Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qyzylordada ótken V Ulttyq quryltaı otyrysynda Aral ahýalyn taǵy da tilge tıek etti. «Araldy qutqarý – barsha adamzat úshin áli de óte ózekti mindet. Men bul másele týraly halyqqa Joldaýymda aıttym. Jyldar boıy júrgizilgen jumystyń arqasynda Soltústik Araldy qutqaryp qaldyq. Qashqan teńiz qaıtyp, Kishi Araldyń qalpyna kele bastaǵanyna biraz jyl boldy», deı kele bul problemany halyqaralyq deńgeıde kóterýge baǵyttalǵan jumys qolǵa alynǵanyn aıtty.
Byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda Prezıdent: «Sý – únemdep paıdalanbasa, tez taýsylatyn shekteýli resýrs. Elimiz úshin sýdyń mańyzy munaı, gaz nemese metaldan kem emes» degeni belgili. Rasynda, jeriniń jartysynan astamyn shól men shóleıt basqan elimiz HH ǵasyrda Aral problemasymen betpe-bet kelse, endi Kaspıı teńiziniń de deńgeıi tómendep, jańa bir ekologııalyq apattyń qaýpin ańǵartyp tur.
Osy oraıda Araldyń tartylýy sekildi tragedııa álemniń ózge de birqatar elinde bolǵanyn aıta ketý kerek. Máselen, sonaý Afrıkanyń qaq orta tusyndaǵy Chad kóliniń taǵdyry Aralmen óte uqsas. Ol jerde qandaı ekologııalyq apat bolǵany, kóldi aınala qorshaǵan elder bul problemamen qalaı kúresip jatqany týraly derekterge bir kóz júgirtken artyq bolmas.
Bir qyzyǵy, bir-birinen aıdalada jatqan eki kól bir ýaqytta, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan tartyla bastapty. Ol kezde Chad – kólemi jóninen Afrıkadaǵy tórtinshi iri kól bolsa, Aral – álemdegi tórtinshi iri kól edi. Chadtyń jalpy aýmaǵy 26 myń sharshy shaqyrym, ıaǵnı bizdiń Araldan shamamen eki ese kishi. Al 2000 jyldardyń basynda aıdyn kólemi 90–95 paıyzǵa deıin kishireıip, qazir batpaqty qopa 1 500 sharshy shaqyrymdy áreń qurap otyr. Onyń ózi jyl ótken saıyn qumǵa jutylyp barady. Aral da osy ýaqyt aralyǵynda 90–95 paıyzǵa azaıyp, negizgi ońtústik bóligi túgelge jýyq joıylyp ketti.
Chad, Kamerýn, Nıger, Nıgerııa elderiniń ortasynda ornalasqan Chad kóli kezinde aınalasyndaǵy qunarly jerimen, balyq sharýashylyǵymen mıllıondaǵan adamdy jumyspen ári sýmen qamtamasyz etip kelgen iri tabıǵı toǵan bolatyn. Qazir kóldiń qurdymǵa ketýimen birge álemniń basqa eshbir jerinde kezdespeıtin endemıkalyq janýar – tushy sýda meken etetin lamantınniń de tuqymy quryp ketý aldynda tur. Bizdiń Syrdarııa men Ámýdarııa sekildi Chadty da negizgi eki ózen – Sharı men Logone sýmen toltyratyn. Alaıda bul ózender uzaq jyl boıy egistik jerlerdi sýǵarý men baý-baqshaǵa shekten tys kóp paıdalaný saldarynan, ıaǵnı adam faktorynyń kesirinen kóldiń qurǵaýyna sebepshi bolǵan. Qarap tursańyz, Araldyń da túbine adam jetken edi ǵoı.
«Saharanyń teńizi» degen beıresmı ataýy bar kógildir kóldi qutqaryp qalý úshin qazir túrli joba usynylyp jatyr. Sonyń biri – Afrıkanyń basqa kólderi men ózenderinen sýdy burý. Máselen, kanadalyq geologter Kongonyń iri salasy – Ýbanga ózenine úlken bóget salý arqyly ony keri qaraı aǵyzýǵa, sóıtip Chad kólimen baılanystyrýǵa bolatynyn aıtypty. Bul oı júzege assa, kóldiń ornynda Jerorta teńiziniń jartysyna teń úlken sý aıdyny paıda bolady eken.
