Qazir polısııa – jaı ǵana quqyq buzýshylyqpen kúresýshi kúsh emes, ol buqaramen birlese otyryp, qoǵamdyq tártip pen ádilettilikke qyzmet etetin qurylym. Álemde bul baǵyt community-oriented policing nemese qoǵamǵa baǵyttalǵan polısııa dep atalady. Al elimizdegi tártip saqshylary shyn máninde mundaı modelge kóshti me?
Keıingi jyldary elimizde quqyq qorǵaý organdaryn jańǵyrtýǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda polısııa jumysynyń ashyqtyǵy men eseptiligine basymdyq berildi. Burynǵy keńestik repressıvtik júıeden aıtarlyqtaı erekshelenetin, halyqpen dıalog ornatýǵa jáne profılaktıkaǵa negizdelgen servıstik model engizý jolǵa qoıyldy.
Osy maqsatta iri qalalarda pılottyq jobalar iske qosylyp, polısııa qyzmetkerleri azamattarǵa sypaıy jáne jedel qyzmet kórsetýge baǵyttaldy. Qoǵamdyq qabyldaýlar, senim telefondary jáne áleýmettik jeliler arqyly halyqtyń pikirin tyńdap, aryz-shaǵymdarǵa jyldam jaýap berý tetikteri quryldy. Sondaı-aq polısııa qyzmetkerleriniń kásibı etıkasy men kommýnıkasııalyq daǵdylary arttyrylyp, kadrlardy qaıta daıarlaý baǵdarlamalary jańartyldy.
Degenmen, quqyq qorǵaý organdary júıesinde polısııanyń qoǵam aldyndaǵy bedeline tikeleı áser etetin júıelik máseleler saqtalyp otyr. Áleýmettik saýalnama nátıjelerine sáıkes, qazaqstandyqtardyń shamamen 62%-y polısııaǵa senedi, taǵy 27%-y «kóbirek senetinin» aıtqan. Alaıda ár onynshy respondent (9%) polısııaǵa múlde senbeıtinin málimdegen.
Senimsizdiktiń sebepteri tek teris tájirıbemen ǵana emes, odan tereńirekte jatyr. Respondentterdiń shamamen tórtten biri bul máseleni sybaılas jemqorlyqpen, al taǵy 20%-y qyzmettik mindetterdi formaldy ári tıimsiz oryndaýmen baılanystyrady. Adamdar ózderin qorǵalmaǵan sezinip, nemquraıdylyqqa nemese naqty kómek ornyna bıýrokratııalyq jaýaptarǵa jıi tap bolyp otyr. Bul – tehnıkalyq qana emes, senimniń psıhologııalyq daǵdarysy.
Polısııa qyzmetkerleriniń sybaılas jemqorlyqqa qatysýy erekshe alańdaýshylyq týdyrady. Halyqaralyq qylmys qurbandary boıynsha zertteýlerge (ICVS) sáıkes, qazaqstandyqtardyń shamamen 5%-y memlekettik qyzmetkerlerden para talap etý faktisine kezikken, onyń jartysy – polısııa qyzmetkerleri. 2024–2025 jyldary paraqorlyq, qyzmettik ókilettikterdi asyra paıdalaný jáne dórekilik sııaqty júzdegen zańbuzýshylyq tirkelgen. Munyń bári ádilettilik sezimin joıyp, memleketke degen senimdi álsiretedi.
Álemdik tájirıbede polısııa men qoǵam arasyndaǵy senimdi seriktestik qylmystyń aldyn alýǵa, azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa septigin tıgizip keledi. Qazaqstanda bul baǵyttaǵy reformalar endi ǵana jolǵa qoıylyp otyr.
«2022 jyly Ishki ister mınıstrligi formaldy esep berýden proaktıvti áreket etý men aldyn alýǵa kóshý úshin Analıtıkalyq ortalyq qurdy. Alaıda, is júzinde analıtıkalyq ınfraqurylym bytyrańqy kúıde qaldy. Aımaqtar men vedomstvolar arasynda tıimdi derek ıntegrasııasy joq. 2021 jyldan bastap UNODC qoldaýymen community-oriented policing (qoǵamǵa baǵdarlanǵan polısııa) konsepsııasy boıynsha semınarlar ótkizilýde, alaıda bul baǵdarlamalar ázirge tek pılottyq sıpatta ǵana iske asyrylyp jatyr. AQSh Memlekettik departamenti men Human Rights Watch sekildi halyqaralyq uıymdar turmystyq jáne genderlik zorlyq-zombylyqpen kúreske arnalǵan resýrstardyń jetkiliksizdigin atap kórsetedi. Kámeletke tolmaǵandardy qosa alǵanda, ustalǵandarǵa dórekilik kórsetý jaǵdaılary áli de kezdesedi. Zańnamalyq bastamalardyń baıaý júrýi men ınstıtýsıonaldyq jaýapkershiliktiń álsizdigi azamattardyń quqyq qorǵaý júıesine degen senimin tómendetýde», deıdi Prezıdent janyndaǵy QSZI
Ekonomıkalyq saıasatty taldaý bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri Marat Jumaǵulov saraptamalyq maqalasynda.
Osy oraıda zań ǵylymdarynyń doktory júıeli ózgeristerdi júzege asyrýǵa, polısııa mádenıetin túbegeıli jańartýǵa jáne qoǵammen dıalogty nyǵaıtýǵa áli de ýaqyt kerek ekenin aıtady.
«Sybaılas jemqorlyq, analıtıka jetkiliksiz, qoǵamnyń shekteýli qatysýy, osal toptardyń tómen qaýipsizdigi, qyzmetkerler arasyndaǵy stress jáne PTSA mynadaı usynystardy ortaǵa salýǵa ıtermeleıdi. Qoǵamǵa baǵdarlanǵan polısııa modelin qurý úshin sybaılas jemqorlyqqa qarsy baǵdarlama: naqty merzimder, qoǵamdyq baqylaý, ashyq KPI. Analıtıkany damytý: aımaqtyq tapsyrmalardy anyqtaý, boljamdyq júıelerdi engizý, jergilikti bılikpen áriptestik. Community policing: iri pılottyq jobalar, búkil el boıynsha standarttardy bekitý. Genderlik sezimtaldyq: polısııadaǵy áıelder sanyn arttyrý, áıelder men balalar isteri jónindegi bólimderdi qoldaý. Qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıy: psıhologııalyq qoldaý baǵdarlamalary, PTSA-nyń aldyn alý, demalys pen rotasııa júıesi. Qoǵammen kommýnıkasııa: esep berý, dıalog, túsindirý kampanııalary – senimdi nyǵaıtýdyń mańyzdy quraly», deıdi M.Jumaǵulov.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstanda polısııany qoǵamǵa baǵyttaý boıynsha jumystar bastaldy, alaıda olar tolyq aıaqtalmaǵan. Polısııa tek zańdy qorǵaýshy emes, halyqtyń senimdi serigine aınalǵanda ǵana elimizde tártip pen ádilettilik birge ornaıdy. Osy maqsatta memleket, quqyq qorǵaý organdary jáne azamattyq qoǵam birlese otyryp jumys jasaýǵa tıis. Senim men tártip –quqyqtyq memlekettiń negizi bolǵandyqtan, osy eki uǵymnyń qatar damýy qoǵamnyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etedi.