Aıaqtyń astynda jatqan asyl tastardy biz baıqaı bermegenimizben, Baıbolat Aıtqalıuly odan alqa jasap, júziktiń kózderin jonady. О́ńirde ótetin kórmelerden ǵana kórip júrgen zergerdi arnaıy izdep, sheberhanasyna barǵanbyz. Jaqut pen laǵyl, ametıst pen opal syndy tastardan tańǵalarlyq áshekeı jasap júrgen sheber «Kreatıvti damytý ortalyǵynyń» jertólesinde otyrady eken.
Qorjynǵa jınaǵan tastaryn eń áýeli úlken sehta áshekeı buıymdarǵa laıyqtap, kesip alady. Olardyń árqaısysyn jeke-jeke qobdıshaǵa salyp, saqtaıdy. Sóıtip, ret-retimen óńdep, tas buıymdaryn jasaı beredi. Qolyndaǵy qońyrqaı tasty shyr aınalǵan sharyqqa ustap otyr. Ara-arasynda jaryq túsirip, qarap qoıady. Baǵaly tas jarq-jurq etedi. О́ńdelmegenine kóz salyp edim, kádimgi tas. Bir qarap, asyl tas ekenin ajyrata qoıý qıyndaý. Baıbolat zerger qaıdan biledi desem, jeriniń asty qatpar-qatpar asyl tasty Asýbulaq aýylynda týyp-ósken eken. Iá, ataqty partızan Qasym Qaısenovtiń kindik qany tamǵan meken. Kópshilik bile bermeıtin shyǵar, tamyljyǵan tabıǵattyń aıasyndaǵy bul eldi mekende dúrkiregen fabrıka bolǵan. Osy jaqtan jerasty baılyǵyn fabrıka agregattary qarsh-qarsh shaınap, kelesi óńdeýge jiberip jatatyn. Sheberdiń bul joldy tańdaýyna týǵan jeriniń tasy túrtki bolsa kerek-ti. Kishkentaıynan aýyl mańynan jyltyr tastardy jınap, áýestengen. Qyzyǵýshylyǵy keıin kásibine aınalǵan.
– Eń alǵash ret tastan shahmat fıgýralaryn qashadym. Tasty stanokta jonyp, kıizben ysqylap, birkelki fıgýra jasadym, – dedi qolyndaǵy asyl tasty sórege qoıyp jatyp.
Sóresinde asyl tastyń túr-túri tizýli. Bular bizdiń elde asa baǵalana bermegenimen, kórshi qytaı jurtynda tas saýdasy qyzyp tur. Bas-aıaǵy shaqyrymdarǵa sozylyp jatqan tas bazar da týrıst tartady.
– 16 jasymda sonaý Oral qalasyna ebi bar 12 balany kombınattan tas óńdeýdiń oqýyna jiberdi. Oqý tegin. Kásiporyn jataqhanamyzdy tólese, ýchılıshe eki ýaqyt tegin tamaq beretin. Alty kún oqýdyń dúısenbisi praktıka edi. Ol jerde tas kesýdi úırenemiz, ony jyltyratamyz. Eki jyl oqýdan soń kombınatqa jumysqa ornalastyq. Á degende ásker qataryna jaramadym. Qatarlastarym Otan aldyndaǵy boryshyn ótep kelgenshe, tas óńdeýdi ábden meńgerdim, – deıdi sheber Baıbolat Aıtqalıuly.
Jumyr tastan túıin túıýdiń naǵyz mamanyna aınalǵanyn baıqaǵan kombınat basshylary KSRO basshysy Brejnevtiń týǵan kúnine baǵaly tastan syılyq daıynda dep tapsyrma bergen. Erekshe kompozısııa bastaǵanymmen, ásker qataryna alyp ketti. Ol jumystyń sońǵy detaldaryn áriptesi aıaqtap, sonaý Máskeýge jóneltken kórinedi. Áskerden kelgen soń da kombınatqa kirgen. Bir jaǵynan aýylda basqa jumys orny da joq-tyn. Qalba sileminiń arǵy-bergi jaǵyndaǵy jatqan aýyldardy osy kombınat asyrap otyrdy desek artyq emes.
– Áskerden keıingi sehtyń jumysy aýyr boldy. Qaptyń túbine ǵana túsetin túıirshikti tantaldy Úlbi metallýrgııa zaýytyna jiberip otyrdyq. 2000 gradýsta balqıtyn metall bolǵandyqtan, tyǵyzdyǵy da túsinikti shyǵar. Kóterseń, zildeı edi. Tantaldyń ishinde nıobıı degen metall jáne bar. Sondaı-aq Asýbulaq kenishinen qalaıy da shyǵaryldy, – deıdi sheber jas kezin esine alyp.
Aýyr jumystan densaýlyǵy syr bere bastaǵan soń sýretshiniń sheberhanasyna aýysyp, uzaq jyl sonda eńbektengen. Keıin fabrıka jumysy toqtap, turǵyndar qalaǵa údere kóshkende Baıbolat sheber de ilesken. Zergerlikti jetik meńgergen ol О́skemendegi áıgili Moneta saraıynda medal, teńgeniń tıyndaryn jasaǵan. Al zergerlik ónermen bertinde aınalysa bastady. Ásirese áıelderge arnalǵan alqa, júzik syndy áshekeılerdiń toptamasyn jasaıdy. Tastan túıgen kompozısııalary da kóz jaýyn alady.
– Mynaý, – dedi qolyna jalpaq tasty alyp: – Peızajdy tas. Kórdiń be, jalpaǵynan keskenimde tabıǵattyń sýreti shyqty. Anaý taý, bergi jaǵy orman, – dep tastaǵy tabıǵı kartınany kórsetti. Rasymen, jansyz jumyr tas ta syr búgedi eken.
Aıtqandaı, tas sheberi asyl tastardy geologtermen birlese shyǵyp, ózi de jınaıdy. О́zine qajet jaqut tastardy Shyǵys Qazaqstannan ǵana emes, álemniń túkpir-túkpirinen izdestiredi. Tipti sonaý Afrıkadan malahıt tasqa deıin alǵyzǵan. Mundaı jasyl tas Jezqazǵan óńirinde de kezdesedi eken. Asyl tastyń túsine qarap qana emes, tyǵyzdyǵyna qaraı da tańdaıdy. Sońynda zerthanada quramyn teksertedi.
Al Shyǵysta kezdesetin tastardyń tanymaly – agat, ıashma, kvars. Olar Qalba jotalary men Tarbaǵataı silemderinde kezdesedi eken.
Shyǵys Qazaqstan oblysy