń týraly jazylǵan kitapty oqyǵan, ol týraly ábden biletin jaýyngerler bolyp shyǵady.

Sóıtip, jıyrma bes qabatty «Gavana Lıbre» qonaqúıiniń 1122 nómirine ornalasady. Baýkeń 10 qarashaǵa deıin týrıstik saparmen kelgen joldastarymen Gavananyń eń tańdaýly tarıhı oryn­darymen tanysady. Gavana men gava­nalyq turǵyndar keremet áserge bóleıdi. Baýkeń «kýbalyq­tar kóńildi, ári tózimdi halyq» dep baǵa bergen.

Baýyrjan Momyshuly Kýbaǵa týrıst esebinde barsa da, saparynyń ekinshi kúni-aq «Oı» gazetiniń birinshi betine portretimen qosa «Keńes Odaǵynyń polkovnıgi, ataqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly» degen maqala jaryq kóre­di. Odan keıingi nómirinde eki betine korrespondentterge bergen suhbat jáne kýbalyqtarmen bolǵan kezdesýden áńgimeler basylady. Munyń bárin uıymdastyrǵan Gavanadaǵy «Pravda» gazetiniń menshikti tilshisi Tımýr Gaı­dar bolatyn. Ol – belgili orys jazýshy­sy, «Tımýr jáne onyń komandasy» kitaby­nyń avtory Arkadıı Gaıdardyń balasy.

«Bári azdy-kópti rettelgen. Erteń jeksenbide siz Vorodorǵa barasyz. Dúısenbi kúni tańerteń ári qaraı saparǵa attanatyn tobyńyzdan bólinip qalasyz da, Gavanaǵa saıası departamenttiń bas­ty­ǵy joldas Kaýssemen kezdesýge qaıta­syz...» degen Tımýr Gaıdardyń hatyn alady.

Baýkeń jatqan «Gavana Lıbre» qonaq­úıine saıası departamenttiń bas­tyǵy Kaýsse keledi. Ekeýara jyly tanystyqtan soń Kaýsse Ortalyq Komıtettiń ekinshi hatshysy, Premer-mınıstrdiń orynbasary, Kýba Revolıýsııalyq Qarýly Kúshteriniń mınıstri Raýl Kastronyń týrıstik saparyn bir aıǵa sozdyrý týraly ótinishin jetkizedi. Týrıstik saparyn zańdy túrde sozdyrý jaǵyn kelistirýdi óz moıyndaryna alatynyn aıtady. Sóıtip, Baýkeń Kýbada jaı týrıst emes, úkimet pen bas shtabtyń qurmetti qonaǵy bolyp qalady. 20 kúnge qalýyn ótinse de, 10 kúnge qalýǵa kelisedi.

Baýkeńniń jubaıy Ǵaınıkamaldyń qaıynysy Mekemtasqa jazǵan bir hatynda: «Keshe ınostrannyı komıssııaǵa zvonıt etsem aıtady: «Sizdiń shalyńyzdy kýbınsalar taǵy 10–12 kúnge qalsyn dep surap jatyr, teginde ruqsat etetin shyǵarmyz», dedi. Sóıtip, Baýkeń jalǵyz ózi taǵy 10–12 kúnge qalatyn kórinedi. 17.11.1963 j. Jeńesheń» delingen.

Baýyrjan Momyshulynyń júrip-turýyna arnaıy «Kadıllak» markaly mashınany, aýdarmashyny, qaýipsizdigin qamtamasyz etetin bir ofıserdi jáne «Verdo Olıvo» jýrnalynyń fototilshisin qosyp beredi. Baýkeń Kýbanyń alty provınsııasyn aralap, áskerı akademııada leksııa oqıdy. Zavod-fabrıkalarda, aýylsharýashylyq kooperasııalarda, oqý oryndarynda, áskerı bólimderde bolyp, kezdesýler ótkizip áńgime-suhbattar jasaıdy. Saparynyń sońynda qurmetti úkimettik qabyldaýda bolyp, Raýl Kastromen kezdesedi. Kýbada 5–21 qarasha aralyǵynda 17 kún bolyp, zor ásermen 21 qarashada Máskeýge qaıtady. Iá, Baýkeńe sol kezdegi Kýba halqynyń revolıýsııalyq rýhy, jasampazdyq birligi men jeńimpazdyǵy, erkindigi erekshe áser qaldyrady. Almatyǵa kelgen soń «Lenınshil jas» gazetiniń betinde «Kýba kúndeliginen» degen ataýmen birneshe maqala jazyp jarııalaıdy. Son soń «Kýba áserleri» atty kitabyn jazýǵa otyrady.

B.Momyshuly Vera Pavlovnaǵa 1965 jyldyń 3 maýsymynda  jazǵan hatynda: «Meniń «Kýba áserlerim» shamamen 17 baspa tabaq jazbamdy baspahana qabyldady. Biraq áli jaryq kórgen joq», deıdi. Ol kitaby 200 myń danamen sol 1965 jyly Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan jaryq kóredi. Joǵarydaǵy úsh eńbegine qosa, Baýkeń 1965 jyly Jambylǵa kelgen saparynda sııasy keppegen «Kýba áserleri» kitabynyń da bir danasyn qazirgi Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ótkizgen.

Álimbaı NAIZABAEV,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri