Zeınetaqy qoryndaǵy aqsha: bes jylǵy tájirıbeden ne uqtyq?

О́zgeris pen suranys

Jınaqtan aqsha alý tártibine byltyrdan engizilgen ózgerister osy múmkindiktiń tıimsiz tustary bolǵanyn da joqqa shyǵarmaıdy. Biz zeınetaqy tájirıbesiniń besjyldyq qorytyn­dysyn taldap, talaptardyń nelikten qatańdaǵanyn anyqtaýǵa tyrystyq.

Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) júrgiz­gen taldaýǵa júginsek, 2021 jylǵy 1 qańtardan 2025 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıingi kezeńde birjolǵy zeınet­aqy tólemine arnalǵan jalpy somasy 5,55 trln teńgeni quraıtyn 4,2 mln ótinish oryndalǵan. Alyn­ǵan aqshanyń kóp bóligi (4,56 trln teńge) turǵyn úı jaǵ­daı­laryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Al emdelýge maqul­danǵan qarajat kólemi 984,93 mlrd teńgeni quraǵan.

Qarajat eń kóp jumsalǵan baǵyt­tarǵa mynalar jatady: úı alý – 2,17 trln teńge, úıge arnalǵan jı­naqty tolyqtyrý – 592,92 mlrd teńge, stomatologııalyq qyzmetter – 654,25 mlrd teńge. Baıqaǵanymyzdaı, az qarajat emes. Alaıda mundaı tájirıbe azamattarǵa qanshalyqty paıdaly boldy? El ekonomıkasyna áseri qandaı? Ekonomıst Dosym Besbaıdyń pikirinshe, qarajattyń negizgi bóliginiń turǵyn úıge baǵyttalýyn oń aspekti deýge bolady. Al zeınetaqy jınaǵyn úı satyp alýǵa paıdalaný – sanaly qadam.

«Qazirgi múmkindik bolashaq jınaqtardyń kólemin qysqartqany­men, qarajat tutynýǵa emes, salym­shylardyń ınvestısııasyna jumsa­lyp jatyr. Bul jınaqtaýshy zeınet­aqy qorynyń maqsattaryna sáıkes keledi. Sonymen qatar ekonomıkaǵa da oń áser etedi. О́ıtkeni zeınetaqy jınaǵyn úı alýǵa belsendi paıdalaný jyljymaıtyn múlik naryǵy men qurylys sektorynyń damýyna serpin beredi», deıdi sarapshy.

Bıyl zeınetaqy tólemderi jeke tabys salyǵynan tolyq bosatyldy. Sondaı-aq eń tómengi jetkilikti shek te kóterildi. Eske salaıyq, bu­dan buryn jetkilikti shek tek 2023 jyly ǵana ósken. Orta eseppen qazirgi jetkilikti shek ósimi 10%-dy qurap otyr. Mysal keltirsek, 20 jastaǵy otandastarymyzdyń sho­tyn­da aqsha alynǵannan keıin qalýy ke­rek eń tómengi soma – 3,72 mln teńge (byl­tyrǵy meje 3,26 mln teńge bolǵan), al 30 jastaǵy azamattar úshin – 4,58 mln-nan 5 120 mln teń­gege deıin ósken. 60-62 jastaǵy el tur­ǵyndary bıyl jınaqtan aqsha alý úshin BJZQ shotyna 10,7 mln teń­geden astam qarajat jınaýy kerek.

Sáıkesinshe, jyl basynda tur­ǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý úshin zeı­netaqy jınaqtaryn alý belsendiligi keıingi bir jarym jyldaǵy mınımaldy deńgeıge deıin tómendedi. Qańtarda el azamattary osy maqsatta zeınetaqy jınaqtaryn paıdalanýǵa 38,6 myń ótinim rásimdegen. DATA HUB saraptamalyq arnasy bul kórsetkishti tym tómen deýge bolmaıtynyn aıtady. О́ıtkeni ol belsendilik tolqyny bastalǵan 2024 jylǵy shilde-qyrkúıektegi deńgeımen sáıkes keledi.

«Jyl basyndaǵy ótinishter sany 2025 jyl­ǵy qańtarmen salystyrǵan­da úshten birge qysqarǵan. Al 2025 jylǵy jeltoqsandaǵy kórsetkishten shamamen 10 ese tómendedi. Alaıda jeltoqsandaǵy kórsetkish shamadan tys joǵary. Bul úrdiske negizinen, azamattardyń eń tómengi jetkilikti shek kóterilgenge deıin qarajatty alý múmkindigin paıdalanyp qalý­ǵa degen umtylysy yqpal etti. Aq­shalaı kóriniske kelsek, qarqyn burynǵydaı emes. Qańtarda turǵyn úı alý maqsatyndaǵy oryndalǵan ótinishterdiń jalpy quny 50,9 mlrd teń­ge boldy. Jeltoqsanǵa qaraǵanda kór­setkish 77%-ǵa tómendegen. Jınaqty paıdalanýdy baıaýlatatyn taǵy bir faktor – ıpotekalyq qaryzdardy merziminen buryn jabý erejesindegi ózgerister. Qańtardyń sońynda belgili bolǵandaı, azamattar zeınetaqy aqshasy esebinen ıpotekany ishinara nemese tolyqtaı jabatyn kezde qarajatty tek ne­gizgi qaryzǵa baǵyttaı alady. Endi birjolǵy zeınetaqy tólemderi arqyly paıyzdardy qosa alǵanda, aılyq tólemdi tolyq jabýǵa bolmaıdy. Oǵan jeke qarajatty tartý talap etiledi», deıdi sarapshylar.