Afrıkanyń eń sýy mol ózeni – Kongo darııasynyń bir bóligin Chadqa baǵyttaý jóninde de jobalar bar. Bul joba oryndalsa, aımaqtaǵy 30 mıllıon adamdy sýmen qamtamasyz etip qana qoımaı, tipti Saharanyń bir bóligin kógaldandyrýǵa da bolatyny boljanyp jatyr. Mamandardyń bir toby atalǵan jobalar aımaqtyń ekojúıesin qulpyrtyp, tirshilikke jańa tynys beredi dese, ekinshi toby mundaı radıkaldy sheshimder gıdrologııalyq júıeniń názik tepe-teńdigin buzyp, tabıǵı apatqa sebepshi bolýy múmkin degen qaýpin de aıtady. Osy tusta Chad kólin meken etetin qoqıqazdar jyl saıyn jazǵy mezgilde Aqmola oblysynyń «Qorǵaljyn» memlekettik tabıǵı qoryǵyna ushyp keletinin aıta ketken jón.
Endi Aral teńiziniń taǵdyryna oralaıyq. Joǵaryda aıtylǵandaı, kóldiń tartylýy ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bastalǵanymen, onyń aınalasyndaǵy ekojúıeniń ózgeriske ushyrap, ózge kishkene kólshikterdiń tartylý úrdisi HH ǵasyrdyń basynda-aq baıqalǵanǵa uqsaıdy. Olaı deýimizge gazetimizdiń 1927 jylǵy qańtarda, ıaǵnı osydan týra 99 jyl buryn shyqqan bir nómirinde (ol kezde «Eńbekshi qazaq» dep ataldy) Qyzylorda oblysynyń Qazaly ýezindegi Birqazandy kóli týraly materıal sebep.
«Aqtóbe bolysynda «Birqazandy» degen úlken kól bar. Uzyndyǵy 30 shaqyrym, eni 15 shaqyrym. Shyǵysy qoldan shabylǵan jarma, darııadan shyǵady. Aldy baryp Aral teńizine quıady. Aınalasynda 20 shamaly aryq bar, myń jarym úı sharýa sýymen egin salatyn edi. Keıingi jyldarda kóldiń sýy azaıyp, aryqqa sý shyqpaıtyn boldy. Endi báribir kóldiń sýyn kóterýge bolmaıdy, onan da kóldi qurǵatyp, ornyna egin egýdiń áreketin isteý kerek» delingen maqalada. Biz ınternetten de izdep, Syr turǵyndarynan da surastyryp, oblys aýmaǵynan Birqazandy degen kóldi tappadyq. Soǵan qaraǵanda Aral teńizine deıin aldymen osyndaı kishigirim aıdyndar joǵalǵan bolsa kerek.
Al gazetimizdiń 1949 jylǵy 1 mamyrdaǵy sanynda «Sibir ózenderi Aral teńizine quıady» degen taqyryppen kólemdi maqala jarııalanǵan. Baıqasańyz, bul – Araldyń áli tartylmaǵan, kerisinshe kemerine tolyp, tolqyny týlap jatqan kezi. Sóıtsek, Sibir ózenderiniń sýyn Ortalyq Azııaǵa burý jospary Aral tragedııasy bastalǵanǵa deıin-aq ómirge kelgen eken. Ondaǵy maqsat – Turan oıpatyna sý toltyryp, Aralmen qosyp, erte zamandaǵy Sibir teńizin qalpyna keltirý jáne ony jasandy arna arqyly Kaspıımen jalǵaý. «Adamzat ómir súrgeli eshkim mundaı mindetterdi oılaýǵa batyldyq etken emes. Biraq sovet adamdary tabıǵatqa qarsy kúreske shyqqan joq pa, bul kúreste talaı ret jeńgen joq pa? Aq teńiz ben Baltyq teńizin sý joly arqyly qosý, asaý Dneprdi aýyzdyqtaý... – munyń bári tabıǵatty jeńgendik emes pe?» degen sol kezge tán pafospen árlengen maqalada atalǵan alyp jobanyń jaı-japsary egjeı-tegjeıli baıandalady.
