Qýatty qos kombınat - «Qazaqmys» kompanııasy kelesheginiń kepili

Áńgime jobasy aýqymdy Aqtoǵaı men baǵdarlamasy bederli Bozshakól ken-baıytý kombınataryna qatysty.Keıingi kezde aýyzdan túspeı júrgen Aqtoǵaı elimizdiń shyǵysynda, О́skemenniń ońtústik-batysyna qaraı 400 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Balqash kóline tipti jaqyn, shyǵys jaǵalaýynan 40 shaqyrym ǵana.Qazaqstannyń soltústiginde jatqan Bozshakól – baǵdarlamasy bederli joba. Josparlanyp otyrǵan ken óndirý kólemi jylyna – 27,5 mıllıon tonna, quramyndaǵy mystyń ortasha úlesi – 0,36%. Aýqymdy Aqtoǵaı Aqtoǵaı qazba ornyn bastapqy barlaý 1974 jyly bastaldy. Alty jyldan keıin KSRO Paıdaly qazbalar qory jónindegi memlekettik komıssııa qor sanatyn bekitti. 2004 jyly jer qoınaýyn paıdalaný quqy «Qazaqmys» korporasııasyna berildi. 2011 jyly jeltoqsanda Qy­taı memlekettik damý bankimen Aqtoǵaı jobasyn qarjylandyrýǵa qatysty ýaǵdalastyqqa qol jetti. Aqtoǵaı kombınatynda ken óndirý úsh ashyq karerde júrgiziledi. О́ndirilgen shıkizatty paıdalaný úshin jylyna 25 mıllıon tonna kúkirt qyshqyldy (sýlfıtti) ken óńdeıtin baıy­tý fabrıkasy men 12 mıllıon tonna totyqqan kendi óńdeý úshin dymqyl siltisizdendirý men elektrolızdeıtin zaýyt salynady. Kombınat qýaty kezeń-kezeńmen qatarǵa qosylady. Totyqqan ken óndirý qazirdiń ózinde qolǵa alynǵan. Burnaǵy jyldyń sońyna qaraı elektrolızdeý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Baıytý fabrıkasyna birinshi kendi berý bıyl kúzge josparlanyp otyr. Aqtoǵaı baıytý fabrıkasy keleshekte saǵatyna 30 myń ton­naǵa deıin kúkirt qyshqyldy ken óńdeıtin bolady. Alǵashqy jyldary tek osy kenishtiń ózi 100 myń tonnaǵa jýyq mys konsentratyn beredi. Negizgi jabdyqtardy satyp alý máselesi sheshilgen. Bolashaq ón­diristik alańnyń aýmaǵy basy artyq dúnıeden tazartylyp, qazba orny men turǵyn meken-jaıǵa aparatyn jol salynǵan. «Qazaqmys» pen mer­diger kompanııalardyń adamdary turatyn ýaqytsha vahtalyq qalashyqtyń qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Birqatar baspana men ashana paıdalanýǵa berilip te qoıdy. Aqtoǵaı – Shyǵys Qazaqstan ob­ly­­syn­daǵy Aıagóz aýdanynyń attas qalashyǵymen qaptaldas jatqan ashyq ádispen ken óndiri­letin qýat­ty kenish. Ony qatarǵa qosý úshin shamamen 2 mıllıard dol­lar jumsalady. Bul qazba baılyǵyn ıgerý údemeli ın­dýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasyna engizilgen. Aqtoǵaı kombınaty keleshekte jylyna 25 mıllıon tonna ken óndiredi. Jalpy jobalyq qýatynda qarastyrylǵan jarty ǵasyrda totyqqan kennen 224 myń tonna, al sýlfıdti kennen 4 mıllıon tonnadaı mys alynady. Sondaı-aq, ilespeli ónim túrinde molıbden óndiriledi. Alǵashqy mys totyqqan kennen bıyl, al sýlfıtti kennen kelesi jyly alynady. Kombınatta 1 500 adam vahtalyq ádispen jumys isteıtin bolady. Totyqqan kennen mys óndirýge arnalǵan dymqyl siltisizdendirý men elektrolızdeý zaýytyn kes­tege sáıkes bıyl qatarǵa qosý kóz­delýde. Qarjylyq múmkindikti ba­rynsha josparly júıeli bólý maqsatynda kúkirtti kendi óńdeý fabrıkasynyń qurylysyn aıaqtaý merzimi 2017 jylǵa jyljytyldy. Non Ferrous China (NFC) kompanııasy Aqtoǵaı mys keni ornynda totyqqan shıkizat óńdeıtin baıy­tý fabrıkasynyń qurylysyn júrgizetin merdiger bolyp ta­ǵaıyn­­daldy. NFC – Aqtoǵaı KBK qurylysyna tartylǵan jalǵyz sheteldik merdiger uıym. Qurylys júrgizý jumystarynyń negizgi kólemin, sonyń ishinde, totyqqan ken óńdeý kesheniniń