Avtor sońǵy núkteni qoıdy. Kórkem shyǵarma aıaqtaldy. Biraq onyń ǵumyry áste aıaqtalǵan joq. Ol endigi ǵumyryn oqyrman sanasynda jalǵastyrady. Fenıks degen qus bar-dy. Myńdaǵan jyldar jasaı beredi. О́le qalsa órtep, kúlin otqa salsań qaıta tirilip tura keledi. Asylynda, kórkem shyǵarma da sol sııaqty.
Kórkem qabyldaý – shyǵarmanyń sońǵy aıaldamasy emes, onyń taǵdyryn sheshetin sát. Shyǵarma avtor oıynan týǵanymen, ómirin oqyrman sanasynda bastaıdy. Sondyqtan kórkem týyndy – bir adamnyń ishki monology emes, avtor men oqyrman arasyndaǵy toqtaýsyz rýhanı áńgime. Ádebıet osy baılanys arqyly ómir súredi.
Oqı otyryńyz: О́nersiz ómir múmkin be?
Mátinniń shynaıy qoǵamdyq bolmysy oqyrman sanasynda ornyqqan kezde ǵana aıqyndalady. Shyǵarma oqylady, oı eleginen ótedi, qabyldanady, keıde qarsylyqqa ushyraıdy, keıde qaıta oqylady. Mine, osy qozǵalys arqyly ǵana kórkem mátin qoǵamnyń rýhanı keńistigine enedi. Oqyrmansyz shyǵarma – qaǵazda bar, biraq ómirge áli aralaspaǵan dúnıe.
Buǵan orys jazýshysy Alekseı Tolstoı keremet mysal keltiredi.
«Sizdi, jazýshyny, elsiz aral jaǵalaýyna tastap ketti delik. Máselen, sońǵy kúnińizge deıin adam balasyn kórmeıtinińizge jáne myna álemge qaldyratynyńyz eshqashan jaryq kórmeıtinine senimdisiz delik. Siz onda romandar, dramalar, óleńder jazar ma edińiz?» Jaýapty suraq qoıýshynyń ózi beredi: «Árıne jazbaısyz, óıtkeni shyǵarmashylyq úshin kerek ekinshi polıýs – oqyrman», deıdi.
Ádebıettiń osy qyryn HH ǵasyrda reseptıvtik estetıka aldyńǵy qatarǵa shyǵardy. Bul baǵyt kórkem týyndyny tek avtor erkimen shektep qoıý jetkiliksiz ekenin kórsetti. Shyǵarmanyń maǵynasy ony qabyldaý barysynda ashylady. Osy turǵydan qaraǵanda, ádebıet tarıhy – tek qalamgerler tizbegi emes, oqyrman kókjıeginiń, qoǵamdyq talǵamnyń, rýhanı suranystyń ózgerý tarıhy.
Oqı otyryńyz: Zııaly adam qalaı qalyptasady?
Alaıda qabyldaýdyń rólin asyra dáripteý belgili bir qaýipke de jol ashady. Eger kórkem mátinniń máni túgeldeı oqyrman erkine kóshse, onda shyǵarma avtorlyq oıdan, tarıhı konteksten, kórkemdik qurylymnan ajyrap qalýy múmkin. Sondyqtan kórkemdik qarym-qatynas uǵymy asa mańyzdy nárse. О́ıtkeni kórkem qarym-qatynas oqyrmannan jaı áserlenýdi emes, mátindi uǵynýdy talap etedi.
Uǵyný – ádebıettiń qoǵammen baılanysyn quratyn negizgi shart. Tek uǵyný arqyly ǵana avtor oıy men sezimi oqyrman sanasyna jetedi, ıdeıalyq-kórkemdik áser júzege asady, ádebıettiń áleýmettik salmaǵy aıqyndalady. Uǵyný joq jerde ádebıet tek jeke áserlerdiń jıyntyǵyna aınalyp, qoǵamdyq pikir múmkindiginen aıyrylady.
Biraq uǵyný da – ońaı áreket emes. Kórkem shyǵarmany uǵynyp oqý – ony jazýǵa ketken eńbekpen para-par úderis. Avtor beınelep otyrǵan ómir óziniń de sanasynda jańǵyryp, ózi de sol ómirdiń bólshegine aınalýy úshin oqyrman da sanasyna salmaq túsirýi qajet. «Meni qyzyqtyr», «ne aıtqyń kelgenińdi túsindir» deıtin adamdar Gogoldiń sıqyrshy keıipkeri Pasıýktiń tamaq ishkenin eske túsiredi. Ol buǵan kelgende múlde qınalmaıtyn. Alma pis, aýzyma tús deıtin. Onyń aldynda bir tárelke varenık pen qaımaq turatyn. Álgi varenıkter sıqyrdyń kúshimen ózi kóterilip, qaımaqqa kúmp etip alyp Pasıýktiń aýzyna qaraı aǵyla beretin. Biraq oqý prosesi Pasıýktiń túski asyna túk te uqsamaıtyn qubylys. Osy kúrdeli qubylysty «germenevtıka» atty ǵylym zertteıdi. Ol túsinýdiń qalaı júzege asatynyn ǵana emes, onyń tarıhı, mádenı, tildik sharttaryn da tarazylaıdy.
Oqı otyryńyz: Genııdiń «Gernıkasy»
Sondyqtan búgingi ádebı úderis úshin eń ózekti másele – tepe-teńdikti saqtaý. Oqyrman rólin moıyndaý qajet, biraq mátindi erkin qııaldyń alańyna aınaldyrýǵa bolmaıdy. Ádebıet – avtor men oqyrman arasyndaǵy oıyn alańy emes, ortaq mádenı jadta, tarıhı keńistikte júretin rýhanı ári óte jaýapty áreket. Sol jaýapkershilik saqtalǵan kezde ǵana kórkem shyǵarma óz dáýiriniń údesinen shyǵady.