KASPII BEKIRESI QORǴAÝǴA ZÁRÝ

Ol úshin balyq aýlaýǵa moratorıı qajet Quqyq qorǵaý organdarynyń brakonerge qarsy kúres ashqaly biraz jyldyń júzi aýdy. Elbasynyń ózi de brakonerlermen qarqyndy kúresti udaıy nazarynda ustap otyr. Brako­ner­lik ásirese, Jaıyq-Kaspıı sý basseıninde beleń alyp tur. Tuıyq sý qoımasy sanalatyn teńizdiń qazaqstandyq bóliginen ilýde bireýi bolmasa, qazaqstandyq brakonerlerdi top-toby­men ustaý ázirge múmkin bolmaı otyr. Keri­sinshe, teńizdiń Qazaqstandaǵy bóligine Kaspıı mańyndaǵy elderdiń brakonerleri emin-erkin kiretini jıi kórinis berýde. Sońǵy derekke júginer bolsaq, mamyrdyń ekinshi onkúndiginde Ázirbaıjan eliniń 18 azamaty bar 2 júzý kemesi Qazaqstan aýmaǵynan ustaldy. Oblys pro­kýro­ry Baýyrjan Smatlaev­tyń jetekshiligimen ót­kizilgen birlesken quqyq sharasy kezinde qolǵa túsken qos kemeden 2,2 ton­na bekire tuqymdas balyq, 106 jáshikke salynǵan “kollada” aý qu­raldary tárkilendi. Oblys prokýrory Baýyrjan Smatlaevtyń aıtýynsha, budan memleketke 14,3 mıllıon teńge zııan keltirilgen. Osy fakti boıynsha Qylmystyq kodekstiń 287-babynyń 3-bóligimen 2 qylmystyq is qozǵalyp otyr. Jalpy, oblystyq proký­­ratýra úı­lestirip otyrǵan birlesken sharada sý janýar­laryn jáne ósimdikterin zańsyz alý, kórineý qylmystyq jolmen tabylǵan múlikti satyp alý faktileri anyqtalǵan. Osyǵan baılanysty 130-dan astam qylmystyq is qozǵalǵan eken. Al zańsyz aına­lymnan 110,3 tonna bekire tuqymdas jáne ózge de balyqtar tárkilengen. Árıne, másele qylmystyq is qozǵaýmen shek­telmek emes. Munyń artynda birneshe máseleniń basy qyltııady. Aldymen, bul elimizdegi sý aıdynynyń shekarasy qanshalyqty berik qor­ǵa­la­tynyna baılanysty órbıdi. О́ıtkeni, te­ńizdiń qazaqstandyq bóligi kúni-túni jiti qorǵ­alatyn bolsa, kórshi memleketterdiń bra­koner­leri sý aı­dynymen el aýmaǵyna ótip ketpes edi. Jyl saıyn daǵystandyq, ne ázirbaıjandyq brakonerlerdiń Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdaryna ustalýy jıiledi. Olar serýenge shyǵyp, adasyp, ne teńiz jelimen yǵyp kelgen­der emes, birneshe tonna bekire tuqymdas ba­lyqty zańsyz jolmen aýlaýǵa kásiptengen kánigi brakonerler ekeni talas týdyrmaıdy. Bular sonda sonaý Daǵystannan, Ázirbaıjannan Qazaqstan aýmaǵyna deıin nege keledi? Bekire balyqtaryn zańsyz aýlaý úshin keledi. Ony óz elderi aýmaǵynan nege aýlamaıdy? О́ıtkeni, bekire balyqtarynyń kóbirek ósip-ónetin mekeni – soltústik Kaspıı. Al bir beki­reden shamamen 28 kılo qara ýyldyryq alynady. Bir kılo qara ýyldyryqtyń baǵasy – 140 myń teń­ge! Bul –“Atyraýbalyq” zaýytynda daıyn­dalǵan qara ýyldyryqtyń quny. Al Reseıde, ózge de shet memleketterde budan da qymbat. Mine, osylaısha Kaspııdiń qazaqstandyq bóligindegi brakonerlik halyqaralyq deńgeıde ór­býine jeńsik astyń qymbattyǵy sebep bolýda. Brakonerliktiń dál bulaısha óristeı túsýi te­ńiz­degi bekire tuqymdas balyqtar qorynyń kúrt azaıýy­na ákelip soǵatyny myna derekterden baı­qalady. