Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Qyzylordada ótken besinshi otyrysynda bir palataly Parlament qurýdy aıryqsha atap ótti. Ashyqtyq, teńgerimdi bılik qaǵıdalaryna negizdelgen konstıtýsııalyq reforma memleketimizdiń saıası jańǵyrý úderisindegi úlken jetistikteriniń biri retinde baǵalanyp jatyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıliktiń zań shyǵarý júıesin qaıta reformalaý týraly bastamasyn byltyrǵy qyrkúıektegi halyqqa arnaǵan Joldaýynda alǵash jarııa etti. Sol kezde-aq parlamenttik reforma taqyrybyna keńirek toqtaldy.
Memleket basshysynyń Parlamentti qaıta qurylymdap, keıingi urpaqtyń bolashaǵy turǵysynan tyńnan jasaqtaý isi – burynnan kókeıde júrgen ıdeıa. Prezıdent ótken jylǵy Joldaýynda elimizde parlamenttik reforma máselesi keminde jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy aıtylyp kele jatqanyn jetkizdi.
«Osy másele ashyq ta, jabyq ta talqylanyp júrgeni eshkimge qupııa emes. Bul taqyryp áli kúnge deıin ózekti. Sondyqtan memlekettik júıe damyp, azamattarymyzdyń saıası mádenıeti ósip kele jatqanyn eskere otyryp, bul máseleni halyqtyń talqysyna salý aıryqsha mańyzdy dep sanaımyn», degen Prezıdent elimizde kóp uzamaı bir palataly Parlament qurý týraly bastama kóterdi. Ári muny asyǵys júzege asyrýǵa bolmaıtynyn da eskertti.
Osylaısha, Prezıdent ózi aıtqandaı, ashyq ta, jabyq ta ótken talqylaýlardan keıin, araǵa alty aı salyp bul másele aqyry kún tártibine shyǵarylyp, búginde reformanyń naqty jospar-syzbasy jasalynyp jatyr. Osydan birneshe kún buryn ǵana iske kirisken Konstıtýsııalyq komıssııa jumysynyń da basty baǵdary osy másele bolyp otyr.
Qyzylorda quryltaıynan keıin-aq kún qurǵatpaı aldaǵy saıası ózgeristerdiń ózegine aınalǵan parlamenttik reforma qyzý talqylanǵan taqyrypqa aınalyp shyǵa keldi. Ásirese sarapshylardyń oıy negizinen ortaq arnaǵa qaraı oıysyp jatyr. Bulaı bolýy zańdylyq ta. Sebebi azamattardyń teń quqylyǵyn qamtamasyz etetin demokratııalyq qundylyqtarǵa negizdelgen bul reforma kóptiń kókeıinde júrgen kúmándi oılardy seıiltti. О́ıtkeni endigi ózgeris boıynsha bir palataly Parlament depýtattarynyń bári teńdeı saılaý tásili arqyly mandatqa ıe bolady. Burynǵydaı endigi jerde Prezıdent pen Qazaqstan halqy Assambleıasyna tıesili kvota degen bolmaıdy. Iаǵnı aldaǵy ýaqytta Quryltaı dep atalatyn zań shyǵarýshy organdaǵy depýtattardyń eshqaısysy bir-birinen erekshelenbeıtin teń mártebege ıe bolady.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń (QSZI) bas ǵylymı qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Zabırova Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bir palataly Parlamentke kóshý týraly bastamasy elimiz óziniń saıası arhıtektýrasyn shynymen qaıta qarastyryp jatqan kezeńiniń bastaýy ekenin atap ótti.
– Atalǵan reforma – elimizdiń sońǵy birneshe jylda jasap kele jatqan jumysynyń zańdy jalǵasy ispetti. Parlamentti bir palataly etý ıdeıasy aıtarlyqtaı jańalyq emes. Bul taqyryp elimizde jıyrma jyl boıy talqylanyp keledi. Al osy máseleniń Ulttyq quryltaıdyń kún tártibinde kóterilýi kóp nárseni kórsetedi: júıe de, qoǵam da jetildi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdaty dál osylaı jumys isteıdi. Iаǵnı sheshim shynymen de jaǵdaı pisip-jetilgen kezde ǵana qabyldanady, deıdi A.Zabırova.
Sondaı-aq ol bir palataly Parlamenttiń ne úshin kerektigine toqtaldy. Eger zańnamalyq máselelerge nazar aýdarmasaq, bul reformanyń qısyny óte qarapaıym ekenin jetkizdi.
