Saıası turaqsyzdyq ústemdik etken óńirlerdiń toǵysyndaǵy Ortalyq jáne Ońtústik Azııa úshin Astana men Islamabad arasyndaǵy dıalog sońǵy jyldary erekshe mańyzǵa ıe bola bastady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Pákistanǵa memlekettik sapary – eki el basshylyǵynyń strategııalyq senimdi tereńdetýge, aımaqtyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq baılanystardy jańa deńgeıge shyǵarýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamy. Sarapshy Taır Nıgmanov bul sapardyń sımvoldyq qana emes, naqty saıası ári ekonomıkalyq salmaǵy bar ekenin atap ótedi: Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdan bastap, kólik dálizderin ártaraptandyrýǵa, logıstıkalyq yntymaqtastyqtan mádenı jáne gýmanıtarlyq baılanystarǵa deıin – búgingi kúnniń ózekti taqyryptary eki el múddesin burynǵydan da jaqyndastyryp otyr.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Islamabadqa memlekettik saparmen bardy. Dıplomatııada bul – elder arasyndaǵy eń joǵary deńgeıdegi syılastyq pen senimniń kórinisi. Islamabadta bul sapardyń mańyzdylyǵy qalaı baǵalandy? Bizdiń elder basshylary (Prezıdent Toqaev pen Premer-mınıstr Sharıf) ekijaqty qarym-qatynastyń tarıhynda jańa kezeńdi ashyp otyr dep aıtýǵa bola ma?
– Premer-mınıstr Shahbaz Sharıf pen bizdiń Prezıdenttiń qarym-qatynasy jaqsy deńgeıde qalyptasqan. Olar turaqty baılanysta jumys isteıdi. Mysaly, ótken jyly olardyń eki kezdesýi bolǵan: bireýi telefon arqyly, ekinshisi basqa formatta. Halyqaralyq qatynastar turǵysynan eki baılanys – bul az kórsetkish emes. Árbir el basshysymen keminde bir ret dıalog ornata bermeıdi, al eki baılanys bolsa – bul eldiń bizdiń nazarymyzda bar ekenin bildiredi. Geografııalyq turǵydan Pákistan Qazaqstan úshin birinshi kezektegi baǵyt bolmasa da, ekijaqty qarym-qatynas ózara múddege negizdelgen jáne eki jaqqa da mańyzdy. Naqty jeke sapar – ekijaqty qatynasty nyǵaıtýǵa qosymsha múmkindik beredi. Sonymen qatar bizdiń Prezıdent tek Pákistanǵa baryp qana qoımaı, Shahbaz Sharıfti kelesi jyly Qazaqstanǵa memlekettik saparmen shaqyrdy. Bul ekijaqty qatynastyń deńgeıin kóterýge naqty múdde bar ekenin kórsetedi.
Memleket basshysynyń Pákistandyq The News International basylymyna bergen suhbaty jarııalandy
– Qazaqstan men Pákistan – óz aımaqtarynyń negizgi oıynshylary. Biz ShYU men YQU alańdarynda belsendi áreket etemiz. Eki el aımaqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqqa qalaı birlesip yqpal ete alady, ásirese Aýǵanstandaǵy kúrdeli jaǵdaıdy eskersek? «Astana–Islamabad» saıası dıalogyn nyǵaıtýǵa qandaı perspektıvalar bar dep oılaısyz?
– Shyndyǵynda, biz ShYU aıasynda qarym-qatynas jasaımyz, jáne bul bálkim, Qazaqstan men Pákistannyń ekeýine de qatysy bar eń mańyzdy uıym. Sondyqtan da múddelerimizdiń naqty toǵysatyn núkteleri bar dep aıtýǵa bolady. Aýǵanstanǵa keletin bolsaq, meniń oıymsha, bul – bizdiń ózara múddelerimizdiń negizgi aımaǵy. Birinshiden, Pákistan tarıhı turǵydan Aýǵanstanǵa aıtarlyqtaı áser etedi. Sonymen qatar Pákistan sol eldiń ishki saıası jaǵdaıynda negizgi oıynshylardyń biri sanalady. Qazaqstan bolsa, turaqty, kem degende shartty túrde turaqty bılik ornaǵan, esirtki, qarý-kontrabanda, terrorızmdi daıyndaý sııaqty qaýip-qater týǵyzbaıtyn Aýǵanstanda múddeles. Bul bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizdiń negizgi elementteri, sebebi Aýǵanstan bizden shamamen 700 shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan. Qıyn relefke qaramastan, bul qashyqtyq jaqyn sanalady. Sondyqtan Qazaqstan Aýǵanstan saıasatyna yqpal ete alatyn barlyq memlekettermen jaqsy qarym-qatynasty saqtaýǵa múddeli.
Ekinshi jaǵynan, Pákistan – óz kezeginde 200 mıllıondaı halqy bar iri naryq. Aýǵanstan bolsa Qazaqstannan Pákistanǵa qaraı ońtústik korıdordyń baılanys býyny retinde qyzmet etedi. Sol sebepti biz tek Aýǵanstannyń turaqtylyǵyna ǵana emes, sonymen qatar onyń aýmaǵynda kólik-transport jáne logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytýǵa da múddelimiz. Osy turǵydan Qazaqstan men Pákistan múddeleri qaıtadan toǵysady.
