Bala kezimizdegi kóp armannyń biri – Almatyny kórý edi. Bizdiń aýylda Almatyǵa baryp qaıtqan bala súıkimdi kórinetin. Sóıtken arman qalaǵa alǵash ret ápkemmen jettim. Abaı eskertkishine baryp, sýretke tústik. Adasyp qalsaq, osy eskertkishtiń túbinde kút degeni esimde. Qaltarys-bultarysy kóp úlken qalada bir-birinen kóz jazyp qalǵan adamnyń kóbi osy alyp eskertkishtiń túbinde tabysatyn.
Alǵash adasqanda jón siltegen Abaı eskertkishine odan keıin de jıi baryp turdyq. Tek biz ǵana emes, Almatyǵa joly túsken qazaqtyń bári Alataýmen ıyq tiresken osy bir qola eskertkishtiń qoltyǵyna bir sát turyp jylý alatyn, rýhyn janıtyn.
Alyp shahardyń ıesi men kıesin áıgilep turǵan asqaq rýhty Abaı eskertkishiniń avtory Halyq sýretshisi, ulttyq kásibı músin óneriniń negizin salǵan Hákimjan Naýryzbaev ekenin keıin bildik. Kompartııa kósemderiniń eskertkishinen kóz súrinetin zamanda qazaqtyń qany men janyn, rýhy men ar-muratyn qolaǵa shylap taý tulǵa turǵyzyp ketken birtýar músinshiniń qaıtalanbas qoltańbasyna qaıran qaldyq.
Osy oraıda, Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda Hákimjan Naýryzbaevtyń qolynan shyqqan Abaıdyń eki shaǵyn músini turǵanyn aıta ketken jón. Gıpsten quıylǵan eskızderdi 2003 jyly músinshiniń ózi mýzeıge ákelip tapsyrypty. Qostanaı mýzeıindegi músinder Alataý kúngeıindegi ásem shahardyń tórinde turǵan áıgili eskertkishke deıingi tabandy izdenistiń bastaýy ma eken degen oı keldi. Osy oıdyń jetegimen mýzeı qyzmetkerlerinen jón surap kórip edik, dálel-dáıeksiz sóılemeıtin adamdar ǵoı, «bizdegi qujattarda ondaı derek joq» dedi.
Alaıda kezinde osy mýzeıde qyzmet etken jas zertteýshi Nıkolaı Tıtov «Abaıdyń alǵashqy músini 1954 jyly jasalǵan. Uly aqynnyń músini qashalyp jatqan sát sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine jarııalandy. Al músinniń ózi bizdiń mýzeı qorynda saqtalyp qalǵan. Odan keıin Hákimjan Naýryzbaev Abaıdyń taǵy bir músinin jasaǵan. Ol týyndy da osy mýzeıde tur», dep jazypty.
Qalaı bolǵanda da, mýzeıde saqtaýly turǵan eki eskız ben áıgili Abaı eskertkishiniń arasynda sabaqtastyq bary baıqalady.
Áleýmettik jelidegi ashyq derek kózderine súıensek, ult sanasyna eldik rýhyn erte uıalatqan eńseli eskertkishtiń Almaty tórindegi bıik tuǵyryna ornyǵýy da ońaı bolmaǵan sııaqty. Hákim Abaıǵa arnap eńseli eskertkish turǵyzý týraly bastama alǵash 1938 jyly kóterilipti. Alaıda qarjy bólinbeı qalyp, sharýa keıinge ysyrylǵan. Abaıǵa eskertkish soǵý máselesi 1945 jyly uly aqynnyń 100 jyldyǵy qarsańynda ekinshi márte kún tártibine shyǵarylady. Biraq bul joly da sóz júzinde qalady. Araǵa biraz ýaqyt salyp 1954 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń uıǵarymymen Abaıdyń monýmentaldy óner qurylysy salasyndaǵy eń úzdik beınesine baıqaý jarııalanady. Hákimjan Naýryzbaev baıqaý komıssııasyna birneshe týyndysyn usynǵan. Osy tusta Hrýshevtiń odaq kóleminde eskertkish qoıýdy ýaqytsha toqtata turý týraly qaýlysy shyǵyp, atalǵan jobaǵa bólingen qarjy tolyqtaı turǵyn úı salýǵa aýdarylady. Baıqaýǵa Hákimjan Naýryzbaev ótkizgen músinderdiń biri opera teatryna qoıylady da, keıin joǵalyp ketedi.