qurylysyn, elektr jelilerin tartý, temirjol tabanyn tóseý jáne qyzmet kórsetý, jer qazý, beton quıý jáne taǵy basqa jumystardy qazaqstandyq kompanııalar at­qarýda. Berekeli Bozshakól Bıyl tusaýyn kesý kózdelgen kenishte qazir qurylys qarqyndy júrgizilýde. «Qarqyndy» degen kúsheıtkish ónerkásiptik nysandarǵa ǵana qatysty emes, baspanalarǵa da baılanysty. О́ıtkeni, jobany júzege asyrýshylar qatary ýaqyt ótken saıyn kóbeıip keledi. Ken ornyndaǵy qurylys tórt jyldan beri tegeýirindi júr­gi­zilýde. Dıirmenderge alǵashqy ken bıyl tú­sedi. Qazir bas kirmejol, qýaty 220 kV-tyq elektr baılanysy je­lisi, negizgi óndiristik ǵımarat me­­­tall qurylǵysy, bastapqy un­taqtaý ǵımaraty, ken qoımasy men qoıýlatqysh aıaqtaldy. Quny 1,9 mıllıard dollar bolatyn bul jobada údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasyna engizilgen. Ken qatparynda jol-jónekeı ón­diriletin altyn, kúmis jáne molıbden sııaqty baǵaly ilespe ónimder de bar. Taý-ken jumystary eki ash­yq karerde júrgiziletin bolady. Osy joba aıasynda jylyna 25 mıllıon tonna ken óńdeıtin baıy­tý fabrıkasy men óńdeletin 5 mıllıon tonna kendi balshyqtan aryltatyn zaýyttyń qurylysy qatar júrgizildi. Karerdegi ken untaqtaý qondyrǵysynyń qury­lysy aıaqtaldy. Keleshekte ken osynda qajetti mólsherge deıin untaqtalyp, konveıermen kombınatqa jetkiziledi. Munda kólemi jaǵynan álemdegi eń alyp konýstyq untaqtaǵyshtar men redýktorsyz qozǵalysqa keletin jáne eki sharly dıirmen qoldanylady. Jalpy, kombınat pen vahta­lyq qalashyqtyń qurylysy, ınfra­qurylymdar jobanyń ekinshi kezeńinde qarastyrylǵan sharýalar, birinshisi – jobany sýmen jáne elektr qýatymen qamtamasyz etý. Bul istiń basy byltyr qaıtaryldy. Qurylystyń qajetin óteý úshin elektr jelisi tartyldy. Búginde elektr qýatymen jabdyqtaýdyń negizgi jelisi tartylýda. Ol jýyrda Ekibastuzdaǵy №1 GRES-ke qosylady. Sýdy Sátbaev kanaly­nan alady. Sol úshin jalpy uzyn­dyǵy 20 shaqyrymdaı arnaıy sý­taratqysh tartyldy. Bolashaq kombınattan 3 shaqy­rym jerde birjarym myńdaı adam turatyn turaqty vahtalyq qala­shyq salynýda. Onda biryńǵaı baspana ǵana emes, áleýmettik nysandar men jumystan qol bos­ta ýaqyt ótkizetin oryndar da qarastyrylǵan. Turaqty vahtalyq qalashyqta operatorlarǵa arnal­ǵan – 16, menedjerlerge – 4, sý­per­vaı­zerlerge 6 úı salynady. Bozshakólde búginde negizinen merdiger jáne kómekshi merdiger kompanııalardan myńjarymǵa jýyq adam jumys isteýde. Qazaq­mystyqtardyń da qatary kóbeıetin ýaqyt alys emes. Keleshekte kom­bınattyń ákimshilik-basqarý apparatynda – 226, taý-ken ju­mys­tarynda – 338, al baıytý fabrıkasy men zaýytta 807 adam qyzmet atqarady. Jumys aýysymmen uıymdastyrylady. Adamdar negizgi mindetine kiriser aldynda tolyqqandy baǵdarlama boıynsha qaýipsizdik tehnıkasy talaptaryn oqıdy. Basshylyq quramynda ishinara sheteldik mamandar bolady. Sheteldik mamandardyń negizgi mindeti – kásiporyndy oıdaǵydaı qatarǵa qosýdy qamtamasyz etý, tehnologııalyq prosesti retke keltirý, sosyn basqarý tizginin birte-birte jergilikti jigitterge berý. «KAZ Minerals» tobynyń baspasóz qyzmeti taratqan taıaýdaǵy derekterge qaraǵanda Bozshakól ken orynda mamyrdyń sońynda taý-ken jumystaryna daıyndyq bastalyp ketti. Negizgi karerdi ıgerý qolǵa alyndy. Munda úshinshi toqsannyń aıaǵynda ken óndirý bastalady. Aqtoǵaı ken ornynda totyqqan kendi óndirý bastaldy. Álibek ÁBDIRASh, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty.