Jańǵyrýdyń jeti jyly: Turaqtylyq pen damý

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń basshylyǵymen halqymyz kúrdeli geosaıası syn-qa­ter­lerdi eńserip, Ádiletti Qazaqstan qurýǵa senimdi qadam basty. El ómirine túbegeıli jańa ózgerister endi. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy memlekettik basqarýdyń negizgi dińgegine aınaldy. Biz álemdik geosaıası jaǵdaı qubylyp, jahandyq daǵdarystar beleń alǵan tusta memleketimizdiń ishki áleýetin nyǵaıtyp, syrtqy syn-qaterlerge tótep bere alatyn turaqty júıe qalyptastyra bildik.

Halqymyz úshin jeti sany qandaı qasıetti uǵym bolsa, Prezıdenttiń osy ýaqyt aralyǵyndaǵy qyzmetin de jeti úlken belesten turatyn jasampazdyq kezeń dep sıpattaýǵa bolady. Saıası jań­ǵyrý, ekonomıkalyq reformalar, áleý­mettik ádildik, bilim men ǵylymnyń órleýi, sıfrlyq transformasııa, ulttyq biregeılikti nyǵaıtý jáne halyqaralyq bedeldiń artýy – Qazaqstandy túbegeıli reformalardy naqty iske asyratyn dınamıkaly memleket retinde tanytty.

Zııaly qaýym men bilim ordasynyń ókili retinde biz bul ózgeristerdi qoǵam­nyń eń sezimtal barometri – jastar­dyń sana­syndaǵy silkinister arqyly baǵalaımyz.

Memleket basshysynyń «Ádiletti Qazaqstan» konsepsııasy memlekettik basqarýdyń jańa fılosofııasy. Saıası júıeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz et­peıinshe, ekonomıkalyq nemese mádenı progrestiń bolýy múmkin emes ekenin ýaqyt dáleldep berdi.

2022 jylǵy jalpyhalyqtyq refe­rendým arqyly qabyldanǵan Konstıtý­sııa­lyq ózgerister eldiń saıası kelbe­tin túbe­geı­li ózgertti. Prezıdent ókilettigi­niń birrettik jetijyldyq merzimmen shekte­lýi, Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy, adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesin nyǵaıtý demokratııalyq damý­dyń basty kepiline aınaldy.

Búginde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy bılik pen qoǵam arasynda tikeleı dıalog mádenıe­tin qalyptastyrdy. Memlekettik organ­dar­dyń halyq aldyndaǵy eseptiligi artyp, azamattardyń pikiri iri sheshimderdiń qabyldanýyna túrtki boldy.

Prezıdenttiń bastamasymen quryl­ǵan Ulttyq quryltaı – ata-babalarymyz­dan qalǵan uly dástúrdi zamanaýı jańǵyrt­ty. Bul alańda elimizdiń zııaly qaýymy, ǵalymdary men belsendi azamattary bas qosyp, ulttyń bolashaǵyna qatysty strategııalyq máselelerdi talqylap keldi. Qu­ryltaıda kóterilgen «Adal azamat» tu­jyrymdamasy men ulttyq qundy­lyqtardy ulyqtaý máseleleri bizdiń bilim salasyndaǵy tárbıe jumystarymyzdyń basty temirqazyǵy bolyp bekidi.

Saıası reformalardyń basty jeńisi – halyq júreginde óz erteńine degen se­nim­niń oıanýynda. Turaqtylyq degen jaıbaraqat júrý emes, bul úzdiksiz refor­malar men damý arqyly keletin tepe-teńdik. Mine, osy saıası irgetas bilim men ǵylym salasynda batyl qadamdar jasaýǵa múmkindik berdi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń árbir Joldaýy men strategııa­lyq bastamalary bilim men ǵylymdy memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy retinde aıqyndady.

Prezıdent atap ótkendeı: «Biz ǵy­lymdy damytý arqyly ǵana eldiń báse­kege qabilettiligin arttyra alamyz. Eger biz aldyńǵy qatarly memleketterdiń qatarynda bolǵymyz kelse, ǵylym men tehnologııaǵa negizdelgen ekonomıka qurýymyz qajet». Bul qaǵıda – otandyq akademııalyq qaýymdastyq pen joǵary mektep úshin negizgi baǵdar.

Keıingi jeti jylda Qazaqstanda ıntellektýaldy ult qalyptastyrý jolynda da júıeli jumyst atqaryldy. Bilim sa­la­synyń mazmuny túbegeıli jańaryp, fýnk­­sıonaldyq saýattylyq pen krea­­tıvti oılaýdy damytýǵa basymdyq berildi. Bul úderis balabaqshadan bastalyp, joǵa­­ry oqý ornyna deıingi úzdiksiz bilim sık­­lin qamtyp otyr.

