Jyl bastalmaı jatyp Úndistanda Nıpah atty qaterli vırýstyń tarap jatqany jaıly daqpyrt tórtkúl dúnıeni alańdatyp qoıdy. Epıdemıologtar ázirge tolyq zerttelmegen dert aýa, aýadaǵy tamshylar arqyly taralatynyn málimdep otyr. Degenmen DDU jańa vırýstyń álemge taralý yqtımaldyǵy tómen deıdi. Biraq jahandaný úderisi jyldam júrip jatqan zamanda arqany keńge salýǵa bolmaıtyndyqtan, jýyrda ǵana elimizde Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Infeksııalyq aýrýlardyń ulttyq ǵylymı ortalyǵy ashyldy.
Jańa ortalyq Ulttyq ftızıopýlmonologııa ǵylymı ortalyǵynyń bazasynda qurylǵandyqtan, osy mekemeniń dırektory Málik Ádenovpen endigi maqsat-mindetter týraly áńgime órbitken edik.
– Málik Moldabekuly, aldymen oqyrmandarmyzdy týberkýlezdiń jalpy epıdemıologııalyq ahýalynan habardar etip ótseńiz?
– Sońǵy derekter elimizde týberkýlezben kúres ońdy nátıje kórsetip jatqanyn aıǵaqtaıdy. Mysaly, 2025 jyly ókpe keseline shaldyqqandar sany 2024 jylmen salystyrǵanda 9,9%-ǵa tómendedi. Týberkýlezdiń taralýy bir jyl ishinde 12,8%-ǵa azaıyp, ólim-jitim deńgeıi de 2024 jylmen salystyrǵanda 10%-ǵa tómendedi.
Eń bastysy, týberkýlezdi emdeýde aıtarlyqtaı nátıje bar. Dárige sezimtal týberkýlezdi sátti emdeýdiń kórsetkishi 90,5%-ǵa jetti, demek bul DDU standarttaryna saı. Dárige tózimdi týberkýlezdi emdeý kórsetkishi 85,3%-ǵa kóterilse, bul da DDU standarttaryna sáıkes keledi. Tez órshıtin túrine shaldyqqandar qatary da 15,4%-ǵa tómendedi. Bul aradaǵy basty másele atalǵan dertti asqyndyrmaı, birden anyqtaý – eldegi epıdemıologııalyq ahýaldy baqylaýda ustaýǵa múmkindik beredi.
– Siz kóbinese kórsetkishterge súıenip otyrsyz, týberkýlezden keletin ólim-jitimdi azaıtýda qandaı zamanaýı em-dom qoldanylady?
– Aldymen myna faktorlarǵa nazar aýdarǵym keledi. Memlekettiń naqty qoldaýynyń arqasynda týberkýlezdi jedel, dál anyqtaýǵa múmkindik beretin zamanaýı jedel dıagnostıkalyq ádisterdi engizip otyrmyz.
Em-domnyń shıpasyn arttyrý úshin DDU usynatyn jańa dári-dármekter men emdeý rejımderin qoldanyp, naýqastardyń ereksheligine beıimdelgen tásilderdi engizdik. Qazir týberkýlezge qarsy preparattar taǵaıyndalǵan kúnnen bastap bakterııa bólmeıtin emdelýshilerge ambýlatorııalyq baqylaý, smartfon, planshetter arqyly beınebaqylaý júrgiziledi. Oǵan qosa jergilikti bılik ambýlatorııalyq naýqastarǵa áleýmettik qoldaý kórsetip jatyr. Mundaı tásilder terapııa kýrsyn tolyq alýǵa, nátıjeli bolýyna kómektesedi.
– Biraq Qazaqstan dárige tózimdi týberkýlez aýyrtpalyǵy joǵary eldiń qatarynan shyǵa almaı otyr ǵoı?