Qysqasha qaıyrar bolsaq, maqala avtory, ınjener E.Romashkov Ob pen Enıseı (Enesaı) ózenderiniń sýyn Aralǵa qaraı burýǵa bolatynyn, orta jolda Torǵaı qaqpasy jatqanyn, ol jerden úlken arna qazsa, Turan oıpatyn sýmen toltyrýǵa múmkindik mol ekenin jazady. Oıpat sýǵa tolǵannan keıin kólemi Eýropanyń jartysymen teń úlken teńiz paıda bolatynyn, odan ári qurǵap qalǵan Ýzboı ózeniniń arnasymen Aral men Kaspııdi jalǵaý kerek ekenin, Kaspıı Araldan tómen jatqandyqtan, Sibir teńizinen shyqqan sý óz betimen aǵatynyn alǵa tartady. Osylaısha, Araldyń ashy sýy Kaspııge quıylyp, Sibir teńizi tushy sýly aıdynǵa aınalatynyn, buǵan qosa, Enıseıdiń tómengi jaǵynda, Soltústik muzdy muhıtqa taıaý jatqan Igarka qalashyǵy men Kaspııdegi Baký arasynda san myńdaǵan shaqyrymǵa sozylatyn keme qatynasyn jolǵa qoıýǵa bolatynyn aıtady. Sibir ózenderiniń sýy-aq bul teńizderdiń deńgeıin ustap turýǵa jetkilikti ekenin, al Aral men Kaspııdiń negizgi qan tamyrlary – Syrdarııa men Ámýdarııa, Edil men Jaıyq aýyl sharýashylyǵy qajettiligine paıdalanylatynyn jazady.
Sońynda «Bul maqalada aıtylǵandardyń bári ázirge tehnıka jaǵynan dáleldengen ıdeıa ǵana. Bul ıdeıany júzege asyrýǵa kóp ýaqyt, kóp eńbek – dúnıe júzindegi ınjenerlik qurylystardyń eń úlkenine jumsalǵanynan da kóp eńbek kerek bolady... Munda aıtylǵan tehnıkalyq ıdeıa júzege asyrylatynyna senemiz», dep sózin támamdaıdy E.Romashkov.
Arada on shaqty jyl ótkende Ámýdarııa men Syrdarııadan keletin sýdyń azaıýy saldarynan telegeı teńiz deńgeıi birden tómendep, jaǵalaýy jyraqtaı bastaǵany málim. Sodan Sibir ózenderin burý ıdeıasy dereý qaıtadan kóterilip, bul joly Sibir teńizin qalpyna keltirý emes, Araldy qutqarý maqsatynda jyldamdatyp júzege asyrý qolǵa alynǵan. Osylaısha, 1962 jyly qazaqtyń energetık ǵalymy Shapyq Shókınniń jetekshiligimen Ertis-Qaraǵandy arnasynyń qurylysy bastalyp, 1974 jyly tolyqtaı aıaqtalady. Uzyndyǵy 458 shaqyrymdy quraıtyn bul arna «Sibir ózenderin burý» jobasynyń iske asyrylǵan jalǵyz ǵana bóligi edi. О́kinishke qaraı, odan keıingi jyldary jobanyń ekologııalyq turǵyda zııandy ekeni týraly pikirler tarazy basynda aýyr tartyp, aqyry 1986 jylǵy 14 tamyzda KOKP OK Saıası bıýrosy bul jumysty toqtatý týraly sheshim qabyldady.
Aıta keteıik, 2002 jyly Ertis-Qaraǵandy men elorda mańyndaǵy Vıacheslav sý qoımasynyń arasy jalǵanyp, búginde Ekibastuz, Qaraǵandy, Temirtaýmen qosa, Astananyń da halqy osy arnanyń sýyn iship otyr.
90-jyldardyń basynda Araldyń tartylýy teńiz deńgeıiniń jaı ǵana qubylýy emes, qurdymǵa súırep bara jatqan naǵyz tragedııa ekeni anyq baıqalǵan soń, Sibir ózenderin burý máselesi baspasóz betterinde jıi kóterildi. Bizdiń el basshylary Reseımen bir shańyraq astynda otyrǵanda atalǵan jobany tezirek jasap qalýǵa tyrysqany baıqalady. Biraq 1991 jyly KSRO kelmeske ketkennen keıin joba týraly áńgime de kilt úzildi. О́ıtkeni bir jaǵynan, elimizde ekonomıkalyq toqyraý jappaı beleń alyp, halyqtyń da, bıliktiń de kúnkóristen basqany oılaýǵa murshasy bolmasa, ekinshi jaǵynan, budan bylaı Reseı bizge Sibir ózenderinen bir tamshy sý da tatyrmaıtyny túsinikti edi. Osylaısha, jaǵalaı el qonǵan, soǵys kezinde maıdanǵa tonnalap balyq jiberip, Jeńisti jaqyndatýǵa úles qosqan, tútinin býdaqtatyp kemeler júzgen Ortalyq Azııanyń injý-marjany – Kók teńiz aqyry túgelge jýyq tartylyp, ornynda shańdaýyt tuzdy shól ǵana qalǵany belgili. Kókaral bógetin salýdyń arqasynda bizdiń tarap Kishi Araldy ǵana saqtap qala aldy. Qazir Halyqaralyq Araldy qutqarý qory, aımaq elderi basshylary osy problemany qaıta-qaıta kóterip jatqanyna qaramastan, úlken Araldy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan eshqandaı naqty qadamdy da, usynysty ta kórmeı otyrmyz.