Aqyry 1960 jyly Abaıdyń 115 jyldyǵy qarsańynda uly aqynnyń qurmetine eskertkish turǵyzý jóninde túbegeıli sheshim qabyldanady. Abaı eskertkishiniń avtory bolýǵa árkim-aq talaptanǵan. Alaıda uly Muhtar Áýezovtiń tabandylyǵynyń arqasynda komıssııa asa jaýapty sharýany Hákimjan Naýryzbaevqa tapsyrady. Músinshi óz estelikterinde bul jóninde bylaı baıandaıdy: «Bir kúni Mınıstrler Keńesine shuǵyl jetsin degen habar aldym. Kelsem, D.Qonaev, V.Belıaev, T.Tájibaev jáne M.Áýezov otyr eken. Almatyda Abaı eskertkishin ornatý týraly áńgime órbidi. Sóz reti kelgende, Tólegen Tájibaev: «Hákimjan áli jas qoı. Al Abaı beınesin somdap shyǵý úshin batyldyq kerek. Sondyqtan muny tájirıbesi mol Bakı Ýrmanchege bersek qaıtedi», dedi. Arada eki-úsh mınýttyq únsizdik ornady. Sodan soń ádettegideı bııazdy, áýezdi qońyr únimen Muqań Tólegenge qarap: «Áı, Tólegen-aı, qashanǵy osy ózimizdi-ózimiz olqysyna beremiz. Bile bilgen janǵa Hákimjan halqymyzdyń tuńǵysh músinshisi ǵoı. Budan basqa qazaqtyń qaı balasy saz-balshyqtan óner órip júr? Al endi sen qazaqtyń Abaıdaı alybynyń músinin osy balaǵa berýge azyrqanyp otyrsyń. Abaıdy Hákimjan salýy kerek», dedi. Áńgimeniń shıyrshyq ata bastaǵan raıyn baıqaǵan Dımash aǵa basý aıtyp, jalpy qazaq músin óneriniń bolashaǵy týraly óziniń tolǵanystaryn ortaǵa saldy. Sóıtip, sol áńgimeniń aqyrynda men Abaı eskertkishin salatyn bolyp tapsyrma alyp shyqtym».
Muhtar Áýezov pen Hákimjan Naýryzbaev osy sátten bastap eskertkishtiń jumysy aıaqtalǵanǵa deıin etene baılanysta bolǵany baıqalady. Zańǵar jazýshynyń jas músinshige keńesshi bolyp bekitilýi de bul baǵyttaǵy tabandy izdenistiń jemisti aıaqtalýyna kóp áser etken syńaıly. Hákimjan Naýryzbaev uly jazýshynyń aqylymen Shyńǵystaý, Jıdebaı, Bórilini aralaıdy, Abaıdyń urpaqtarymen, atalas aǵaıyndarymen áńgimelesedi.
Hákimjan Naýryzbaev eskertkish jumysyna birden bel sheship kirisip kete almaǵan. О́ıtkeni tuǵyrymen qosa eseptegende, bıiktigi 13,7 m bolatyn alyp monýmentti jasaıtyn oryn tabý qıynǵa soǵady. Jas músinshi aqyry jumysqa yńǵaıly oryndy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty janyndaǵy mehanıkalyq sheberhanadan tabady.
Bul týraly músinshi óz estelikterinde: «Ol jerde maǵan tambýrǵa uqsaıtyn uzyn, tar dálizdi bólip berdi. Biraq tóbesi bıik eken. Sheberhana jumysshylary bul keńistikti «bóshke» dep ataıdy. Eskertkish jumysy aıaqtalǵan soń, olar maǵan Abaı bizdiń «bóshkede» jasaldy. Biz muny umytpaımyz, maqtan etemiz dep júrdi», deıdi.
Músinshi kún saıyn tańerteń jumysqa bara jatyp jolshybaı keńesshisiniń úıine (qazirgi Muhtar Áýezovtiń mýzeı-úıi) bir soqpaı ótpeıdi eken. Zańǵar jazýshy da sheberhanaǵa kúnara kelip turǵan. Tar jerde alyp eskertkishti aınalyp tutastaı kórý múmkin bolmasa kerek, Muqań ár kelgen saıyn sulbasy aıqyndalyp kele jatqan Abaıyn kórip, quptap, bas ızep, rızashylyq bildirip ketedi eken. Osylaısha, eskertkish daıyn bolyp, sheberhana aýlasyna shyǵarylǵan kúni Muhtar Áýezov te jetedi.
