Elimizde aýtızm syrqatyna shaldyqqan balalardyń sany keıingi jyldardyń bederinde kúrt ósip otyr. Aýtızm spektriniń buzylysyn erte anyqtap, emdeýge erekshe ekpin salýdyń mańyzy joǵary. Tipti keseldiń alǵashqy belgileri qylań bergen sátten-aq dáriger mamandardyń emine júginý qater bultyn seıiltýge septesedi.
Elordada jyl saıyn aýtızm spektriniń buzylysy bar balalardyń ata-analary men mamandardyń talqylaý jıyny ótedi. Bıyl besinshi márte uıymdastyrylǵan is-sharada erekshe bala kútip-baǵyp otyrǵan ata-analar sarapshy, arnaýly mamandarmen ózekti máselelerdi ashyq talqylap, óz saýaldaryna jaýap aldy. «Kedergisiz keleshek» baǵdarlamasy aıasynda «Bolashak Charity» qoǵamdyq qory uıymdastyrǵan dástúrli shara bıyl da «Amanat» partııasynyń qoldaýymen ótti. «Amanat» partııasynyń atqarýshy hatshysy Dáýlet Káribek kúrmeýli máseleniń túıini sheshilýine osyndaı ashyq talqylaý men saralaýdyń septigi mol ekenin aıtady.
«Memleket basshysynyń bastamasymen barlyq azamatqa teń múmkindik usyný baǵytynda eleýli qadamdar jasalyp otyr. Inklıýzıvti qoǵam qurý – memlekettiń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq mindeti. «Autism Talks» sııaqty alańdar naqty máselelerdi ashyq talqylaýǵa múmkindik beredi. Árbir balanyń áleýetin tolyq ash-ýyna jaǵdaı jasaý – basym baǵyttardyń biri. «Amanat» partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasy aıasynda aýtızm spektriniń buzylysy bar balalarǵa arnalǵan 13 erte aralasý jáne «Qamqorlyq» bas-tamasymen aýdandyq deńgeıde 6 ońaltý ortalyǵy ashyldy. Bul – ınklıýzııanyń qaǵaz júzinde emes, naqty ispen júzege asyp jatqanyn kórsetedi. Partııa osy baǵyttaǵy júıeli jumysty jalǵastyra beredi», dedi D.Káribek.
Osy jıynda erekshe balalardyń ata-analary da óz oı-pikirin ortaǵa salyp, kópshiliktiń kókeıindegi saýaldardy sarapshy mamandarǵa joldap, pikir almasyp, tájirıbe bólisti. Is-sharaǵa Qaraǵandy qalasynan arnaıy kelip qatysqan «Batyl Jureq» qorynyń teń quryltaıshysy, mentaldyq erekshelikteri bar balalarǵa arnaıy beıimdelgen sport jobasynyń jetekshisi Gaýhar Ákijanova ár balanyń bolashaǵy ata-ananyń qolynda ekenin aıtady.