Memlekettiń bolashaq urpaqqa degen qamqorlyǵy «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy men «Keleshek» jınaqtaý júıesi arqyly kórinis tapty. Bul bastamalar eldiń ıntellektýaldyq áleýetin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi stra­tegııalyq qadamdar.

Kez kelgen reformanyń tabysty bolýy ony júzege asyratyn mamandardyń áleýetine baılanysty. Osy oraıda, Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen qabyldanǵan «Pedagog mártebesi týraly» zańy jáne muǵalimder men JOO oqytýshylarynyń eńbekaqysyn ese­lep arttyrý týraly sheshimder – tarıhı ádildiktiń saltanat qurýy. Ǵalymdardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, olarǵa beriletin granttar sanyn kóbeıtý jáne irgeli zertteýlermen aınalysatyn ǵylymı ınstıtýttardy tikeleı qarjylandyrýǵa kóshý otandyq ǵylymnyń eńsesin tiktedi.

Keıingi jyldary bilim men ǵylym salasyna bólinetin qarjynyń bes esege artýy salany serpindi damý jolyna shyǵardy. Bul ǵylymı ınfraqurylymdy jańartý­ǵa, irgeli zertteýlerdi jandandyrýǵa jáne ǵalymdardyń áleýmettik mártebe­sin kóterýge baǵyttalǵan mańyzdy ınves­tısııa boldy.

Ýnıversıtetterdiń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestiginiń keńeıýi joǵary oqý oryndaryna eńbek naryǵy­nyń talabyna saı bilim baǵdarlamalaryn ­ıkemdeýge, halyqaralyq ǵylymı keńis­tik­ke erkin ıntegrasııalanýǵa múmkin­dik berdi. Zertteý ýnıversıtetteri sany­nyń artýy ǵylym men óndiris arasyndaǵy alshaq­tyqty joıyp, ekonomıkanyń naq­ty sektorlaryna ınnovasııalyq sheshim­der usynýǵa jaǵdaı jasady.

Prezıdenttiń jarlyǵymen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń jeke bólinip shyǵýy, Memleket basshysy janynan Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń qurylýy salanyń mártebesin aıtarlyqtaı arttyrdy. Bul keńes memleket, ǵylym jáne bıznes arasyndaǵy altyn kópirge aınalyp, zertteýlerdiń ekonomıkalyq qaıtarymyn arttyrýdyń strategııalyq tetigin qalyptastyrdy.

Memleket jas zertteýshilerge arnaıy granttar bólip, ǵylymı jobalardy qarjylandyrý kólemin ulǵaıtty. «Jas ǵalym» baǵdarlamasy men «500 ǵalym» halyqaralyq taǵylymdamasy qazaqstandyq zertteýshilerdiń álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqtarmen tere­ze­si teń jumys isteýine jol ashty. Ǵalymdar­dy áleýmettik qoldaý baǵytyndaǵy turǵyn úı baǵdarlamalary men granttardyń kóbeıýi ǵylymǵa talantty jastardyń aǵylýyn qamtamasyz etti.

Osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń biri – 2024 jyly qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańy. Qujat ǵalymdardyń áleýmettik pa­ke­­tin nyǵaıtyp qana qoımaı, ǵylymı iz­de­nis­terdiń nátıjeliligin arttyrýǵa jańa serpin berdi. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ – bul reformalardyń alǵy she­binde kele jatqan biregeı ǵylymı orta­lyq. Ýnıversıtet janyndaǵy ınno­vasııa­lyq ortalyqtar ǵylym men óndi­ris ara­syndaǵy baılanysty nyǵaıtyp, ǵyly­mı zertteýlerdiń sapasyn arttyrý, ınnova­sııa­lyq ekojúıe qalyptastyrý jáne ǵy­lymı nátıjelerdi kommersııalan­dyrý baǵytynda naqty nátıjelerge qol jetkizildi.

Bul jetistikter otandyq joǵary bilim júıesiniń jahandyq bilim keńistigine senimdi túrde kirigip kele jatqanyn kórsetedi. Sonymen birge halyqaralyq akademııalyq seriktestik keńeıýde. Bir­lesken ǵylymı jobalar, akademııalyq almasý baǵdarlamalary jáne ortaq zertteý bastamalary bilim men ǵylymnyń jahandyq ıntegrasııasyn kúsheıtti.