Murat Áýezovtiń ıýtýb-arnasyna júktelgen «Qola Abaıdyń ákesi» habarynda músinshi dál osy tarıhı sátti bylaısha eske alady:
«Muqań: «Sheberhana ishinde turǵan – Abaı edi ǵoı. Ol qaıda ketti? Munda Abaı joq qoı, múlde uqsamaıdy. Mynaýyń Abaıdyń karıkatýrasy ǵoı» dedi. Osy sózden keıin ábden berekem qashty. Tún ortasynda tósekten atyp turyp, jubaıymdy oıatamyn. Birtúrli aýyryp turmyn deımin. Erteńinde 8 mart kóshesindegi kóz aýrýlary ınstıtýtyna bardyq. Kezekshi dáriger qarap shyǵyp, densaýlyǵyńyz jaqsy, qorqatyn eshteńe joq» dedi. Kelesi kúni tań atpaı turyp tańǵy, túski asymdy, qural-saımanymdy, baltamdy alyp, sheberhanaǵa keldim de, satyǵa órmelep shyǵyp, eskertkishti baltalaı bastadym. Osylaısha, on shaqty kúnniń ishinde Abaıdy qaıta jasap shyqtym. Jumys bitken soń, Áýezovti qaıta shaqyrdym. Ol kisiniń qýanǵanyn kórseń ǵoı, eskertkishti kórgen qatal synshymnyń júzi birden jadyrap sala berdi de, «Mine, bul endi naǵyz – Abaı!» dedi. ...Keıin búkilodaqtyq Lenın syılyǵyna usynyldym. Ol kezde Lenın syılyǵyn taǵaıyndaý jónindegi komıtettiń múshesi edim. Kezekti otyrystyń birinde meniń jumysym qaralyp, tóraǵa maǵan «Naýryzbaev joldas, kete berýińizge bolady, biz máseleni sizsiz-aq talqylaı beremiz» dedi. Men ornymnan turdym da: «Nıetterińizge rahmet! Biraq meniń pikirim basqashalaý edi. Men óz kandıdatýramdy qaıtaryp alǵym keledi. О́ıtkeni sizder maǵan syılyq berý jóninde sheshim shyǵaryp, alda-jalda Lenın syılyǵynyń laýreaty bolyp ketsem, jalqaýlanyp jumys istemeı qoıýym múmkin. Sondyqtan syılyqtan bas tartamyn», dedim. Anadaı jerde Áýezov otyrǵan. Ishek-silesi qatqansha kúldi».
1967 jyly qazirgi Respýblıka saraıynyń qurylysy bastalǵanda, saraı sáýletshileri Abaı eskertkishin tuǵyrynan túsirip, ornyna Lenındi qoımaq bolady. Bul iske Dinmuhamed Qonaevtyń ózi aralasyp, Abaıdy aman alyp qalady.
Hákimjan Naýryzbaevtyń jarqyn ǵumyryn, asyl murasyn keıingi býyn jas urpaqqa ónege etý – paryz. Bul oraıda 2019 jyly Qostanaıda músinshiniń músini boı kótergenin aıta ketý kerek. Biraq Naýryzbaevtaı nar tulǵany óz bıiginde dáripteý úshin eńkishteý bir eskertkish azdyq etedi. О́tken jyly tuńǵysh músinshiniń 100 jyldyǵy da óz deńgeıinde atalyp ótilmeı qaldy. Sol sebepti Qostanaıdaǵy kóshelerdiń birine has sheberdiń aty berilýge tıis dep esepteımiz.
Aıtpaqshy, taıaýda ǵana mádenıet salasynyń basshylary Qostanaıdaǵy halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń burynǵy ǵımaraty jóndeýden ótip, sýret galereıasy bolyp qaıta ashylatynyn aıtqan. О́ńirdegi qylqalam sheberleri men qolóner mamandarynyń ónerin óristetýge jol ashatyn osy galereıaǵa da halyq sýretshisi Hákimjan Naýryzbaevtyń esimi berilgeni jón.
Qostanaı oblysy