Qazaqstan men Pákistan yntymaqtastyǵy strategııalyq deńgeıge kóterildi
– Teńizge shyǵý múmkindigi joq Qazaqstan úshin Pákistan – Dúnıejúzilik muhıtqa aparatyn strategııalyq kópir. Prezıdent Toqaev kólik dálizderin ártaraptandyrý mindetin qoıyp otyr. Qazaqstandyq júk tasymaldaryn Qarachı men Gvadar porttary arqyly ótkizý úshin qandaı naqty qadamdar jasalýda? Qazaqstan men Pákistan temirjol júıelerin biriktiretin Transafgan dálizi jónindegi kelissózder qaı satyda tur?
– Aldyńǵy suraqqa jaýap bergendeı, Ońtústik dáliz ózdiginen qyzyqty. Bul tek Dúnıejúzilik muhıtqa shyǵý emes, ol bizdiń syrtqy saıasatymyzdaǵy basty mindetterdiń biri, sonymen qatar ońtústik naryqtarǵa shyǵý múmkindigi: Pákistan – 200 mln adam, Úndistan – 1,5 mlrd adam. Bul – zor áleýet. Qazirgi saýda kólemi shamamen 100 mln dollar, tipti sál tómen, biraq bul Pákistan sııaqty iri memleket úshin shekteý emes. Sondyqtan biz bul naryqtarǵa shyǵýdy ǵana emes, sonymen qatar logıstıkalyq joldardy, onyń ishinde teńiz saýdasyn ártaraptandyrýdy da maqsat tutamyz. Meniń oıymsha, eń mańyzdysy – Týrgýndı – Gerat temirjol jelisi jobasy, uzyndyǵy 120 km. Bul – Qazaqstan Aýǵanstanda salýdy josparlap otyrǵan jáne júzege asyryp jatqan joba. Budan basqa, Ońtústik dáliz boıynsha logıstıka men kólikti damytý qajet. Eń kúrdeli másele, árıne, Aýǵanstan bolyp otyr. Qazaqstan bul jaǵdaıdy eskere otyryp, Aýǵanstan ishindegi temirjol qatynasyn damytýǵa ınvestısııa salýda.
– Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy qazaq-pákistan bıznes-forýmyna Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke qatysýy kútilýde. Bul ınvestorlar úshin mańyzdy sıgnal. Osy turǵyda, Pákistan Qazaqstandyq bıznes úshin eń tartymdy ekonomıkalyq salalardy qandaı dep esepteıdi? Al kerisinshe, Pákistandyq kompanııalar bizge qandaı ónimder men qyzmetterdi usyna alady (tekstıl, farmasevtıka, aýyl sharýashylyǵy)? Úlken kólemdi kommersııalyq kelisimderge qol qoıylý múmkindigi bar ma?
– Úlken kommersııalyq kelisimder týraly aıtý qıyn, sebebi men negizinen Eýropaǵa mamandanǵanmyn, Ońtústik Azııaǵa emes. Degenmen, jalpy aıtqanda, Pákistan – óte damyǵan tekstıl ónerkásibi bar el: kıim, sporttyq jabdyqtar jáne basqa da ónimder óndirisi júıelengen. Pákistanda ártúrli taýarlardyń keń spektri shyǵarylady. Sonymen qatar Úndistan sııaqty, Pákistan farmasevtıka salasynda da jaqsy damyǵan. Bul, negizinen, irgeli, bastapqy dári-dármekterdi qamtıdy, jáne olardy óte úlken kólemde shyǵarady. Bul, árıne, bizdiń múddemizge saı. Ekinshi jaǵynan, Pákistan – shamamen 200 mıllıon halqy bar memleket, jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi onyń úshin asa mańyzdy. Munda klımat faktoryn eskerý qajet. Klımatologtar men ekonomıster sońǵy ýaqytta klımat ózgerisi túrli elderdiń saıasaty men ekonomıkasyna eleýli áser etetinin jıi atap kórsetedi, al Pákistan – táýekeli joǵary aımaqta ornalasqan. Eldiń klımaty ystyq, shóldi jáne taýly aýmaqtary kóp, aýyl sharýashylyǵyna qolaısyz. Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, ortasha jahandyq temperatýranyń ósýi jaǵdaıynda Pákistandaǵy ómirlik jaǵdaılar kúrt nasharlap, mıgrasııalyq prosester kúsheıýi múmkin. Sonymen qatar azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi qıyndaıdy. Sondyqtan Pákistan qazirden bastap azyq-túlik jetkizilimin qaıda jáne qalaı uıymdastyrý keregin oılastyrýda. Mine osy turǵyda Qazaqstan óz múmkindikterin usynady – qazirgi ýaqytta salystyrmaly túrde az masshtabta, óıtkeni geografııalyq alystyq jáne Ońtústik dálizdiń áli tolyq damymaǵany kedergi bolyp otyr. Bul prosess boıynsha Qazaqstan erekshe jaǵdaı emes: uzaq merzimdi perspektıvada barlyq memleketter osyndaı yntymaqtastyq formattaryn josparlaǵanda klımattyq faktordy eskerýi qajet.
