Dátke qýat jasandy búırek

Jalpy, elimizde 25 myńnan astam adam sozylmaly búırek aýrýymen esepte tur. Onyń ishin­de 8 myń pasıent gemodıalızge (jasandy búırek) táýeldi. Búı­rek aýrýy asqynsa, saldary júrek jetispeýshiligine, ınsýltke, taǵysyn-taǵy emi kúrdeli aýrýlarǵa aparyp, sońy qaıǵyly aıaqtalýy ábden múmkin. Búırek aǵzadaǵy fıltr sanalady. Ol aqýyzdyń almasýyn retteıdi. Gormondy sıntezdeıdi ári qan qy­symyn qalypty ustap, kal­sıı men D dárýmeniniń aǵzaǵa sińýine jaýap beredi. Dári­ger­ler jasandy búırekke baı­lan­ǵan pasıentterdiń kóbi aýrý­dyń alǵashqy belgilerin elemeı, beıqam júrgen azamattar ekenin aıtady. Sondyqtan aq jeleńdiler qandaı aýrý mazala­sa da úı jaǵdaıynda dıagnoz qoı­maı, áýeli dárigerge kóri­nýge keńes beredi. Búırek jetki­lik­­siz­digine shaldyqqan naýqas­tar­dyń jaǵdaıyn, gemodıalız ap­paratynyń qabiletin bilý maq­sa­tynda Astanadaǵy B.B.Nura nefro­logııa ortalyǵyna bas suq­qa­nymyzda da dárigerler erte qaralǵanǵa em shıpaly bolatynyn alǵa tartty.

Ǵımarat shaǵyn, ishki kórinisi qatardaǵy aýrýhanaǵa uqsamaıdy. Qaz-qatar tizilgen kereýetter, ár kereýettiń basynda úlken mo­nı­tor, bir-bir apparat tur. Pa­sıent­terdiń aldy qyryqqa shama­laǵan, sońy alpystan asqan dep jobaladyq.

«Jasandy búırektiń eki túri bolady. Biri perıtonealdy dıalız, ekinshisi – gemodıalız. Perı­tonealdy dıalızdi pasıentter kóbine úı jaǵdaıynda jasaıdy. Bizdiń ortalyq gemodıalız­ben aınalysady. Mekemeniń ba­lansynda bas-aıaǵy 28 ortalyq bar, sonyń tórteýi Astanada orna­lasqan. Basqany aıtpaǵan­da, byl­tyr qazan aıynda ǵana ashyl­ǵan osy ortalyqtyń ózine kúnine 40 adam kelip em alady. Jumys istep turǵan gemodıalız apparattarynyń sany – 18, jýyqta 20-ǵa jetedi degen jospar bar. Apparattary jańa, qural-jabdyǵy túgel. Ortalyqta 72 pasıent tirkelgen. Olar aptasyna 3 márte, 4 saǵat apparatta jatady. Emshara sharty solaı. Keıingi jyldary búırek jetkiliksizdigine shaldyqqan pasıentter kóbeıip barady. Mekemege qarasty árbir ge­modıalız ortalyǵyna júzde­gen pasıent qatynaıdy», dedi ortalyqtyń nefrolog dárigeri Aıdana Qýanysheva jalpy jaǵ­daı­dy túsindirip. 