Sarapshylar emdelý úshin zeınet­aqy jınaǵyn paıdalaný jaǵ­daıyna da kóńil bóldi. Kúrt tolqý­lardan keıin qańtar aıynyń jar­ty­synda mundaı operasııalar bar­lyq sanat boıynsha toqtatyldy. Bul qysqa kezeńde jalpy somasy 0,6 mlrd teńgeni quraıtyn 0,6 myń óti­nish oryndalǵan. Qarajattyń ra­dıohırýrgııalyq emdeý tásilderin tóleýge jumsalǵany habarlandy. 

Alaıaqtyqtyń aqyry

«Tengenomica» arnasy sarapshy­lary­nyń pikirinshe, buǵan deıin bolǵan úrdisterdi kezdeısoq deýge kel­meıdi. Zeınetaqy jınaǵyn alý ta­­rıhy keıingi aılarda bir-birine uq­sas sse­narııde jalǵasty. Aldy­men­ sto­matologııa, sodan soń of­tal­mo­logııa, keıin plastıkalyq ope­ra­­sııa toq­taty­lyp, belsendilik tol­qyny birinen soń birine aýyp otyrǵan.

«Shemalarmen kúresten keıin halyq úshin shynaıy múmkindikter de qysqaryp jatyr. Shynymen emge muqtaj adam ózgeniń teris áre­keti saldarynan emge zeınetaqy qar­jysyn paıdalana almaıtyn boldy. Qarjylandyrý arnasy zııandy bolǵandyqtan emes, ony bireý óte tıimdi paıdalanýdy úırengendik­ten jabyldy. Múmkin barlyq ty­ıymdy qaıtaryp, burynǵydaı tek jınaqtaýdy qaldyrý ońaı bolar», deıdi sarapshylar.

Jyl basynda «aýyr dertti pa­sıent­terdiń» belsendiligi tym jo­­­ǵa­ry­laǵannan keıin Otbasy banki Densaýlyq saqtaý mınıstr­li­gine suraý saldy. Vedomstvo radıo­hı­rýr­gııalyq emdi tek tıisti lısenzııasy, radıasııalyq qaýipsizdik júıesi, arnaıy jabdyǵy, daıyn mamandary bar medısınalyq uıymdardan alýǵa bolatynyn aıtqan. Keıin bank sarapshylary radıohırýrgııaǵa arnalǵan ótinishterdi taldap, olardyń kóp­ bóligi Shymkent qalasynda ornalas­qan eki medısınalyq uıymǵa baǵyt­talǵanyn anyqtady. Bul uıymdardy teksergen soń olardyń mundaı qyz­metti kórsetýge lısenzııasy, qajetti jabdyǵy, tıisti orny joq ekeni belgili boldy. Almaty oblysyndaǵy ta­ǵy bir klınıka kelisimshartta kórsetilgen mekenjaıda múldem bolmaı shyqty. Osydan soń Otba­sy bank pen Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 12 qańtardan bastap emdelýge arnalǵan barlyq ótinish túrin qabyldaýdy toqtatty.

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

«Zeınetaqy qarajaty esebinen emdelý aqysyn tóleý múmkindigi qaıta qalpyna kele me?» degen suraqqa Otbasy bank «Biz Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen, basqa da múddeli memlekettik organdarmen birlesip, birjolǵy zeınetaqy tólemi esebinen medısınalyq qyzmetterdi alýdyń talaptaryn qaıta pysyq­taýdy, zeınetaqy jınaqtaryn maq­satsyz paıdalanýǵa jol bermeý úshin aqparattyq júıelerdiń ıntegrasııasyn kúsheıtýdi josparlap otyrmyz» dep jaýap berdi. Alaıda munyń naqty qashan júzege asatyny ázirge belgisiz.

Jınaqtaǵy artyq aqshany paıdalaný múmkindigi elde BJZQ-dan jappaı aqsha alýǵa ulasyp ketti. Onyń ishinde aqshany maqsatsyz paıdalaný faktileri de joq emes. Bılik erejelerdi jyldam ózgertip, atalǵan múmkindikti tómendete bas­ta­dy. Endi bul qarajatty tek turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý maqsa­tynda ǵana sheship alýǵa bolady.

Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń paıymdaýynsha, BJZQ – el ekono­mı­kasynyń damýyna kómekte­setin qarjylyq resýrstyń biri. Sol sebepti bul qarajatty paıdalan­ǵysy keletinder kóp. «Men muny artyq aqsha dep aıtpas edim. Árıne, ekonomıkada birneshe trıllıon teń­geniń qozǵalyssyz jatqany durys emes. Qordaǵy aqshanyń azamat­tar arqyly aınalymǵa engeni álde­qaıda tıimdi. Sondyqtan meniń kózqarasymda  qarjyny shyǵaryp alýǵa tolyq ne ishinara tyıym salý orynsyz. Ne degenmen adamdar óz betinshe aqsha taýyp, qorǵa aýdaryp jatyr. Sol sebepti olar normatıvten asatyn qarajatty paıdalanýǵa quqyly», deıdi M.Spanov.

Sarapshynyń aıtýynsha, artyq aqshany maqsatsyz paıdalaný aqsha sheshý tetiginen emes, úderisti baqy­laýdan týyp otyr. Demek teris áre­ketterge jol bermeý úshin zańnama talabyn kúsheıtý qajet.

«Sheship alynǵan aqsha kóleńkeli sektorǵa ketse, bul ekonomıkalyq reformalardy qabyldaýda da, zeınet­aqy júıesinde de jaǵymsyz kóri­niske ákeledi. Munyń bári ekono­mıkaǵa keri áserin tıgizedi. Men BJZQ-dan aqsha alýdy jappaı sıpat aldy demes edim. Qazir qordan aqsha alýdyń jetkilikti shegi joǵary, oǵan jetý úshin kóbirek jumys istep, tabysty molaıtý kerek», deıdi ol. 

Halyqaralyq úlgi

Salyq zańgeri Aıdar Masatbaev­tyń aıtýynsha, álem elderiniń zeı­netaqy jınaqtaýshy júıesinde de tarqatylmaǵan túıin bar. Bir jaǵy­nan adamdarǵa aqsha dál qazir ke­rek, ekinshi jaǵynan zeınetaqy qory qart­tyqqa deıin qoljetimsiz bolýǵa tıis.

«Álemde zeınetaqy qorynan merziminen buryn aqsha alýdyń birneshe tanymal úlgisi bar. Olardyń qatańdyq deńgeıi men baqylaý sharalary ártúrli. Mysaly, sonyń biri zeınetaqy jınaqtaryn oryndy paıdalaný men qarajattyń saq­talýyn qatań qadaǵalaıdy. Tek erekshe jaǵdaılarda ǵana aqshany me­dı­sınalyq, áleýmettik maqsatqa jum­saýǵa bolady», deıdi A.Masatbaev.

Máselen, Aýstralııada tek medı­sı­nalyq kórsetkishteri boıynsha azamattardy emdeý nemese ta­sy­maldaý kezinde jınaqqa erte qol jet­kizýge bolady. Son­daı-aq keıbir kúrdeli ómir jaǵdaı­la­ryn­­da ruqsat etiledi. Bul rette qajet­­tilik pen qarajattyń qol­da­ny­lýy belgili bir formaldy krı­terıı­ler men tekseristen ótedi. Iаǵnı memleket ómirdi jaqsartý saıasatyn ustanbaıdy, kerisinshe aýyr jaǵdaılarǵa tap bolǵandarǵa erekshe sheshim retinde kómek kór­setedi. Jańa Zelandııanyń tár­tibi de osyǵan uqsas. Biraq onda zeı­net­aqy qarjysynyń bir bóligin al­ǵashqy turǵyn úıdi satyp alý úshin paıdalanýǵa múmkindik bar. Sın­gapýrde qarjyny paıdalaný jas shegi men tómendetýge bolmaıtyn qaldyqqa táýeldi. Júıeniń ózi kóp­maqsatty qor (zeınetaqy + turǵyn úı + medısına) retinde qurylǵan. Osy úlgi azamattarǵa jınaqtyń paıdasyn sezinýge kómektesedi. Alaıda munda adamnyń ózine qatań tártip kerek. Iаǵnı ol shyǵyndaryn naqty qadaǵalap, jınaqtyń belgili bóligi ýaqytynan buryn jumsalýyna jol bermeýge tıis. Al Malaızııa­da jı­naqtyń zeınetaqy bóligi men ómirlik maqsattarǵa baǵyttal­ǵan bóligi saq­talýy zańdy. AQSh úlgisinde azamat «ózinen-ózi» qaryz alyp, ony salyq tóleý arqyly qaı­tarýǵa mindetti.

Osy tájirıbeler kórsetip otyr­ǵandaı, el azamattarynyń jı­naq­qa qol jetkize alýy da, zeı­net­aqy rezervin sarqyp almaýy da mańyzdy.