– Iá, Qazaqstan dárige tózimdi týberkýlezdiń aýyrtpalyǵynan áli arylǵan joq. Buǵan birinshi kezekte burynǵy jyldardan kele jatqan aýrýlardyń saldary, naýqastardyń emin úzip jiberýi ınfeksııanyń dárige tózimdi shtamdarynyń taralýy sebepshi. Oǵan qosa belsendi kóshi-qon úderisi, halyqtyń qoıan-qoltyq aralasýy, jaǵymsyz áleýmettik faktorlar men týberkýlezben aýyratyn naýqastarǵa ilese júretin AITV, qant dıabeti sııaqty keselder de jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr. Sondyqtan sapaly medısınalyq kómekke qol jetkizý jaǵynan áleýmettik, ıakı basqa da kedergilerge tap bolatyn halyqtyń osal toptarynda týberkýlezdiń epıdemıologııalyq aýyrtpalyǵy saqtalyp otyr.
Sondyqtan týberkýlezdiń dárige tózimdi túrlerin erte anyqtaý, qatań da úzdiksiz terpaııa, emdelýshilerge áleýmettik qoldaý kórsetý, úkimettik emes uıymdardyń jumysyn qoldaý, týberkýlez, medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek pen AITV qyzmetterin úılestirý, týberkýlezben aýyratyn naýqastarǵa kópsalaly tásildi ustaný búgingi tańda densaýlyq saqtaý júıesiniń aldynda turǵan basty mindetterdiń qatarynda. О́z kezeginde DSU usynatyn keshendi, emdelýshige baǵyttalǵan tásil dárige tózimdi týberkýlezdiń taralýyn birtindep azaıtyp keledi.
– Qazir elimizde týberkýlezdi dıagnostıkalaýdyń ozyq ádisteri qoldanylatynyn aıtyp otyrsyz, biraq bul halyqqa qanshalyqty qoljetimdi?
– Qazaqstan Respýblıkasynda medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek (MSAK) deńgeıinde týberkýlezdi dıagnostıkalaýdyń eń sońǵy jyldam molekýlalyq-genetıkalyq ádisteri engizilgen. Bul tásil týberkýlezdi 2 saǵatta anyqtap, dárige sezimtaldyqty tekserýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, barlyq aımaqtyq ftızıopýlmonologııa ortalyqtarynda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin týberkýlezdi dıagnostıkalaýdyń barlyq zerthanalyq tehnologııalarymen tolyq qamtamasyz etilgen. Ulttyq referens zerthanasynda genomdy tolyq sekvenırleý bar.
Elimizde týberkýlez ınfeksııasy men týberkýlezdi dıagnostıkalaýda Mantý synaǵy, ATR synaǵy (rekombınantty týberkýlez allergenine test – Dıaskıntest) men kvantıferon (IGRA synaǵy) ádisteri de qoldanylady.
– Bizdiń zamanymyzda ókpe qurtymen kúresýde qandaı túbegeıli ózgerister júrip jatyr? Qazirgi em-dom naýqastarǵa shıpaly ári qaýipsiz ekendigin neden bilinedi?
– Bizdiń memleketimiz týberkýlezdi emdeý men anyqtaý isin tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kóleminiń aıasynda tegin júrgizedi.
Týberkýlezge shaldyqqandarǵa ıneksııalyq dárilerdi qoldanbaı tıimdi emdeý rejımderine tolyq qol jetkizý múmkindigi berilgen jáne emdeý uzaqtyǵy 24 aıdan 9-12 aıǵa deıin qysqartyldy.
Pretomanıdti qoldana otyryp, dárige tózimdi týberkýlezdi emdeýdiń DDU usynǵan jańa emdeý rejımin engizýde qanatqaqty joba júzege asyrylyp jatyr, bul tipti, emdeý uzaqtyǵyn 6-9 aıǵa deıin qysqartady.
– Týberkýlezdiń aldyn alýda ekpe salý men ony qaıtalaý áli de ózekti me?
– Ásirese, BSJ vaksınasy (Kalmett-Geren Basılla vaksınasy) jańa týǵan náresteler men jas balalar úshin týberkýlezdiń aldyn alýdyń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi.
Máselen, DDU-nyń 2014-2022 jyldardaǵy Ulttyq baǵdarlamalardaǵy usynymdary jańa týǵan náresteler men jas balalarǵa vaksınanyń tıimdiligin, Qazaqstandy qosa alǵanda, aýrý deńgeıi joǵary aımaqtardaǵy balalarǵa bir rettik BSJ vaksınasy men BSJ vaksınasyn (revaksınalaý) qaıtalaý qajettiligi joq ekendigin kórsetti.