«Erekshe balalardy sportqa baýlyp, qyzyqtyra bilý olardyń senimdiligin arttyrady. Sportpen shuǵyldanýǵa áýestengen bala qozǵalys jasaǵan saıyn júreginde úmit oty oıanady. «Meniń de qolymnan keledi» degen senim paıda bolyp, daǵdy qalyptasady. Meniń úsh qyzym bar, kenjemiz 13 jasta, DSP dıagnozymen tirkeýde tur. Búginde Paralımpıada sporty sanalatyn bochchamen shuǵyldanady. Elordada ótken jıynda jınalǵan kópshilikke ózimniń tájirıbemdi aıttym. Ár balaǵa múmkindik berilse, onyń mindetti túrde úmiti oıanady, senimi artady. Kenjemiz ómirge kelgende bizdiń óńirde eshqandaı múmkindik joq ekenin túsindim. Ondaı orta qalyptaspaǵan, qoldaý ortalyǵy kemshin ekenin baǵamdaǵanda ózime ózim «múmkindik joq bolsa, ony ózim jasaımyn» dep maqsat qoıdym. Erekshe balalardyń analary bastamashy bolyp 6 jyl buryn «Batyl Jureq» qoryn qurdyq. Biz ózgeristi ózimiz jasadyq. Qor qurylǵaly Qaraǵandy oblysynda memlekettik áleýmettik tapsyrys aıasynda «Saýyqtyrý júzýi jáne jeńil atletıka» jobasyn júzege asyryp otyr», deıdi G.Ákijanova. Jyldan-jylǵa qordyń aýqymy keńeıip, 250 balany qamtyp otyr. Joba jetekshisi mentaldyq aýytqýy bar qyz bala alty aı boıy sýǵa túsýge júreksinip bettemegenin aıtady. Al búginde jetkinshek erkin júzip qana qoımaı, jarystarǵa da qatysatyn kórinedi. Taǵy bir aýtızmge shaldyqqan balaqaı jeńil atletıkamen shuǵyldanyp, 3 shaqyrymnan asa qashyqtyqty da alqynbaı eńseretin deńgeıge jetken. Munda balany sportqa emes, sportty balanyń ıkemine qaraı beıimdeıdi. Iаǵnı adaptıvti sport ár balanyń ereksheligin eskeretin jeke tásil sanalady. «Munda turaqtylyq mańyzdy, sport balaǵa senimdilik uıalatady, boıyndaǵy qorqynyshyn jeńedi. Erekshe balalardyń da ishki qýaty orasan, tek janynda qoldaıtyn, baǵyt-baǵdar beretin janashyry bolǵany durys», deıdi joba jetekshisi.
Erekshe bala baǵyp otyrǵan otbasylarda balanyń dıagnozyn qabyldap, emosıonaldyq ahýaldy qadaǵalaý mańyzdy. «Bolashak Charity» qorynyń mentaldyq densaýlyq jobasyna qatysqan Aıgúl Qynalıeva taǵdyrdyń jazýyna moıynsuný erekshe balanyń ata-anasy ekenińdi qabyldaýdan bastalatynyn jetkizdi.
«Men de erekshe balany ómirge ákelgenime birneshe jyl sene almaı, qabyldaýǵa batylym jetpeı ári-sári kúı keshtim. Mentaldyq densaýlyq jobasyna qatysqanda psıhoterapııalyq top keleshekke degen senimimdi kúsheıtip, úmit otyn mazdatyp, ózgeristerge jeteledi. Eń aldymen «erekshe ata-ana» ekenimdi júregimnen ótkizip, sabyrmen qabyldadym. Joba aıasynda erekshe bala tárbıelep otyrǵan ózge analarmen tanysyp, tájirıbemizdi bólisip, pikir almasqanda keleshekke degen serpilis artady. Máselen, Astanada ótken «Autism Talks» jobasynda da kóp jaıtty kókeıge túıdik», deıdi A.Qynalıeva.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń resmı málimetinde álemde ár 100 balanyń bireýinde aýtızm keseli kezdesedi. Jer betinde 75 mıllıonnan astam bala aýtızm spektriniń buzylysymen tirkelgen. Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń málimetinshe bıylǵy 1 sáýirdegi esepte elimizde aýtızm spektriniń buzylysy dıagnozymen 18 153 adam tirkelip, dınamıkalyq baqylaýda tur. Onyń ishinde 17 713-i – kámeletke tolmaǵan.
Jyl saıyn uıymdastyrylyp dástúrge aınalǵan «Run for Autism» júgirý marafony bıyl da jalǵasyn tabady. 26 sáýirde ótetin qaıyrymdylyq sharasyn «Bolashaq» korporatıvtik qory uıymdastyrady. Bul ıgi bastama tek júgirý jarysy ǵana emes, saýapty is. Budan bólek qor 2015 jyldan beri «Árbir bala mektepke laıyq» jobasyn da júzege asyrady. Baǵdarlamanyń maqsaty – aýtızm, basqa da mentaldyq erekshelikteri bar balalardyń da qatarynan qalmaı bilim alýyna múmkindik týǵyzý.
