Basqa basylymdardan: Strategııalyq turaqtylyqqa basa nazar aýdarady

Joba – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan birneshe aılyq jumystyń nátıjesi. Osy oraıda eldiń saıası júıesine aýqymdy ózgerister engizilmek. Qazirgi el Konstıtýsııasy 1995 jyldyń tamyzynda referendým arqyly qabyldanǵan. Al qazirgi joba 2025 jyldyń sońynda Q.Toqaevtyń usynysymen qolǵa alyndy.

Jobada Qazaqstannyń syrtqy saıa­satynyń aýqymy keńeıtilip kórse­tilgen. Onda syrtqy saıasatqa beıbit jáne pragmatıkalyq dep anyqtama berilip, BUU Jarǵysy men halyqaralyq quqyqqa negizdelgenin rastap, stra­tegııalyq turaqtylyqqa basa nazar aýda­rady. Aımaqtyq turǵydan alǵanda, ol Qazaqstandy Ortalyq Azııanyń jaýap­ty qatysýshysy retinde kórsetedi, turaqtylyqqa, tranzıttik baılanysqa jáne energetıkalyq qaýipsizdikke ba­symdyq beredi. Osy min­dettemelerdi Negizgi zańǵa engizý arqyly joba syrtqy saıasatty konstıtýsııalyq sáıkestik ele­menti retinde qarastyrady jáne syrt­qy seriktester men ınvestorlarǵa múmkin­dikter qarastyrylǵan.

Qazaqstan nelikten saıası júıesin qaıta qurýǵa kiristi?

Qazir álem júıelik kúıreý kezeńin bastan ótkerip jatyr. Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, Grenlandııaǵa baılanys­ty Eýropalyq odaq pen AQSh arasyndaǵy shıelenistiń artýy, toqtaýsyz saýda soǵystary –  belgisizdik pen strategııalyq qaıta qurýmen erekshelenetin kórinistiń úzindileri ǵana.

Osy turaqsyz jahandyq jaǵdaıda Qazaqstanda qazir júrip jatqan ishki saıası transformasııa bir qaraǵanda áldeqaıda úlken halyqaralyq mańyzy bar oqıǵa retinde paıda boldy.

Usynylyp otyrǵan konstıtýsııalyq túzetýlerge sáıkes, Májilis pen Senat taratylyp, onyń ornyna Quryltaı dep atalatyn biryńǵaı zań shyǵarýshy palata qurylady. Ol besjyldyq merzimge tek partııalyq tizimderge negizdelgen proporsıonaldy ókildik arqyly saılanatyn 145 depýtattan turady. Osyndaı ózgeristeri bar jańa Konstıtýsııany bekitý úshin naýryz aıynyń sońynda búkilhalyqtyq referendým ótýi múmkin. Eger reformalar maquldansa, birneshe aı ishinde jańa bir palataly Parlamentke saılaý ótýi múmkin.

Q.Toqaevtyń aıtýynsha, bul ózgeris­ter prezıdenttik bılikti álsiretýge arnal­maǵan. Kerisinshe, ol prezıdenttik bılik memlekettik júıeniń ortalyq tiregi bolyp qala beretinin jáne Qazaqstan prezıdenttik respýblıka retinde damı beretinin atap ótti.

Jalpy alǵanda, bul reformalar post­keńestik kezeńniń basynda ım­port­talǵan ınstıtýsıonaldyq model­derdi keńinen qaıta baǵalaýdy kórsetedi. Kóp­tegen jańa táýelsiz memleketter bir kez­deri ózderiniń tarıhı jáne saıası shyn­dy­ǵyn tolyq eskermeı, batystyq kons­tı­týsııalyq jobalardy qaıtalady. Negizinde, Qazaqstan tek saıası ınstıtýttaryn reformalap qana qoımaıdy, ol boljam aıtý qıyn álemge beıimdelip otyr. Usynylǵan ózgerister demokratııalyq mehanızmderdi, ulttyq birlikti nyǵaı­týǵa jáne bolashaqta bılik aýysýy úshin «qaýipsiz aýysý dálizin» qurýǵa baǵyt­talǵan. Álemdik bytyrańqylyq dáýirinde Qazaqstan basshylyǵy el ishindegi belgisizdiktiń aldyn alýǵa shetelden buryn bel býǵan sekildi.

Jalpyulttyq referendým ótedi

Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq soty jańa Konstıtýsııanyń jobasyn jarııalady. Bul qol­danystaǵy konstıtýsııalyq mátinniń 80 paıyz­dan astamyna áser etedi.

2025 jyldyń qazan aıynda qurylǵan jumys toby alty aı ishinde e-Otinish jáne eGov sıfrlyq platformalary arqyly jınalǵan 2 myńnan asa qoǵamdyq usynysty qaraǵan. Al bıyl qańtarda 130 músheden turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy.

Usynylyp otyrǵan Konstıtýsııa­da adam quqyqtary men bostandyq­tary eń joǵary konstıtýsııalyq basymdyq retinde kórsetilgen. Sondaı-aq jobada Qazaqstannyń egemendigi, aýmaqtyq tutastyǵy jáne birtutas­tyǵy ózgermeıtin qundylyqtar retinde rastalady, sonymen qatar halyq memlekettik bıliktiń jalǵyz kózi retinde tanylady.