Árbir memleket BSJ vaksınasyn qaıtalaýdy toqtatýdy, DSU usynymdaryn densaýlyq saqtaý erejelerine engizý jónindegi sheshimin eldegi epıdemıologııalyq jaǵdaıǵa qaraı qabyldaıdy. DDU usynymdary tek keńes berý sıpatynda bolǵandyqtan, Qazaqstan 2023 jyldan beri týberkýlezge qarsy ekpeni qaıtalaýdy toqtatty. Bul sheshim epıdemıologııalyq derekter men halyqaralyq usynymdarǵa súıenip qabyldandy. Iаǵnı, syrqattylyq kórsetkishi tómendep, alǵashqy vaksına egý sharasymen tolyq qamtylǵanda qosymsha ekpe salýdyń qajeti joq.
Qazir belsendi týberkýlezdiń damýynyń aldyn alýdaǵy negizgi shara –
profılaktıka. Týberkýlez ınfeksııasyn profılaktıkalyq emdeý halyqtyń osal toptary men naýqaspen baılanysta bolǵandar arasynda aýrýdyń belsendi taralýy men damýynyń aldyn alý jaǵynan mańyzdy ról atqarady. Joǵaryda atap ótkendeı, elde týberkýlez ınfeksııasyn profılaktıkalyq emdeýdiń qysqarǵan rejımderi engizildi, bul emdeý uzaqtyǵyn 6 aıdan 1-3 aıǵa deıin qysqartty.
– О́zińiz basqaryp kelgen UFǴO bazasynda Infeksııalyq aýrýlar ulttyq ǵylymı ortalyǵy ashyldy. Endigi jerde zertteý ortalyǵy qandaı máselelerdi sheshe alady?
– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qurylǵan ortalyq qazirgi juqpaly qaýipti dertterge qarsy elimizdiń daıyndyǵyn kúsheıtýge dińgek bolatyn basty mekemege aınalady.
Ǵasyrǵa jýyq qyzmet atqaryp kele jatqan bizdiń ortalyqta jetkilikti tájirıbe, kadrlar qalyptasqan. Tósek-ornyn 500-ge deıin keńeıte alatyn jańa ortalyqtyń ǵylymı, zerthanalyq, genetıkalyq zertteýlerge qosa, ozyq tehnologııalardy meńgergen kadrlar daıarlap, epıdemıologııalyq monıtorıng pen bıologııalyq qaýipsizdikti ulttyq deńgeıde ushtastyra alatyn múmkindigi bar.
Ortalyqtyń jumysy klınıkalyq ǵylym, ǵylym jáne tájirıbe deıtin úshtaǵannyń kúshine súıenedi. Bul ǵylymı ázirlemelerdi medısınalyq kómekke, basqarý sheshimderine tikeleı engizip, juqpaly aýrýlarmen kúresti kúsheıtýge múmkindik beredi. Ortalyq juqpaly aýrýlar mamandaryn, sonyń ishinde ftızıatrlardy, epıdemıologtardy, zerthana mamandaryn daıarlaý men biliktiligin arttyrý ortalyǵyna aınalady.
– Memleketimiz densaýlyq saqtaý salasynda túıtkilderi rettep, qordalanǵan máselelerdi retteýge burynǵydan da kóp kúsh salyp otyr. Munyń ulttyq ortalyqqa yqpaly qandaı?
– Bizge artylǵan artylǵan mindetterdiń ishinde 2026 jyly sıfrly transformasııaǵa ótý, medısınalyq kómek sapasyn jaqsartyp, týberkýlezdiń densaýlyq saqtaý salasyna túsetin salmaǵyn azaıtý da bar. Keshendi zertteý jumystarynaı qosa, kadrlar daıarlaý, osal toptarymen jumys, úkimettik emes uıymdarǵa memlekettik áleýmettik tapsyrys berý, medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek jelilerinde jasandy ıntellektini paıdalanýdy kúsheıtý jumystary jalǵasady.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken –
Aınash ESALY