Jıyrma jyldan beri «The New York Times»-qa baǵan jazyp júrgen amerıkalyq pýblısıst Devıd Brýkstyń «The Road to Character» – «Minezge aparatyn jol» atty kitaby bar. Zertteý eńbeginde jýrnalıst kez kelgen adamda eki túrli qasıet bolatynyn aıtady. Birinshisi – túıindemege jazylatyn, ekinshisi – janaza ústinde aıtylatyn qasıet. Másele – qaısysynyń az-kemdiginde. Suraq – qazir qoǵam qaı qasıetti kóbirek baǵalaıdy?
Ras, keı adamdardyń kisilik kelbeti keliskenmen, kásibı qabileti kem túsip jatady. Keıbiriniń kerisinshe, kásibı biliktiligi «bes» bolǵanymen, adamshylyǵy aqsap turady. Eki jaǵy teń túsetinder az. Biriniń qyzmettegi qarym-qabiletin qurmettep, bilim-biliktigine bas ıgiń-aq keledi. Alaıda adam súısinetin qylyǵy joǵyn kórip, qarnyń ashady. Janyń jabyrqaıdy. Ekinshisi, kórkem minezge baı bolǵanymen, jumysqa ebi joǵyn baıqap, taǵy qınalasyń. Al adamnyń boıynda munyń ekeýi de bolmasa she? Qaı qasıetiniń kemdigine birinshi kúıinýiń qajet?
Kásibı qabiletke arqa súıep, qanshalyqty alysqa shabýǵa bolady? О́mirde óz ornyńdy tabýǵa jalǵyz kásibılik jetkilikti me? Muqaǵalı «Adam bolý ońaı emes, Adam bolý – júrektiń isi» deıdi. Dál osy paradoksti kúndelikti ómirde – qyzmette, qoǵamdyq oryndarda, kóshede, dúkende, tipti shaǵyn ashanada da kórýge bolady. Baıqaǵanymyz – búgingi qoǵam kásibıligi basym, biraq kisiligi álsizderge tórin kóbirek usynady, solarǵa jıi oryn beredi. Devıd Brýkstyń tilimen aıtsaq, «adamı qasıetti» «túıindemelik biliktiliktiń» kóleńkesinde qaldyryp, asyra baǵalap, ekinshi qatarǵa ysyryp qoıady. Shyndap kelgende, kásibıliksiz kisilik álsizdik qana bolýy múmkin. Al kisiliksiz kásibılik – bul qaýipti. Adamnyń boıynda ekeýi de joq bolsa, bul qoǵamǵa tym aýyr salmaq.
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysyndaǵy sózinde «jańǵyrǵan qoǵamdyq sana» degen tirkesti qoldandy. Mádenıet pen óner memlekettik saıasattyń strategııalyq baǵdarynyń biri ekenin atap ótken Prezıdent: «Qoǵamnyń sanasy jańǵyrmasa, reformalar oıdaǵydaı nátıje bermeıdi. Bul – aqıqat. Sondyqtan biz rýhanııat máselelerine aıryqsha mán beremiz», dedi. Demek, «Biz qandaı qoǵam qurǵymyz keledi?» degen suraq týyndaǵanda quzyreti bar, biraq qundylyǵy álsiz adamdardan góri, nıeti taza, júregi ashyq «myqty mamandy» izdeıtinimiz anyq.
Bir ókinishtisi, «myqty mamandy» irikteý barysynda myqty minez izdeýdi umytyp baramyz. Keıde kerisinshe – «jaqsy adam ǵoı» dep, jaýapkershiliktiń joqtyǵyn jyly jaýyp qoıa salamyz. Desek te, Qasymsha aıtsaq (Amanjolov), «Aýyrmaı, terlep, oqyp, eńbektenbeı, Jaqsylyqqa jetken joq eshkim de».
Álemdik saıasattan bastap, bızneste de qoldanylatyn áıgili bir psıhologııalyq formýla bar. Ol – «Respect vs Like dilemma» – adamdy qurmetteımiz be, álde jaqsy kóremiz be? Bul qaǵıdatty halyqaralyq zertteýler de dáleldeıdi. Garvard ǵalymdary qarapaıym halyq kóshbasshyny aldymen kisiligine qarap baǵalaıtynyn anyqtaǵan. Stenford ýnıversıtetiniń zertteýi minezi qyrsyq bir ǵana qyzmetker búkil komandanyń ónimdiligin 30-40 paıyzǵa tómendetýi múmkin ekenin kórsetken. Bul kásibılik minezsiz uzaqqa bara almaıdy degendi bildirse kerek. Al Garvard Bıznes mektebiniń zertteýleri kóshbasshyǵa senim qalyptastyrýdyń qaǵıdatyn – «adamdar aldymen kisiliktiń bar-joǵyn tekseredi, sodan keıin ǵana kásibılikti baǵalaıdy» dep qorytyndylaǵan.
Shyndap kelgende, kásibılik pen kisilik – eki bólek álem emes. Biraq ókinishke qaraı, biz olardy bólek «tárbıelep» aldyq. Alǵashqysy sózsiz, nátıje beredi. Al ekinshisi mánge mazmun qoıady. Biri – mansap jasaıdy, ekinshisi – bedel qalyptastyrady. Sondyqtan da bolar qazirgi qoǵamda dıplomy bar adam kóp. Laýazymy bar adam odan da kóp. Al salmaǵy bar Adam az.
Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim qaýipti» degen sózi eriksiz eske túsedi osyndaıda. Qansha jerden kásibı myqty maman bolǵanymen, adamı qasıetterden jurdaı jannan bezinip keteriń anyq. Sondyqtan eń aldymen adamnyń adamgershiligin alǵa qoıǵan durys bolar. О́ıtkeni olar kásibı ósip, jetile alady. Al alǵashqylardyń túzele qoıýy ekitalaı...