– Bizdiń saýda áleýetimiz qazirgi kórsetkishterden áldeqaıda joǵary dep baǵalanady. Biz 1 mıllıard dollar deńgeıine jetý úshin qandaı kedergilerdi joıýymyz kerek: logıstıka, bank aýdarymdary nemese bir-birimiz týraly aqparattyń jetispeýshiligi me?
– Meniń oıymsha, eń basty másele – bul geografııalyq alystyq pen bizdiń aramyzda ornalasqan memleketter. Eger kartany qarasaq, Pákistanǵa qosylýdyń múmkin baǵyttarynyń biri – Túrikmenstan men Aýǵanstan arqyly ótý. Alaıda, Aýǵanstan óz kezeginde qıyn ári damymaǵan aımaq bolyp otyr. Ekinshi jaǵynan, Túrikmenstan arqyly ótetin baǵytta da qıyndyqtar bar, onyń ishinde Iranmen baılanysty máseleler bar. Túrikmenstan bul jaǵdaıda birtúrli «tar qaqpa» sııaqty áser etip, bizdiń tek Pákistanmen saýdadaǵy múmkindikterimizdi ǵana emes, Iranmen ózara árekettesýimizdi de shekteıdi. Al Iran geografııalyq jáne ekonomıkalyq turǵydan bizge áldeqaıda jaqyn memleket. Sol sebepti Pákistan baǵyty boıynsha da uqsas qıyndyqtar týyndaıdy. Aýǵanstan arqyly ótetin baǵytqa balama retinde Iran baǵytyn qarastyrýǵa bolady: Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran – Pákistan. Degenmen bul baǵytta da ońaı emes. Iran sanksııalyq qysym astynda jáne táýekeli joǵary aımaqta ornalasqan, bul sońǵy oqıǵalarda aıqyn kórinis tapty. Bul marshrýtty damytý ekinshi deńgeıli sanksııalar nemese qosymsha saýda shekteýleri qaýipimen baılanysty bolýy múmkin, buny, mysaly, buryn Donald Tramp ta aıtqan edi, Iranmen ekonomıkalyq yntymaqtastyq júrgizetin elderdi eskertip. Sondyqtan, eń basty kedergi retinde men, birinshi kezekte, logıstıkalyq máseleni atap ótemin.
Qasym-Jomart Toqaevqa Pákistannyń eń joǵary memlekettik nagradasy tabystaldy
– Bizdiń halyqtardy ortaq tarıh pen din baılanystyrady. Pákistandyqtar Uly Dalanyń murasyna úlken qurmetpen qaraıdy, al qazaqstandyqtar Pákistannyń baı mádenıetimen tanysady. Tikeleı áýe qatynasyn damytý jáne týrıstik almasýlar uıymdastyrý josparlanyp otyr ma? Sizdiń pikirińizshe, ár qazaqstandyq qazirgi zamanǵy Pákistan týraly neni bilýi kerek?
– Sapar barysynda bizdiń elder arasyndaǵy tikeleı áýe qatynasyn qalpyna keltirý máselesi qaraldy. Shynyn aıtý kerek, «bilýi kerek» nemese «mindetti bilýi tıis» degendi men unatpaımyn. Degenmen, konseptýaldy turǵydan alǵanda, ortasha qazaqstandyq Pákistan týraly, árıne, óte az biledi. Kóbinese el týraly túsinik Instagram men basqa áleýmettik jelilerdegi ázil-syqaq vıdeolar arqyly qalyptasady, onda jartylaı qolóner jaǵdaıynda kúndelikti tutyný taýarlary – mysaly, boıaý bankileri sııaqty ónimder – kórsetiledi. Árıne, bul Pákistanda shyn máninde bar jáne ómirdiń naqty bir bóligin kórsetedi, biraq bul el munymen shektelmeıdi. Shyn máninde, bul óte iri jáne kóp qyrly memleket, sonyń ishinde etnıkalyq turǵydan da ártúrli. Belýdjı, hazareı jáne basqa da kóptegen halyqtar ómir súredi. Osy turǵydan alǵanda, jaǵdaı Úndistanǵa uqsas. Biz kóbinese pákistandyqtar men úndisterdi salystyrmaly túrde birtutas halyq retinde qabyldaımyz, alaıda shyn máninde Pákistanda da, Úndistanda da etnıkalyq ártúrlilik óte úlken. Bul toptar bir-birinen til, din, ulttyq kıim, dástúrler jáne tipti syrtqy kelbet boıynsha aıtarlyqtaı erekshelenýi múmkin. Jalpy, Pákistan – óte qyzyqty memleket, oǵan nazar aýdarýǵa jáne qyzyǵýshylyq tanytýǵa turarlyq. Onyń tarıhy, etnostary, ishki qurylymy men mádenı ártúrliligi týraly kem degende oqyp shyǵýǵa bolady.