Elimizde aýtızm spektrindegi buzylysty der kezinde anyqtaýǵa basymdyq berilip keledi. Syrqattyń salmaǵyna moıynsunyp, damýy tejelgen erekshe balalardy tárbıelep otyrǵan otbasyna árdaıym qoldaý tanytý qajet. Aýtızm – densaýlyq saqtaý salasynda ǵana emes, áleýmettik saıasat órisinde de kúsh alyp turǵan shetin másele. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe elimizde aýtızm spektriniń buzylysy baıqalǵan balalarǵa erte bas-tan kómek kórsetýdiń biryńǵaı júıesi jolǵa qoıylǵan. Balanyń 2,5 jarym jasyna deıin aýtızmdi erte anyqtaý, keshendi kómek kórsetý, ońaltý ortalyqtarynda damytý, bilim men áleýmettik beıimdeýge basa kóńil bólinedi. Densaýlyq saqtaý júıesinde dıagnostıka M-CHAT-R skrınıngi arqyly júrgiziledi. Bizde ASB dıagnozy tek 3 jastan bastap psıhıatr dárigerdiń baılamymen jazylady. Syrqaty aıqyn ári keseldiń aýyr belgileri anyqtalsa, psıhıkalyq densaýlyq ortalyqtarynda dári-dármekpen emdeý jáne stasıonarlyq em kórsetiledi.
Aýtızmdi emdeýdiń álemdegi negizgi ádisi – psıhologııalyq-pedagogıkalyq, sondaı-aq minez-qulyqtyq terapııa. Naýqastarǵa medısınalyq ońaltý kómegin 80 ońaltý ortalyǵy kórsetedi. Áleýmettik qorǵaý baǵytynda 8 kúndiz qabyldaıtyn ortalyq bar. Bilim júıesinde ASB bar balalarǵa arnalǵan 11 túzetý ortalyǵy jumys isteıdi. Keıingi jyldary árbir bala men onyń otbasy qajettiligi eskerilip, jeke tásildi engizýge basa mán berildi. Sonymen qatar medısınalyq kómektiń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý maqsatynda da aýqymdy jumys atqaryldy.
Bir kiltıpan aýtızm dıagnozy qoıylǵan balalardyń qatarynan qalmaı balabaqshada tárbıelenip, mektepte bilim alýyna ınklıýzııa kabınetteriniń sany áli de jetkilikti emes. Búginde 26 qaladaǵy mektepterde 80 ınklıýzııa kabıneti bar. Sonyń nátıjesinde 1000-nan astam erekshe bala mektepte bilim alý múmkindigine ıe bolyp otyr. Elordada jyl saıyn dástúrli «Run for autism» marafony ótedi. 26 sáýirge josparlanǵan qaıyrymdylyq sharasynda jınalǵan qarajat aýtızm syndy mentaldyq buzylysy bar balalarǵa arnalǵan ınklıýzııa kabınetterin jabdyqtap ashýǵa jumsalady. 2023 jyldan beri uıymdastyrylǵan marafonǵa eki jylda 3 351 adam qatyssa, onyń ishinde 200-den astam erekshe bala da talabyn ushtap, múmkindigin synady. Osyǵan deıin ótken marafonǵa qatysýshylar men demeýshilerdiń qoldaýymen jınalǵan 20 mıllıon teńgeden astam qarjyǵa elordadaǵy balabaqshalarda 10 ınklıýzııa kabıneti ashyldy. Munyń nátıjesi de ýaqyt kúttirmeı jemisin berdi. Damýy tejelip, aýtızm spektriniń buzylysy anyqtalǵan 80-nen astam balanyń balabaqshaǵa barýyna múmkindik týdy. Igi bastama bıyl da jalǵasyn tappaq.