Bilim, ǵylym, mádenıet jáne ınnova­sııalar uzaqmerzimdi konstıtýsııalyq ba­sym­dyqtar retinde belgilendi, bul adamǵa baǵyt­talǵan damýǵa bet burýdy kórsetedi. Sıfrlyq quqyqtar alǵash ret konstıtýsııalyq qor­ǵaý­ǵa ıe boldy, al memleket pen bilim berý júıesiniń zaıyrly sıpaty qaıta rastaldy.

Jańa Konstıtýsııanyń qabylda­natynyn nemese qabyldanbaıtynyn anyqtaıtyn búkilhalyqtyq referendým ótedi, al qazir joba boıynsha qoǵamdyq keńester otyrysy jalǵasyp jatyr.

Sabaqtastyqqa basymdyq beredi

Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq komıssııasy usynǵan jańa Konstıtýsııanyń arhıtektýrasy tolyqtaı qaıta jasalǵan. Qazaq halqyna bul qujat zańdy turǵydan mańyzdy bolsa, syrttaǵy oqyrmandarǵa Qazaqstan eldiń saıası qaýymdastyǵyn qalaı anyqtaıtyny, egemendik pen aýmaqtyq tutastyqty qanshalyqty tyǵyz bekitetini, yqpal men ınvestısııalyq táýekeldi qalaı basqarýdy kózdeıtini ózekti bolmaq.

Joba «birtutas Qazaqstan halqy» atynan sóıleıdi, «baıyrǵy qazaq jerinde» memlekettilikti bekitedi jáne «Uly dalanyń myńjyldyq tarıhymen» sabaqtastyqqa silteme jasaıdy. Bul sóz tirkesteri birlik pen yntymaqtastyqqa, etnosaralyq, konfes­sııaaralyq úılesimdilikke jáne azamat­tarǵa quqyqtyq negiz qalaýǵa ýáde etedi.

Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń kiris­pesinde «ortaq tarıhı taǵdyr», beı­bit azamattyq qoǵam jáne álemdik qaýym­dastyqta laıyqty oryn alýǵa umty­lys basa kórsetilgen. Joba sol azamat­tyq sheńberden bas tartpaıdy. Onda tildik kelisimdi saqtaý, egemendik shekara­laryn erterek qataıtý, sheteldik saıa­sı qarjylandyrý áserin azaıtý jáne zańdy túrde kodıfıkasııalanǵan arnaıy rejimder arqyly kapıtal úshin báse­kelesý kórsetilgen. Bul usta­nym Aqorda jarııalaǵan 2020–2030 jyl­dar­ǵa arnalǵan resmı syrtqy saıasat tujyrymdamasynda kórsetilgen Qazaq­stannyń ártaraptandyrylǵan syrtqy qatynastarǵa uzaq ýaqyt boıy basa nazar aýdarýyna sáıkes keledi. Joba túsinikti etip jasalǵan. Onda azamattardan quqyqtarǵa baǵyttalǵan ýáde men jaýapkershiliktiń aıqyn kórinisine nazar aýdarý qajettigi suralyp otyr.

Konstıtýsııalyq reformalar júzege asady

2022 jyly Qazaqstanda Konstıtýsııanyń 33 baby jańartylǵan. Aldaǵy túzetýler odan da aýqymdy boldy. Endi ınstıtýsıonaldyq túzetýlerge emes, turaqtylyqqa, sabaqtastyqqa jáne bılik tarmaqtary arasynda jaýapkershilikti aıqyn bólýge baǵyttalǵan bıliktiń jańa konfıgýrasııasyn resmı túrde qamtamasyz etýge basa nazar aýdarylady.

Prezıdenttik jáne halyq Assambleıasy kvotalaryn alyp tastap, áleýmettik ókildik kvotalaryn saqtaýmen birge, sot jáne joǵary memlekettik taǵaıyndaýlardaǵy parlamenttik baqylaý ókilettikterin keńeıtý júıedegi ınstıtýsıonaldyqty bildiredi. Bul tásil qurylymdyq kúrdelilik pen bıýrokratııalyq ınersııany azaıta otyryp, ókildik ınstıtýttardyń rólin arttyrady. Instıtýsıonaldyq reformadan basqa, Prezıdenttiń Joldaýynda jaýapkershilikti patrıotızm, mádenı dástúrlerdi qorǵaý, neke ınstıtýty, azamattyq quqyqtar jáne memlekettik rámizderdi durys paıdalaný sııaqty qundylyqtarǵa negizdelgen másele­lerge de basa nazar aýdaryldy. Bul olardyń saıası transformasııa jaǵdaıynda ulttyq biregeılikti nyǵaıtýdaǵy rólin atap ótedi. Jalpy alǵanda, usynylǵan bastamalar Qazaqstannyń saıası transformasııasynyń nátıjelerin ınstıtýsıonalızasııalaıdy jáne basqarýdyń turaqty qurylymyn qalyptastyrady.