Syr elindegi alqaly basqosý Ulttyq quryltaıdyń mıssııasyn qorytyndylady. Bul joly jıynda ótken kezeńniń nátıjesi tarazylanyp ǵana qoıǵan joq, memlekettiń uzaqmerzimdi damý fılosofııasy naqtylandy. Munda basty nazar «ne istedik?» degen saýaldan góri, «aldaǵy onjyldyqtarda qandaı el bolýymyz kerek?» degen strategııalyq paıymǵa oıysty. Osyǵan oraı qoǵam qaıratkerleri arasynda saýalnama júrgizgen bolatynbyz.
Bir palataly Parlament eldiń saıası turaqtylyǵy men basqarý tıimdiligin qalaı arttyrady?
Bórihan NURMUHAMEDOV,
saıasattanýshy:
– Bul reformany qysqasha ári qarapaıym tilmen aıtsaq, áńgime bılikti azdap túzetý týraly emes, memleketti basqarýdyń búkil júıesin jańartý týraly bolyp otyr. Elimiz 1995 jylǵy úlgiden birtindep bas tartyp, zamanǵa saı, turaqty ári túsinikti erejelerge negizdelgen jańa modelge ótýdi kózdeıdi. Negizgi maqsat – eldiń turaqtylyǵyn kúsheıtý, bılikti bir adamǵa ǵana táýeldi etpeý jáne prezıdenttik basqarýdy saqtaı otyryp, ony ınstıtýsıonaldyq turǵydan jetildirý.
Parlament bir palataly bolady, ıaǵnı zańdar tezirek qabyldanyp, ár depýtattyń jaýapkershiligi artady. Senattyń ornyna óńirlerdiń daýysy joǵalmaýy úshin máslıhattar saqtalady, óńirler men qoǵam ókilderi kiretin Halyq keńesi qurylady. Sonymen birge Parlament sottar men baqylaý organdaryn qalyptastyrýǵa qatysyp, Úkimet pen basqa da ınstıtýttarǵa naqty baqylaý jasaı alady.
Jalpy alǵanda, Prezıdent burynǵydaı kúshti bolyp qalady, biraq Parlament yqpaldyraq, al Úkimet esep beretin bolady. Konstıtýsııa tek zańdar jıyntyǵy emes, eldiń ortaq qundylyqtaryn kórsetetin qujatqa aınalady. Bul ózgeristerdiń bári Qazaqstandy zamanaýı, turaqty jáne bolashaǵy berik memleket etýge baǵyttalǵan.
Ermurat BAPI,
Májilis depýtaty:
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen alda ótetin parlamenttik reformaǵa baılanysty qoǵamda jıi qozǵalyp otyrǵan másele – partııada joq azamattardyń saılaný quqyna qatysty. Eger elde 8 mıllıonǵa jýyq partııada joq saılaýshy azamat bar ekenin eskersek, bul suraqty jyly jaýyp qoıýǵa bolmaıdy.
Birden aıtaıyn, men ózim bir mandatty saılaý júıesi boıynsha saılanǵan depýtat bola tursam da, Prezıdent Q.Toqaevtyń ótken kúzdegi halyqqa Joldaýynda aıtylǵan partııalyq saılaý júıesin qoldaımyn. Bul – eldi partııalyq negizde jumyldyrý men qoǵamda oryn alýy múmkin túrli táýekelderge tótep beretin, ásirese búginde teńselip turǵan geosaıası álemde bizdiń eldiń ishki turaqtylyǵyn saqtaýǵa, jekelegen separatıstik pıǵyldarǵa tosqaýyl qoıýǵa múmkindik beretin júıe ekenin moıyndaý kerek.
Degenmen qoǵamda partııada joqtardyń saılaý jáne saılaný quqyn qalaı qamtamasyz etemiz degen suraq bar. Osy oraıda parlamenttik reforma jónindegi jumysshy toby men Ulttyq quryltaıdyń hatshylyǵyna mynadaı usynys aıtqym keledi. Qoldanystaǵy saılaý týraly zańnamalarda saılaýǵa túsetin saıası uıymdardyń partııalyq tizimderine kvota engizý múmkindikteri týraly normalar bar. Máselen, jastar kvotasy, genderlik kvota jáne múmkindigi shekteýli azamattardyń paıyzdyq kvotasynyń mólsheri belgilengen. Búgingi Parlamenttegi partııalarda bul kvota qatań saqtalǵan. Endeshe, el Prezıdenti belgilegen referendýmnan keıin, Parlamentte talqylanatyn bir palataly Parlamentke baılanysty zańnamalarǵa partııada joq azamattardyń kvotasyn engizý múmkindigi týraly normany nege engizbeske?
Mundaı jaǵdaıda, saılaýǵa túsetin ár partııa óz qataryna partııada joqtardy jarııa túrde shaqyryp, partııaishilik praımerız arqyly tańdaýdan ótken azamattardy partııalyq tizimge engizý múmkindigi týar edi. Partııada joqtardy memlekettik múdde jolynda partııalarǵa tartý jáne salamatty qoǵam belsendilerin ókiletti bılikke saıası ıntegrasııalaý múmkindigi arqyly qoǵamdy ortaq yqylasqa jumyldyrý yqtımaldylyǵy artady. Qoǵamdaǵy jekelegen toptardyń protestik qyzýyn basýǵa jáne partııada joqtar ókilderiniń qatysýymen elde qordalanǵan problemalardy birlesip sheshý múmkindigi Ádiletti Qazaqsta ıdeıalaryna sáıkes keledi dep oılaımyn.
Jaqsygúl MAHANBET,
«Mańǵystaý jergilikti bastama ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń dırektory:
– Bıylǵy Quryltaı nátıjesinde elimizdegi saıası ınstıtýttardyń transformasııadan ótý kezeńiniń kýágeri bolyp otyrmyz. Qazirgi tańda Parlament pen Senat tek zań qabyldaıtyn organ retinde emes, qoǵamdyq suranysty eskeretin, ashyq pikirtalas júrgizetin saıası alańǵa aınaldy. Zań shyǵarý úderisinde azamattyq qoǵamnyń, sarapshylardyń jáne óńir ókilderiniń pikiri kóbirek eskerile bastady.
Parlament pen Senat – ınstıtýsıonaldyq turǵyda, Qazaqstan halqy Assambleıasy – tarıhı mıssııasy turǵysynan, al Ulttyq quryltaı – mazmundyq jáne ıdeıalyq jaǵynan óz mindetin atqaryp, jańa sapalyq kezeńge ótýi, elimizdegi saıası júıeniń evolıýsııalyq damý jolynyń aıqyn kórinisi.
Bir jaǵynan bir palataly parlamenttik júıe Qazaqstanda zań shyǵarý úderisin jedeldetip, bıýdjet shyǵynyn azaıtady. Búginde álemde ulttyq zań shyǵarýshy organdardyń alpys paıyzǵa jýyǵy bir palataly. Olar óziniń tıimdiligin áldeqashan dáleldep úlgerdi. Elimizdegi ınstıtýsıonaldy reforma eldegi bıýrokratııany azaıtyp, demokratııany kúsheıtetinine senemin. Ári Úkimetke shuǵyl sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi dep oılaımyn.
Jalpy, bir palataly Parlamentke kóshý parlamentarızmniń jyldam jáne tehnologııalyq turǵydan damyǵan modeline qaraı jasalǵan qadam dese de bolady.
Daıyndaǵan –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»