Bul baǵytta álemdik úzdik ýnıver­sıtetterdiń fılıaldaryn ashý tájirıbesi ózin tolyqtaı aqtady. Prezıdent bas­ta­masymen elimizde 30-dan astam sheteldik ýnıversıtettiń fılıaldary men ókil­dikteri ashyldy. Oksford, Arızona nemese Herıot-Ýott sııaqty alpaýyt oqý oryndarynyń Qazaqstanǵa kelýi – otandyq bilim sapasyna degen halyqaralyq senimniń belgisi. Bul qadam jastardyń elden ketpeı-aq, halyqaralyq úlgidegi dıplom alýyna jáne ozyq tehnologııalardy ıgerýine jol ashty. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ da bul úderiste kóshbasshylyq tanytyp, sheteldik fılıaldaryn ashyp, eksporttyq áleýetin arttyrýda.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń strategııalyq tapsyrmasyna sáıkes, elimizde 31 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alýda. 2029 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 100 myńǵa deıin jetkizý kózdelgen. Osy aýqymdy mejege jetýde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti jetekshi ról atqaryp keledi. Qazirgi tańda qara shańyraqta álemniń 54 elinen kelgen 7 myńǵa jýyq sheteldik stýdent dáris alýda.

Jalpy alǵanda, keıingi jyldary júzege asyrylǵan reformalar elimizdiń bilim jáne ǵylym júıesin sapalyq turǵy­dan jańǵyrtýǵa baǵyttaldy.

Búgingi álemdi jasandy ıntel­lek­ti­siz elestetý múmkin emes. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandy IT-memleketke aınaldyrý jáne JI salasynda kóshbasshylyqqa umty­lý týraly batyl mindet qoıdy. JI negiz­deri elimizdiń barlyq mektebi men ýnıversıtetinde mindetti pán retinde kezeń-kezeńimen engizilýde. Bul rette ýnıversıtetter jańa tehnologııalardyń synaq alańyna aınalýda. Biz jasandy ıntellektini tek oqyp qana qoımaı, ony memlekettik basqarý, medısına jáne ekologııa salalarynda qoldanýdyń ǵylymı negizderin jasaý ústindemiz.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jasandy ıntellekt baǵy­tyndaǵy keshendi bilim men ǵylymı zertteýlerdi júıeli túrde damytyp ke­ledi. Ýnıversıtette jasandy ıntellekt fakýlteti ashylyp, «Zııatkerlik basqarý júıeleri», «Bıznes-taldaý jáne Big Data», «Robottehnıkalyq júıeler» sııaqty zamanaýı bilim baǵdarlamalary júzege asyrylyp otyr. Sonymen qatar jasandy ıntellekt elementteri ýnıversıtet­tiń barlyq fakýltetiniń oqý josparla­ry­na engizildi.

Negizgi pándermen qatar, stýdentter «Jasandy ıntellektige kirispe», «Jasandy ıntellekt ádisteri men tehnologııa­lary», «Neırondyq jeliler jáne tereń oqytý», «Basqarý júıelerindegi jasandy ıntellekt» sekildi tereńdetilgen kýrstar­dy meńgeredi.

Bul jańa dáýirdiń ıntellektýaldy básekesi jáne bul básekede bizdiń jastarymyzdyń ozyp shyǵýyna barlyq jaǵdaı jasalýda. «AI Sana» ulttyq bilim baǵdarlamasy aıasynda qysqa merzimde myńdaǵan stýdent arnaıy kýrstardan ótti. Aldaǵy ýaqytta elimizde arnaıy Jasandy ıntellekt ýnıversıtetin ashý josparlanyp otyr. Bul ýnıversıtet joǵary tehnologııalyq kadrlardy daıarlap qana qoımaı, jasandy ıntellekt salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdiń ulttyq ortalyǵy bolmaq.

Bilim men ǵylym salasyndaǵy ilgeri­leý óz kezeginde ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyqtyń negizin qalaı­dy. Jeti jyl ishinde ekonomıka­lyq saıasattyń baǵyty shıkizattyq táýel­dilikten arylyp, ártaraptandyrý men ınnovasııaǵa bet burdy. Memleket basshysy usynǵan reformalardyń túpki maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne áleýmettik ádildikti ornatý.

Osy oraıda, «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda elimizdiń túkpir-túkpirinde zamanaýı bilim oshaqtarynyń boı kóterýi aýyl men qala arasyndaǵy bilim alshaqtyǵyn joıýǵa baǵyttalǵan syndarly sheshim.

Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam – zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý úderisi. Qaıtarylǵan mıllıardtaǵan qarajat­tyń jańa mektepter, aýrýhanalar men bala­baqshalar qurylysyna jumsalýy halyq­tyń memleketke degen senimin nyǵaıtty. Ekonomıkany monopolııadan aryltý arqyly shaǵyn jáne orta bızneske jol ashyldy, bul naryqtyq básekelestiktiń jańa kezeńin bastap berdi.

