Bizdegi múıizdi iri qaranyń irgeli máselesiniń biri – tuqymynyń kún sanap tektiligin joǵaltyp bara jatqandyǵy. Bul kúnde seleksııalyq jumystardyń uzaq jyldar boıy júrgizilmeı, tipti umyt qalýy óz «jemisin» bere bastaǵan. Sonyń nátıjesinde oısyl qara tuqymynyń syny ketip, tektilik sıpatynan aıyrylýdyń az-aq aldynda tur: janýardyń dene turqy kishireıgen, eti qashyp, súti de suıylǵan hám azaıǵan. Iаǵnı, maldyń sanyn kóbeıtip qana qoımaı, onyń sapasyna basa mán berý búgingi tańda kún tártibinde turǵan kókeıkesti máseleniń biri.
Mine, osy máseleniń aldyn alý maqsatynda bizdiń elimizde iri qaranyń etin eksporttaýdy damytý boıynsha sharalardyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar ázirlengen bolatyn. Bul jospar boıynsha qolǵa alynǵan basty jumystyń biri – sharýashylyqtar men qoǵamdyq tabyndarǵa etti múıizdi iri qaranyń tuqymyn jaqsartý baǵytynda joǵary ónimdi asyl tuqymdy buqalardy qosý. Qazirgi tańda mal ósirýmen aınalysatyn sharýa qaýymy asyl tuqymdy buqa satyp alý úshin «QazAgro» holdınginiń quramyna enetin «KazMeat» JShS arqyly nesıe alýǵa qol jetkizdi. Atalǵan baǵdarlama boıynsha aǵymdaǵy jyldyń shilde aıynan bastap elimiz boıynsha aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshi 56 sharýashylyq qarjylandyrylyp, qoǵamdyq tabyndarǵa arnalǵan 783 buqa satyp alynǵan. Munyń ishinde, Qaraǵandy oblysynyń úsh sharýashylyǵy 89 asyl tuqymdy buqaǵa ıelik etti. Bul – óńirler arasynda Aqmola jáne Batys Qazaqstan oblystarynan keıingi úshinshi kórsetkish. Sonymen qatar, elimizdiń on sharýashylyǵyna tabynǵa arnalǵan asyl tuqymdy buqa satyp alýǵa nesıeler bólindi. Bul qarjyǵa 36 buqa satyp alynǵan, onyń tórteýine Qaraǵandy oblysynyń sharýa qojalyqtaryna buıyrdy. Asyl tuqymdy buqalardyń ortasha baǵasy 351,8 myń teńgeni quraıdy. Sondaı-aq, bıylǵy jyly «QazAgro» holdınginiń quramyna enetin «QazAgroО́nim» aksıonerlik qoǵamy múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý jónindegi jobany iske asyrý maqsatynda 3000 bas malǵa arnalǵan bordaqylaý alańynyń qurylysyn bastap ketti. Bul ıgi bastamaǵa qatysý úshin arnaıy irikteýden ótken, tıisti talaptarǵa saı keletin 10 sharýashylyq iriktelip alynǵan bolatyn. Olardyń qatarynda qaraǵandylyq mal sharýashylyǵy kásiporny «Saryarqa» AО́Sh» JShS de bar. Jalpy, bul zamanaýı standarttar men talaptarǵa saı keletin bordaqylaý alańdary sıyr eti óniminiń óndirisi salasyn órge súıreıtin sharýa bolmaq. Mamandardyń buǵan senimi mol. Nege deseńiz, qazaqtyń aqbas sıyrynyń salmaǵy 500-550 kılogramǵa deıin jetedi. Al buqalary bolsa, 850 kıloǵa deıin salmaq tartatyn kórinedi. Onyń ústine, bul tuqymnyń eti joǵary sapaly juǵymdylyǵymen de tanymal. Bıylǵy jyldyń 12 tamyzynda Qostanaı oblysyndaǵy Vostok selosynda «Qarasý» sharýashylyǵynyń bazasynda qazaqtyń aqbas jáne áýlıekól tuqymdaryn satý boıynsha «KarasuFarm-2015» dep atalatyn respýblıkalyq aýksıon ótpekshi. Satylymǵa 60 bas mal shyǵarylady: onyń 20-sy áýlıekól tuqymynyń buzaýy bolsa, 10-y qazaqtyń aqbas sıyrynyń bıylǵy tóli. Qalǵan otyz bas qazaqtyń aqbas sıyrynyń taıynsha buqalary. Bul sharaǵa Qazaqstannyń barlyq óńirinen mal ósirýshiler shaqyrylǵan. Aýksıondy uıymdastyrýshylar satylymǵa shyǵarylatyn asyl tuqymdy taıynsha buqalardyń etiniń sapalylyǵymen jáne joǵary ónimdiligimen erekshelenetinin biraýyzdan aıtyp otyr. Mysaly, týǵanyna 15 aı bolǵan árbir buqashyqtyń salmaǵy 450-480 kılogramǵa deıin jetetin kórinedi. Iаǵnı, ortasha alǵanda olar táýligine 900-1000 gramnan salmaq qosyp otyrady eken. Mal tuqymyn asyldandyrýdyń mańyzyn uǵyp, onyń tabystyń qaınar kózi ekendigine kóz jetkizgen sharýashylyq ıeleriniń búgingi kúndegi jańalyq ataýlyǵa degen qulshynysy men umtylysy kóńilge senim uıalatady. Al malynyń tuqymy asyldanǵan sharýanyń túbi tabysqa keneleri naryqtyń suranysy sumdyq zamanynda kúmán týdyrmaıdy.
Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.