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarymen salys­tyr­ǵanda, qazir bekire tuqymdas balyqtar qory 9 esege azaısa, “pilmaı” atalatyn túriniń kásip­shi­lik mańyzyn múldem joǵaltqany belgili bolyp otyr. Al qorytpanyń ónerkásiptik qory 2005 jyly 326 tonnany quraǵanymen, byltyr 170 ton­namen shektelgen. Sońǵy 5 jyldyń ishinde ba­lyq­tyń dál osy túri 5 esege azaıǵany anyqtalyp otyr. Osyǵan oraı bekire tuqymdas balyqtardy ká­sipshilik aýlaý kólemi de tómendegeni ańǵary­la­dy. Máselen, 1975 jyly Jaıyq-Kaspıı sý bas­seıninde 8,2 myń tonna bekire tuqymdas balyqtar aýlansa, qazaqstan­dyq balyqshylar ótken jyly tek 50,48 tonnasyn súzýmen shektelgen. Demek, kásipshilik aýlaý kólemi 162 esege azaıyp otyr. – Bekire tuqymdas balyqtar – tabıǵı baı­lyǵymyz. Ony qorǵaý memleketimiz úshin mańyzdy másele, – dedi oblys prokýrory B.Smatlaev gazet tilshisimen áńgimesinde. – Al bekire tuqymdas balyqtar qoryna sýyq qolyn suqqan brako­ner­ler­men ymyrasyz kúres júrgizý quqyq qorǵaý organdarynyń basty mindetteriniń biri. О́ıtkeni, bekire tuqymdas balyqtar qorynyń kúrt azaıýy­nyń basty sebebi – brakonerliktiń óristeýi. Sondyqtan ótken jyldyń qyrkúıeginde Bas prokýror Qaırat Mámıdiń tóraǵalyǵymen ótkizil­gen quqyq qorǵaý organdarynyń úılestirý keńe­sin­de Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi brakoner­likke tıimdi qarsy kúres jumystaryn kúsheıtýge basa nazar aýdaryldy. Bıyl oblysta 3 ret quqyq qorǵaý organ­darynyń úılestirý keńesin ótkizip, olar­dyń kúshteri men múmkindikteri saralandy. О́z­ara is-qımyl áreketterin pysyqtap, brako­ner­likpen kúresti pármendi júrgizý, bekire balyq­tarynyń qoryn saqtaý, molaıtý máselelerin birlese sheshý joldaryn qarastyrdyq. Oblys­tyq jedel shtab qurdyq. Birlesken sharaǵa áskerı tehnıkalar, sonyń ishinde, tikushaq pen júrdek qaıyqtardy paıdalaný máselesi sheshildi. Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi brakoner­liktiń óristeýinde qazaqstandyqtardyń úlesi de baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Oblys pro­kýrorynyń aıtýynsha, bıyl bekire tuqymdas ba­lyqtardy kásipshilik aýlaýǵa lımıt bólinbegeni­men, tabıǵat paıdalanýshylardyń aý tartý te­limderin reıdtik tekserý kezinde bekire tuqymdas balyqtardyń aýlanatyny anyqtalǵan. Bıylǵy sáýir aıynda balyqshylar toryna túsken 36 shoqyr sý aıdynyna keri jiberilgen. Sonymen birge, tabıǵat paıdalanýshylardyń aýlanǵan ba­lyq­ty saqtaýǵa jiberýge deıingi qoımalarynda da bekire balyqtary tabylyp, “tordan” bosa­tyl­ǵan. Tor demekshi, balyq ınspeksııasymen jyl saıyn ıesiz aýlar jıi anyqtalady. Byl­tyr qylmystyq sıpattaǵy 102 qujattyń 89-y (87,2%) ıesiz aýlar­dy anyqtaýmen baılanysty bolǵan. “Balyqty kásipshilik aýlaýmen shuǵyl­danatyn tabıǵat paı­da­lanýshylar qara balyqty aýlaý kezinde aýlary­nan bekire balyqtaryn kezdestiredi. О́ıtkeni, tabıǵat paıdalanýshylar Jaıyq ózeniniń Kaspıı te­ńizine quıar saǵasyna aý quraldaryn quryp qoı­ǵan. Bul aýlar bekire balyqtarynyń ýyldyryq shashý mekenine barar jolyn bógeıdi. Sol birneshe aý torynan bekire balyqtarynyń ótip ketýi múm­kin emes. Alaıda, tabıǵat paıdalanýshylardyń be­ki­re balyqtaryn qaıtadan sý toǵandaryna “adal” nıetpen jiberetindigi úlken kúmán týǵyzady”. Bul oblys prokýrory B.Smatlaevtyń pikiri. Bekire balyqtary ýyldyryq shashatyn qazirgi kezeńde Jaıyq ózenimen joǵary órlep, Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵyna deıin jetedi. Bıyl alǵash ret prokýratýranyń uıytqy bolýymen bekire balyqtarynyń Mahambet, Inder aýdandary arqyly Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵyna erkin jetýi úshin barynsha múmkindik jasaldy degen senimde oblys pro­kýrory. Degenmen, balyqtar­dyń erkin júzýine, ýyldyryq shashýyna Jaıyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendigi, aǵystyń baıaý­ly­ǵy da keri áser etýde. Sońǵy on jylda Jaıyq ózeniniń ortasha aǵysy 11,4-ten 5,3 tekshe shaqyrymǵa deıin eleýli azaıǵanyn eskergen jón. Al balyqtyń ósip-ónýine aǵyn kólemi 8 tekshe shaqyrym bolǵanda, ıaǵnı, ýyldyryq shashý oryndary 1 metrge deıin sýmen tolǵanda ǵana qolaıly bolady eken. Osyǵan oraı Jaıyq ózeniniń basty problemasy – Reseıden sý jiberý jáne onyń ekojúıesin saýyqtyrý máseleleri sheshilýi tıis. Bul, árıne Qazaqstan-Reseı úkimet basshylary deńgeıinde sheshiletin másele. – Bekire balyqtarynyń tabıǵı qoryn mo­laıtý úshin aldymen ony aýlaýǵa 10 jylǵa deıin moratorıı jarııalaý qajet. Muny Elbasynyń ózi tapsyrma etip júktedi. Biraq naqty sheshim joq. Ýyl­dyryq shashatyn kezeńde bekire tuqymdas­tar­men birge qara balyqtardy aýlaýǵa da tyıym salý qajettigi týyndap otyr. Sonda ǵana sýdaǵy tabıǵı baılyǵymyzdyń qory tabıǵı jolmen molaıady. Bas prokýratýra Úkimetke Jaıyq-Kaspıı sý bas­seınin­de ýyldyryq shashý kezeńinde balyq aýlaýǵa tyıym salý týraly usynys joldady. Bul másele Úkimet deńgeıinde oń sheshimin tapsa, quqyq qorǵaý jáne ózge de ýákiletti organdar birlesken is-shara­laryn tek qana sý nysandaryn zańsyz qol suǵý­shy­lyqtan qorǵaýǵa baǵyttar edi. Balyq aýlaýǵa tyıym salý tabıǵı qory aıtarlyqtaı azaıǵan bekire tuqymdas balyqtar qorynyń kóbeıýine jol ashady. Al brakonerlerge qarsy qoldanylatyn jaza­ny kúsheıtý úshin tıisti normatıvti qujattar qabyldaý qajet. Jalpy, Qazaqstan aýmaǵynda balyq jáne balyq ónimderiniń aınalymyn ret­teı­tin tıisti normatıvtik quqyqtyq akti qabyldaý má­selesine nazar aýdarýǵa negiz bar, – deıdi Aty­raý oblysynyń prokýrory Baýyrjan Smatlaev. Elbasynyń bekire tuqymdas balyqtardy aýlaýǵa moratorıı jarııalaý jónindegi tapsyrma­syn prokýratýra joǵaryda aıtqandaı derek­ter­men qýattap otyr. Bekireni molaıtýdyń taǵy bir joly – onyń shabaqtaryn arnaıy zaýytta ósirý. Atyraýda mundaı zaýyttyń ekeýi bar. Jyl saıyn Kaspııge osy zaýyttardan 7 mıllıon shabaq jiberiledi. Al Reseıden 56 mıllıon, Irannan 22 mıllıon, Ázirbaıjannan 15 mıllıon shabaq Kas­pıı teńizine jol tartatynyn eskersek, Qazaqstan aýmaǵynda ósiriletin bekire shabaqtarynyń sany árıne, óte tómen. Sol sebepten onyń sanyn kóbeıtý úshin Atyraýdaǵy bekire zaýyttaryn jańartý qajettigi de oń sheshilmeı keledi. Elbasy byltyr Atyraýǵa sapary kezinde jylyna 30 mıllıon shabaq ósiretin jańa zaýyt salý máselesine erekshe nazar aýdarǵan edi. Mine, osy máselelerdiń oń sheshilýi úshin Úkimettiń qoldaýy aýadaı qajettigi jasyryn emes. О́ıtkeni, Kaspııdegi bekire tuqymdas balyqtar joǵalyp ketýdiń az-aq aldynda tur. Demek, Kaspıı teńizine bekiresiz qalý qaýpi bar. Buǵan Úkimettegiler, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin­degiler ne deıdi? Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.