Sozylmaly búırek jetkiliksiz­digine shaldyqqandardyń barlyǵy derlik gemodıalız apparatymen uzaq jyl «dos» bolady. Búıregi ózdiginen jumys istemeıtinderge arnalǵan apparattyń «jasandy búırek» dep atalyp ketýi teginnen-tegin emes. Qysqasy, qurylǵy búırektiń qyzmetin atqaryp, aǵza­daǵy zııandy, ýly zattardy ta­zalaıdy. Búıregi ózdiginen qal­py­na kelmeıtin pasıentter úshin qalypty ómirge oralýdyń jalǵyz joly – transplantasııa. Týystyq nemese máıittik donor arqyly búıregin aýystyrýdy oılaǵandar operasııaǵa deıin jasandy búırekke táýeldi bolady. Eldegi máıittik donorlyqtyń damý qarqyny baıaý ekenin eskersek, operasııaǵa bekingenderdiń kóbi týystyq donorlyqqa júginedi. Alaıda transplantasııaǵa ekiniń-biriniń shamasy kele bermeıdi. Týystyq donor tabyldy degen­niń ózinde pasıenttiń basqa da as­qynǵan aýrýlary bolýy múmkin. Búırek jetkiliksizdige aparatyn sozylmaly aýrýlardyń arasynda qant dıabeti, qan qysymynyń joǵarylaýy, búırekte tas bolýy, basqa da asqynýlar bar. Keıbir dárilik zattardyń da búırekke keri áseri tııýi múmkin. Eskeretin jaıt, búırek jetkiliksizdigine shaldyqqandardyń barlyǵy ómir boıy apparatqa tańylmaı­dy. Mysaly, jedel búırek jetkilik­sizdigi degen bar. Ol pasıentter gemodıalızdi 3 aıdan 1 jylǵa deıin alýy múmkin. Eger aýrý jyldan assa, sozylmaly túrge aýysady. Ol kezeńge jetpeı, aman-esen shyqsa, qalypty ómirge qaıta oralady. Emhanaǵa tekserilip, analızderin tapsyryp júredi. Ortalyq mamandarynyń aıtýynsha, qazir búırek aýrýlary jas talǵamaıtyn bolǵan. Gemo­dıalızge 20-ǵa endi tolǵan jas­tar­dan bastap, 85 jasqa taıaǵan qarııa­larǵa deıin barady. Odan bólek, balalar gemodıalızi degen bar. Biraq onymen biz barǵan ortalyq aınalyspaıdy eken.

Dárigermen áńgimeden soń gemodıalız qurylǵysynyń qan­dy qalaı tazartatynyn kórip-bil­dik. Apparat adamǵa qosylǵan soń, tórt saǵatqa deıin úzdiksiz jumys isteıdi eken. Osy aralyqta dári­gerler naýqastyń qan aınalymyn jiti baqylaıdy. Qan aǵzada mınýtyna 350-380 ml-den aınalýǵa tıis. Qurylǵynyń jumysyna qatysty keıbir suraqtardyń jaýabyn bilý maqsatynda nefrolog dáriger Aıdana Qýanyshevaǵa qaıta júgindik.

«Jasandy búırekke birne­she jyl keletin pasıentterdiń búı­re­gin «eles búırek» dep aıt­saq ta bolady. Bizdiń qurylǵylar sol búırekti almastyrady. On­syz naýqastyń ǵumyry qysqa. Gemodıalız apparatynda búırek­tiń jumysyn atqaratyn súzgiler bolady. Adamnyń búıregi tabıǵa­tynan 24 saǵat jumys isteýge tıis bolsa, naýqastardiki qurylǵyǵa qosylǵanda 4 saǵat qana jumys isteıdi. Apparattan keletin eki tútiksheniń biri kúretamyrǵa, ekinshisi kóktamyrǵa jalǵanyp, gemodıalızge ótedi. Qan súzgiden ótkenshe qoıýlanbaýy úshin geparın degen dári quıamyz. Gemodıa­lız apparaty qandy áýeli kúreta­myrdan alyp, súzgiden ótkizedi. Sosyn kóktamyr arqyly qaıta pasıentke tazarǵan qan quıylady. Súzgiden negizinen kreatının, mochevına, kalıı, natrıı, qant sekildi shamadan tys artyq zattar alynady. Bir pasıentten keıin gemodıa­lız apparaty 40 mınýttaı ózin-ózi tazalaıdy da kelesi pasıentke kezek keledi», dedi A.Qýanysheva.