– Memleket sheshimderdi asyǵystyq tanytpaı, biraq aınalamyzdaǵy álem tym tez ózgerip jatqandyqtan shuǵyl qabyldaýy kerek. Mundaı jaǵdaılarda eki palataly júıe ıkemdi, biraq aýyr tetik retinde jumys isteıdi, bekitý eki deńgeıden ótedi. Bul árbir zań jobasynyń úderisi tym uzaqqa sozylatynyn bildiredi. Bir palataly model prosedýralardy qysqartady jáne qarapaıym etedi. Bul sıfrlyq kún tártibi, jasandy ıntellekt máseleleri, basqarý reformalary, aımaqtyq saıasat úshin mańyzdy, – degen saıasattanýshy reformanyń ekinshi sebebine de qatysty pikir bildirdi.
Onyń aıtýynsha, aldaǵy ózgeris basqarýdy aıqynyraq ári tıimdirek etedi. Qajetsiz deńgeılerdi alyp tastaýdy, ınstıtýsıonaldyq ózara árekettesýdi jeńildetpek.
– Zań shyǵarýshylyq jaýapkershiliktiń biryńǵaı ortalyǵy bolǵan kezde ashyqtyq avtomatty túrde artady. Parlament, Úkimet jáne Prezıdent keńsesi mundaı qurylymda ózara ońaıyraq áreket etedi, – deıdi QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri.
Professor Aıgúl Zabırova nazardan jıi tys qalatyn taǵy bir máseleni atady. Onyń aıtýynsha, bir palataly model – árqashan únemdirek. Ol qaıtalanatyn qurylymdardy joıady, úkimet shyǵyndaryn azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul reformanyń negizgi sebebi bolmasa da, atap óterlik mańyzdy negizdeme.
Jalpy, halyqaralyq tájirıbege kóz júgirtsek, bir palataly Parlamenttiń tıimdiligin ańǵarýǵa bolady. Bul rette jartylaı prezıdenttik júıesi, kúshti ınstıtýsıonaldyq negizi qalyptasqan bir palataly parlamenti bar Portýgalııany mysalǵa alsaq bolady. Sondaı-aq Danııa, Shvesııa, Estonııa syndy parlamenttik modelderi bir palataly elder jyldam sheshimder men turaqty ınstıtýsıonaldyq úılestirýdi qajet etetin jaǵdaılarda jaqsy jumys isteıtinin áldeqashan dáleldegen. Al dál irgemizdegi Qyrǵyz Respýblıkasy da jalǵyz palatamen-aq zań shyǵarýshy bılik tarmaǵynyń jumysyn jandandyryp otyr.
Qyrǵyzstandyq «Oı Ordo» saraptamalyq bastamalar ortalyǵynyń dırektory Igor Shestakov bizdiń elde qolǵa alynyp jatqan reformalar ýaqyt talabyn dóp basyp, Ortalyq Azııa men burynǵy keńestik elderge mańyzdy bolatyn jańa saıası modelderdi qalyptastyrýǵa jol ashatynyn jetkizdi.
– Qazaqstanda bılik ókilettikterin qaıta bólý arqyly prezıdenttik-parlamenttik memlekettiń negizi qalanyp jatyr. Bul úderis eń aldymen qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik turaqtylyqqa baǵyttalǵan, – degen saıasattanýshynyń aıtýynsha, elimizdegi Parlament reformasy kópten kútilgen oqıǵa.
– Qyrǵyzstan jyldar boıy bir palataly Parlament júıesimen júrdi. Bul júıe depýtattardy saılaýshylarǵa jaqyndata túsedi. Qazaqstan júzege asyryp jatqan reformalar bolashaqta Ortalyq Azııanyń basqa elderi úshin úlgi bola alady, – deıdi ol.
Sarapshynyń paıymynsha, Ortalyq Azııa álemde bolyp jatqan geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda turaqtylyq kórsetip otyr.
– Árıne, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qadamdary Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty nyǵaıtady jáne jalpy óńirdegi úderisterge oń áser etedi, – deıdi I.Shestakov.
Rasynda bizdiń el qolǵa alǵan bul saıası úderistiń úlken táýekel ekeni sózsiz. Degenmen ýaqyt talaptaryna tez jáne kásibı túrde jaýap bere alatyn parlamenttik júıege kóshý kerektigimiz áldeqashan belgili bolǵan. Sol sebepti de on oılanyp, toqsan tolǵanyp sheshim qabyldaý úshin qurylǵan Konstıtýsııalyq komıssııa úlken mıssııany qolǵa aldy.