Degenmen, ótken jyldyń aıaǵynda Reseıde Sibir ózenderiniń arnasyn Ortalyq Azııaǵa qaraı burý jónindegi keńestik jobanyń qaıta qolǵa alynyp jatqany týraly aqparat tarady. Reseı Ǵylym akademııasynyń Sý máseleleri ınstıtýtynyń dırektory Vıktor Danılov-Danılıan Ob ózeni sýynyń bir bóligin ońtústikke qaraı baǵyttaý kózdelip otyrǵanyn, onyń maqsaty, birinshiden, Ortalyq Azııa elderiniń aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etý bolsa, ekinshiden, Araldy toltyrý ekenin aıtypty. Qazir joba Reseıdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan qarjylandyrýdy kútip otyrǵan kórinedi.
Biraq RǴA mamandary usynǵan bul joba kezindegi keńestik jobadan sál ózgerek eken. Buryn Sibir sýyn jerdiń betimen aǵatyn arna arqyly jetkizý kózdelse, endi jerdiń astymen qubyr arqyly aıdaý josparlanyp otyr. Munyń artyqshylyǵy – ashyq arnamen aqqan sýdyń bir bóligi býǵa aınalyp, aspanǵa ushyp, bir bóligi jerge sińip joǵalatyn bolsa, qubyrmen aıdalǵan sý shashaý shyqpastan dittegen jerge tolyq jetedi. Mamandar bul jumys arna qazǵannan da arzanyraq ári tıimdi bolatynyn aıtyp otyr.
Árıne, bul biz úshin jaǵymdy jańalyq ekeni ras. Ortalyq Azııadaǵy maqta, kúrish sharýashylyqtaryna mol sý kerek. Eń aldymen Araldy jartylaı bolsa da qalpyna keltirsek, sonyń ózi úlken jeńis bolar edi. Reseı tarapy, árıne, sýdy tegin bermeıtini belgili. Keıingi jyldary álemde aýyzsýdyń quny barynsha sharyqtap, tipti munaı baǵasyna jeteǵabyl bop qalǵany belgili. Qurǵaqshylyqtan kóz ashpaıtyn Taıaý Shyǵys elderinde, tipti, tushylandyrylǵan qara sý qara altynnan da qymbat. Mamandar bolashaqta bizdiń ólkede de sýǵa degen suranys sharyqtaıtynyn eskertip keledi. Qazaq «Sýdyń da suraýy bar» dep beker aıtpasa kerek.
Degenmen Ortalyq Azııa elderi men Reseı arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty esepke ala otyryp, usynylyp jatqan jobanyń júzege asýy barlyq tarap úshin de paıdaly bolady degen úmitpen qaraımyz. Onyń ústine Aral tragedııasyna endi Kaspıı problemasy qosylyp, jyǵylǵanǵa judyryq bop jatqany taǵy bar. Muny Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń byltyrǵy Joldaýynda tilge tıek etken edi.
«Kaspıı teńiziniń tartylyp bara jatqany jurtty alańdatyp otyr. Tıisti shara qoldanbasaq, bul asa úlken ekologııalyq apatqa aınalýy múmkin. Kaspıı teńizi – bir eldiń ǵana emes, búkil aımaqtyń taǵdyryna qatysy bar másele. Sondyqtan jumylyp áreket etý qajet», dedi Memleket basshysy.
Shyn máninde, qazir biz Aral men Kaspııdi qutqarý úshin Sibir ózenderiniń sýyn burýdan basqa amal kórip otyrǵan joqpyz. Eger osy joba sátti júzege asyp jatsa, bul bir jaǵynan bizdiń tize qosqan úlken jeńisimizdi, ekinshi jaǵynan álemdegi osyndaı problemany bastan keship jatqan ózge de memleketterge tyǵyryqtan shyǵýdyń keremet jolyn kórseter edi.