Búırek jetkiliksizdiginiń sozylmaly aýrýyna shaldyqqandar I toptaǵy múgedek sanatynda bol­ǵan soń, olarǵa tıisti medısına­lyq qyzmettiń barlyǵy tegin. Onyń ishine aptasyna úsh márte qabyldaıtyn emsharadan bó­lek, memleketten beriletin dári-dármek, kólikpen tasymaldaý, bári-bári kiredi. Júrgizýshiler ár pasıentti belgilengen tártippen ýaqyttan qaldyrmaı ortalyqqa jetkizip, qaıta úıine aparady. Ortalyq MÁMS esebinen qar­jylandyrylady. Eger qyzmet aqyly negizde kórsetilse, bir emniń quny 45 myń teńge shamasynda bolady. Iаǵnı aptasyna 135 myń teńgeden aınalady. Sozylmaly aýrýy asqynyp, osyndaı emge baratyndardyń kóbi ómiriniń sońyna deıin apparattyń kómegimen kelesi kúnge din-aman jetedi. MÁMS jarnasy qaıda ketip jatyr degen suraqqa bul da bir jaýap. Búıregi isten shyq­qan pasıentterge nefrolog dáriger­ler budan bólek te emsharalar taǵaıyndaıdy. Onyń bárin pasıentter dárigerge ysyra salmaı, áýeli ózi psıhologııalyq turǵyda emge daıyn bolýy kerek. Kútinip, saqtanyp júrýge tıis. Sonda em qonady. Gemodıalız ortalyǵyna qatynap júrgen 55 jastaǵy Gúlmıra Balabekqyzy da osy pikirdi qýattady.

«Gemodıalızge qyrkúıekten baryp júrmin. Oǵan deıin júrekke operasııa jasaldy. Kóńil kúı jaqsy, dıalızden keıin tipten jeńildep qalamyn. Munda pasıent­terge jaıly jaǵ­daı jasalǵan. Apparatqa alǵash jatqanda aýyr­laý qabyl­da­ǵa­nym ras, qazir úırenip qal­dyq. Gemodıalızge barmasam, denem qaıta isine bastaıdy. Sondyq­tan qalmaımyn. Dıalızge keletin­derdiń ishinde 16 jyldan beri qatynap júrgen­der de bar, ǵumy­ry uzaq bolsyn. Dıa­lızden bólek, bizdiń saýly­ǵymyzdy nefrolog dárigerler turaqty baqylaıdy, emshara ta­ǵaıyn­daıdy, onyń bárine birte-birte boı úıretip kelemiz», deıdi pasıent.

Gemodıalız qandy birneshe saǵatta súzip, tazarta salatyn jeńil prosedýra emes. Pasıent jasandy búırekten keıin birde ózin jaıly sezinse, keıde nashar sezinýi múmkin. Jany qysylyp, qınalatyn jaıttar da kezdese­di. Oǵan pasıenttiń tutynǵan as-aýqa­­tynan bastap, kún raıy da sebep bolýy múmkin. Taǵy bir sebe­bi, dıalız keıde qandaǵy ar­tyq zattardan bólek, aǵzaǵa qajet kal­sıı, glıýkoza, gemoglobın, aqýyz sekildi elementterdi qosa alyp ketedi. Jasandy búı­rek­ke birneshe kún keshigip kelgen pasıentterdiń basy aınalyp, ózin óte jaısyz sezinýi múm­kin. Medısınada búırek jetkilik­sizdiginiń 5 satysy bar, nefrologter aýrýdyń birinshi, ekinshi satysynda naýqasty anyqtap, dert­tiń asqynyp ketpeýin baryn­sha qadaǵalaýǵa tyrysady. Iаǵnı aýrýdyń aldyn alyp, pasıent­terdi gemodıalızge táýeldi bolýdan saqtaıdy.

Elimizde gemodıalızdiń kóme­gimen 20-30 jyl nemese odan da uzaq tań atyrǵan ómirge qushtar pasıentter barshylyq. Olar búırek jetkiliksizdigi sońǵy úkim emes ekenin dáleldep keledi. Qo­ryta kelgende, búırek syr ber­se zár kóbiktenip, túsi ózgerip, boıda álsizdik paıda bolady eken. Kishi dáretke shyǵý jıiligi, ishtiń aýrýy men júrektiń aınýy, qan qysymynyń kóterilýi de aýrý­dyń bir belgisi. Dert asqynǵan jaǵ­daıda zárde qan baıqalyp, dene qaltyrap, bórtpeler paıda bolýy múmkin. Nefrologter aýrýdyń belgileri baıqalsa, ýa­qyt ozdyrmaı birden emhanaǵa jú­gingennen abzaly joq ekenin únemi eskertedi.