Qyrǵyz halqynyń rýhanı álemi týraly sóz bolǵanda «Manas» jyrynan keıin mindetti túrde Shyńǵys Aıtmatovtyń esimi atalatyny belgili. Osy rette ómiri men shyǵarmashylyǵyn tutastaı «Manas» pen Shyńǵys Aıtmatov álemine arnap kele jatqan Abdyldajan Aqmatalıev týraly sóz bolǵanda da osy ulttyń rýhanı qazynasyna, jańarýyna toqtalmaı kete almaısyz.
Abdyldajan Amanturuly jóninde biz alǵash ret ýnıversıtet bitirip, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp jumysqa qabyldanǵan kezde estidik. Bólim meńgerýshisi ári ǵylymı jetekshimiz Baýyrjan Omaruly áńgime arasynda doktorlyq dıssertasııa jazý barysynda qazaq-qyrǵyz aqyndarynyń shyǵarmalaryn salystyra zertteý qajettiligi týǵanyn, qyrǵyz aqyndarynyń shyǵarmalaryn tabýda Abdyldajan Aqmatalıev kóp kómekteskenin iltıpatpen eske alyp otyratyn.
2010 jyly Abdyldajan Aqmatalıevpen sol kezdegi ınstıtýt dırektory, akademık Seıit Qasqabasov tanystyrdy. Buryn Baýyrjan aǵa ol kisi týraly aıtqanda kóz aldymyzǵa úlken adam elesteıtin. Sebebi Abdyldajan aǵany Muhamedjan Qarataev, Rahmanqul Berdibaev, Zeınolla Qabdolov syndy akademıktermen aralasady, myqty ǵalym dep otyratyn. Soǵan oraı bizdiń aqsaqaldarmen shamalas kisi shyǵar dep oılaǵanymyz ras. Sóıtsek, elýdiń bel ortasyndaǵy orta boıly, qaratory, júzi shýaqty jan eken. Kózi kúlimdep, baıaý daýyspen sóılegende kez kelgen suhbattasyn ózine baýrap alady. Bizdiń Abdyldajan aǵamen tanystyǵymyz osylaı bastaldy.
Abdyldajan aǵa jas kezinen bastap-aq qyrǵyz-qazaq aqyn-jazýshylary men ádebıettanýshy-ǵalymdarynan kóp dos taba bildi. Bishkek pen Almatynyń arasynda jıi qatynady. Kandıdattyq jumysyn Sh.Aıtmatov jáne qyrǵyz-qazaq ádebı baılanysy boıynsha jazǵan ǵalym osy kúnge deıin aǵaıyndy qos halyqtyń ǵylymı-ádebı qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı kúsh salyp keledi. Almatydaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyndaǵy dıssertasııalyq keńestiń múshesi boldy. Keńeske ózimen birge Bishkektegi Til jáne ádebıet ınstıtýtyndaǵy shákirtterin erte kelip, qazaq ǵalymdarymen tanystyra júrdi. Ol kezde bizdiń ınstıtýt akademık Seıit Asqarulynyń basshylyǵymen 10 tomdyq «Qazaq ádebıeti tarıhy», 100 tomdyq «Babalar sózi» serııalaryn, birneshe ujymdyq monografııalar daıyndap jatqan edi. Abdyldajan aǵa óz shákirtterine sol kitaptardy kórsetip, ózderi de qyrǵyzdyń baı folklory men ádebı muralaryn jınaqtaýy qajet ekenin túsindirip júrgenin talaı qulaǵymyz shaldy. Tipti 2014 jyly Muhtar Áýezovtiń týǵan kúnine oraı uıymdastyrylǵan konferensııaǵa Qyrǵyz ǵylym akademııasy Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń 30-40 shaqty qyzmetkerin erte kelip, Almatydaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ómirimen, ǵylymı eńbekterimen, M.Áýezov mýzeı-úıimen tanystyrdy. Konferensııadaǵy baıandamasyn qorytyndylaı kele «Áýezov, Aıtmatov negizin qalaǵan qazaq-qyrǵyz ǵylymı-ádebı baılanysyn keıingi jastar jalǵastyrýy qajet», degeni áli jadymyzda jańǵyryp tur.
2016 jyldyń mamyrynda Túrki akademııasy uıymdastyrǵan sımpozıýmǵa da ózi basqaratyn ınstıtýttyń jastaryn erte kelgeni esimizde. Almatydan Astanaǵa deıin jolbasshylyqqa Abdyldajan aǵa taǵaıyndaǵan Nurzına Yısaevaǵa kómektesýdi maǵan usyndy. Sol kezdegi basshym akademık Ýálıhan Qalıjanovqa aıtyp edim, ol kisi birden kelisimin berdi. Belgilengen kúni 2-Almaty vokzalynda qyrǵyz delegasııasyn kútip turmyn. Bir ýaqytta avtobýstan qyrǵyz aǵaıyndar túsip jatyr. Jolbasshy Nurzınaǵa «Manastyń qyryq shorasy sııaqty barlyǵyń Astanaǵa barasyńdar ma?» dedim qaljyńdap. Sóıtsem Abdyldajan aǵa jastardy el kórsin, jer kórsin, qazaqtarmen tanyssyn, baılanys ornatsyn dep uıymdastyrǵan eken.
Abdyldajan aǵa qazaq ádebıetiniń abyzdarymen birge ózi qatarlas ǵalymdarmen de, ózinen jas býynmen de jaqsy syılasty. Qazaq jerinen Bishkekke at basyn burǵan kez kelgen ádebıettanýshyny jas ereksheligine, ataq-mansabyna qaramastan qushaq jaıa qarsy alyp, qonaqjaılylyq tanytatyny týraly barǵandar jıi aıtady. О́zimiz de oǵan talaı kýá boldyq.
Bul kisi týraly kóp nárse aıtýǵa bolady. Onyń Shyńǵys Aıtmatovqa degen mahabbaty, uly jazýshynyń shyǵarmashylyǵyna degen qushtarlyǵynyń ózi bir tóbe. Qyrǵyz folklory men ádebı muralaryn jınaýǵa sińirgen eńbegi taǵy bir tóbe. Ony qyrǵyz aǵaıyndar aıta jatar. Abdyldajan Aqmatalıevtiń eki el arasyndaǵy dánekerligin bizge deıin de kóp adam aıtqan. Budan keıin de aıtylary sózsiz. Biz tek kórgenimizdi ǵana baıandaýdy jón kórdik.
Búginde Abdyldajan aǵamyz da ózi pir tutqan aǵalaryndaı abyzdyq jasqa jetti. Aǵamyzǵa qajymas qaırat tileı otyryp, aǵaıyndy qos eldiń arasynda Altyn kópir bolyp júre berińiz degim keledi.
Aqjigit Álibekuly,
shyǵystanýshy-ǵalym