Qazirgi tańda konstıtýsııalyq referendýmdar aýqymdy ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdi zańdastyrýdyń negizgi quralyna aınaldy. Mundaı pikirdi dıplomatııa jáne halyqaralyq quqyq máseleleri boıynsha halyqaralyq sarapshy Davıd Apsıaýrı Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty (QSZI) men Maqsut Narikbayev University (MNU) birlesip uıymdastyrǵan «Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq modeli: ornyqty ári zamanaýı memleket jolynda» atty halyqaralyq sarapshylar dóńgelek ústelinde bildirdi, dep jazady Egemen.kz.
Sarapshynyń aıtýynsha, konstıtýsııalyq referendýmdar zamanaýı saıası júıelerde erekshe oryn alady, sebebi olar azamattarǵa memlekettiń negizgi qurylymy týraly sheshim qabyldaýǵa tikeleı qatysýǵa múmkindik beredi.
«Qoldanystaǵy júıe aıasyndaǵy saıası ókildikti aıqyndaıtyn kádimgi saılaýlardan aıyrmashylyǵy, konstıtýsııalyq referendýmdar qoǵamǵa saıası júıeniń qurylymyn qalyptastyrýǵa tikeleı qatysýǵa múmkindik beredi», dedi Davıd Apsıaýrı.
Ol sondaı-aq túrli elderdiń úkimetteri keń aýqymdy ınstıtýsıonaldyq ózgerister kezeńinde, reformalardyń keń demokratııalyq legıtımdigin qamtamasyz etý qajet bolǵanda, referendýmdarǵa júginetinin atap ótti. Sarapshynyń baǵalaýynsha, 2026 jylǵy 15 naýryzda Qazaqstanda ótken jańa Konstıtýsııa boıynsha referendým halyqaralyq tájirıbege tolyq sáıkes keledi.
Apsıaýrıdiń aıtýynsha, salystyrmaly saıasattaný zertteýleri sońǵy onjyldyqtarda referendýmdardyń ınstıtýsıonaldyq reformalardy qoǵamdyq maquldaý tetigi retinde jıi qoldanylyp kele jatqanyn kórsetedi. Máselen, 1990-2021 jyldar aralyǵynda álemde 1 500-den astam jalpyulttyq referendým ótkizilgen, olardyń jartysynan astamy dál osy kezeńge tıesili.
Ortalyq referendým komıssııasy: Jańa Konstıtýsııa qabyldandy
Halyqaralyq tájirıbe sondaı daýys berýlerdiń ádette saıası jańǵyrtý kezeńderinde ótetinin de kórsetedi. Mysaly, Fransııada 1962 jylǵy referendým tikeleı prezıdent saılaýyn engizse, Túrkııada 2017 jyly prezıdenttik basqarý nysanyna kóshý maquldandy, al Chılıde 2020-shy jyldardyń basynda referendýmdar konstıtýsııalyq ózgeristerdi qoǵamdyq talqylaýdyń quralyna aınaldy.
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan negizgi ınstıtýsıonaldyq reformalardy azamattardyń tikeleı qatysýy arqyly bekitetin jahandyq úrdisti ustanyp otyr. Ol sondaı-aq memlekettik júıeni jańǵyrtý jónindegi pikirtalastar 2019 jyldan beri júrgizilip kele jatqanyn atap ótti, sondyqtan referendým uzaqqa sozylǵan qoǵamdyq jáne saraptamalyq talqylaýdyń sharyqtaý shegine aınaldy.
Apsıaýrı reformany ınstıtýsıonaldyq turǵyda daıyndaý máselesine de nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, quramyna parlament ókilderi, memlekettik organdar, akademııalyq qaýymdastyq jáne azamattyq qoǵam kirgen Konstıtýsııalyq komıssııany qurý konstıtýsııalyq ózgeristerdi daıyndaýdyń halyqaralyq tájirıbesine sáıkes keledi.
Qorytyndylaı kele, sarapshy konstıtýsııalyq referendýmdardyń quqyqtyq reformany, saıası pikirtalasty jáne qoǵamdyq qatysýdy biriktiretin kúrdeli úderis ekenin atap ótti.
Memleket basshysyna respýblıkalyq referendým nátıjesine oraı quttyqtaý jedelhattary kelip tústi