Kez kelgen transformasııa rýha­nı negizsiz, jańa qoǵamdyq etıkasyz baıan­dy bolmaq emes. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń keıingi jeti jyldaǵy qyzmetiniń eń mańyzdy qyr­larynyń biri – ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan rýhanı jańǵyrý saıasaty.

Prezıdent Ulttyq quryltaı min­berinen jarııalaǵan «Adal azamat» ıdeıasy bizdiń qoǵamdyq etıkamyzdyń bıik muraty retinde qabyldandy. Mem­lekettilik rýhyn nyǵaıtý jolynda Respýblıka kúniniń ulttyq mereke márte­besimen qaıta oralýy tarıhı ádil­dik­tiń saltanaty boldy. Al Naýryz meı­ra­mynyń «Naýryznama» formatynda, onkúndik mazmunymen tolyǵýy halqy­myzdyń tól mádenıetin zamanaýı tur­ǵydan jańǵyrtty. Bul jurtty birlik­ke, baýyrmaldyq pen ja­sam­pazdyqqa jeteleıtin ıdeologııalyq serpin. Qara shańyraq QazUÝ-da bul merekeler tek saltanatty jıyn emes, ult­tyq qundylyqtar men zamanaýı ǵylym­dy ushtastyrǵan mádenı-ıntellektýaldy forýmdar deńgeıinde atap ótilýde.

О́tken jeti jylǵa kóz júgirtsek, Qazaq­­stannyń ishki saıası turaqtyly­ǵy nyǵaıyp, halyqaralyq arenadaǵy bedeli buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóterilgenin kóremiz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń teńgerimdi syrtqy saıasaty men batyl ishki reformalary elimizdi jańa tarıhı deńgeıge alyp shyqty. Uly dalanyń tarıhyn túgen­­deý, Túrkistandy rýhanı astana re­tinde damy­tý jáne halyqaralyq arenada Qazaqstannyń beıbitshilik pen kelis­sózder alańy retindegi bedelin nyǵaıtý – elimizdi aımaqtyq kóshbasshy ǵana emes, jahandyq máselelerdi sheshýde de pikiri eskeriletin bedeldi memleket retinde moıyndatty.

Prezıdent bastamalarynyń zańdy jalǵasy ári memlekettiń demokratııalyq transformasııasyn bekite túsken sheshýshi kezeń – 15 naýryzda ótken jalpyhalyq­tyq referendým. Jańa Konstıtýsııany qabyldaý arqyly biz memleket pen qoǵam arasyndaǵy jańa áleýmettik kelisimdi bekittik.

Jańa Konstıtýsııanyń basty mańyzy – bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdama­syn konstıtýsııalyq deńgeıde ornyqtyrý.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti sııaqty irgeli oqý oryndary úshin Memleket basshysynyń strate­gııalyq baǵdarlary kúndelikti jumys jospa­ryna aınaldy. Biz Prezıdent basta­ǵan reformalardy ǵylymı negizdep qana qoımaı, ony is júzinde asyratyn bilikti kadrlardy tárbıelep otyrmyz. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń álemdik deńgeıdegi zertteýleri, jasandy ıntellekt salasyndaǵy serpindi jobalarymyz ben halyqaralyq kampýstarymyz – bul qýatty memlekettiń ıntellektýaldy qýatyna qosylǵan naqty úles.

Bul kezeń bizge eń basty nárseni – erteńge degen senim men birliktiń mańyzyn uǵyndyrdy. Biz geosaıası daýyldardyń ortasynda otyryp, óz jolymyzdan jańyl­maı, Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasynyń aınalasyna toptasa bildik. Eldiń ishki birligi syrtqy syn-qaterlerge qarsy eń myqty qalqan bolsa, júrgizilip jatqan reformalar sol qalqannyń berik saýyty ispetti.

Jeti jyl – úlken joldyń mańyzdy kezeńi. Biz búginde «Kúshti el – turaqty memleket» qaǵıdatymen alǵa jyljyp kelemiz. Biz ýaqyttyń synynan óttik, endigi mindet – jetken jetistikti bekemdep, damýdyń jańa satysyna kóterilý. Aldaǵy ýaqytta da Memleket basshysy aıqyndap bergen strategııalyq baǵdar boıynsha bilim men ǵylymǵa arqa súıep, ádiletti, taza, qaýipsiz jáne Jańa Qazaqstan qurý jolynda eńbek ete beremiz. Bul mańyzdy mıssııa­da ýnı­versıtetter ulttyń bolashaǵyn qalyp­tastyratyn negizgi kúsh bolyp qala beredi.

Memleketimizdiń irgesi berik, Táýel­sizdigimiz máńgilik bolsyn!

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ basqarma tóraǵasy – rektory