Attylar keńistigi men zııatkerlik model
Adamzat tarıhynda mankala tıptes zerdeli oıyndar keminde tórt myń jyl boıy oınalyp keledi.
Afrıkadan Azııaǵa deıin taralǵan bul zııatkerlik júıe uıashyqtarǵa negizdelgen qurylymymen jáne tastardy belgili bir tártippen taratý qaǵıdasymen sıpattalady. Kóptegen halyqta bul oıyn dán, tuqym, tas sııaqty sharýashylyq semantıkamen baılanysty.
Biraq Uly dalada qalyptasqan nusqa ózgeshe sıpat aldy. Munda oıyn tek resýrs aınalymyn emes, keńistikti ıgerý men strategııalyq qarsylastyq logıkasyn beıneleıdi. Bul aıyrmashylyq kezdeısoq emes. Ol túrki halyqtarynyń atty mádenıetine negizdelgen órkenıettik tájirıbesinen týyndaıdy.
2026 jyly 19 aqpanda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Astana qalasyndaǵy fılıalynda ótken «Túrki halyqtaryna ortaq toǵyzat/toǵyzqumalaq oıyny: atty mádenıettiń sımvoldyq modeli» atty ǵylymı sımpozıýmda dál osy másele jan-jaqty talqylandy. Jıyn oıyn ataýyn ǵana emes, onyń artyndaǵy mádenı modeldi qarastyrdy.
Atty órkenıet – túrki dúnıetanymynyń ózegi
Kóshpeli mádenıetti atty órkenıetsiz elestetý múmkin emes. Biraq «kóshpeli» uǵymy jalpylama. Ol buǵyshylyqty da, túıeshilikti de, qoıshylyqty da qamtıdy. Al jylqy sharýashylyǵyna negizdelgen attylar mádenıeti – Eýrazııa keńistigindegi erekshe órkenıettik qubylys.
Jylqy:
– qozǵalys quraly;
– áskerı strategııanyń ózegi;
– áleýmettik mártebe ólshemi;
– ekonomıkalyq resýrs boldy.
Mobıldilik – túrki áleminiń basty artyqshylyǵy edi. Dalalyq soǵys ónerinde qarsylasty tikeleı joıýdan góri, qozǵalysyn shekteý, qorshaý, resýrsyn sarqyp álsiretý basym boldy. Bul – keńistikti basqarýdyń taktıkasy.
Endi osy logıkany toǵyzqumalaq qurylymymen salystyraıyq.
Dalalyq sananyń zerdesi
Qazaqtyń rýhanı murasynda sóz de, san da, oıyn da jaıdan-jaı qalyptaspaǵan. Árbiri – belgili bir ómir saltynyń, dúnıetanymnyń, tarıhı tájirıbeniń jemisi. Sol muranyń ishinde toǵyzqumalaqtyń orny aıryqsha.
Qarapaıym taqta. Ár oıynshyǵa tıesili toǵyz otaý men bir qazan. Ár otaýda toǵyz tas. Oıynshy bir otaýdaǵy tastardy alyp, oń baǵytpen bir-birlep taratady. Syrttaı qaraǵanda, esepke qurylǵan zııatkerlik oıyn. Biraq qazaq dúnıesinde qarapaıym kóringen dúnıe kóbine tereń maǵyna jasyrady. Toǵyzqumalaq ta sondaı. Ol – tek qumalaq jaıly emes. Ol – qozǵalys, keńistik jáne qarsylastyq týraly.
Tas emes – at
Oıyn ústinde tastardy «qumalaq» dep emes, «at» dep ataıdy.
«Atsyraý» – jeńilistiń belgisi.
«Atótpes» – júris jolynyń jabylýy.
«Atsyratar» – qarsylasty qozǵalyssyz qaldyrý.
Bul uǵymdar oıynnyń ózeginde tur.
Belgili tilshi S.Amanjolov 1936 jylǵy eńbeginde oıyn barysynda tastar «at» dep atalatynyn atap ótken. Keıin zertteýshi T.Sultanbekov te osy derekti naqtylaǵan. Bul – oıyn mazmunynyń kilti. Qumalaq – materıal. At – qozǵalys sýbektisi. Iаǵnı oıyn logıkasy materıalǵa emes, qozǵalysqa negizdelgen.
Atty órkenıet: qozǵalys pen keńistik fılosofııasy
Túrki dúnıesiniń tarıhy – at ústinde jazylǵan tarıh.
Jylqy qazaq úshin jaı kólik emes. Ol – keńistikke ıe bolýdyń múmkindigi. Ol – erkindiktiń ólshemi. Ol – áskerı ústemdiktiń quraly. Ol – áleýmettik mártebeniń belgisi.
Dalalyq áskerı ónerde qarsylasty bir sátte kúıretý emes, onyń qozǵalysyn shekteý, qorshaý, resýrsyn sarqyp baryp álsiretý tásili basym boldy. Bul – mobıldi órkenıettiń strategııasy.
Endi toǵyzqumalaqqa nazar aýdaraıyq. Oıynshy qarsylastyń «atyn» birden joımaıdy. Ony birtindep azaıtady. Júrisin taryltady. Keńistigin shekteıdi. Aqyrynda atsyraýǵa túsiredi. Bul – arıfmetıka ǵana emes. Bul – qozǵalysty basqarý óneri. Osy turǵydan qaraǵanda, toǵyzqumalaq – esep oıyny ǵana emes, mobıldi órkenıettiń yqshamdalǵan strategııalyq modeli.
«Kóshirme» – syrtqy ataý
XI ǵasyrdaǵy «Dıýanı luǵat at-túrk» eńbeginde «kóshirme oıyn» tirkesi kezdesedi. Alaıda «kóshirý» – mehanıkalyq áreket. Al toǵyzqumalaqta basty másele – taratý arqyly pozısııalyq ústemdik ornatý. Eger bul oıyn tek kóshirý bolsa, onda «atsyraý», «atótpes» sııaqty strategııalyq uǵymdar qalyptaspas edi. Sondyqtan «kóshirme» – úderistiń syrtqy sıpattamasy ǵana.
Al ishki mazmuny – qozǵalys pen qarsylastyq fılosofııasy.
Tarıhı iz: Togýz-ad
1874 jyly etnograf G.S. Zagrıajskıı qazaqtyń zerde oıynyn «Togýz-ad» dep tirkegen. Bul – búginge belgili eń erte jazba ataý.
Keıin ataý «Togýz-kýmalak» bolyp ornyqty. Materıal ataýǵa aınaldy. Biraq termınologııalyq júıe ózgergen joq.
«Han oıyny», «Orda», «Toǵyz qoı», «Dokýztash» – bári de belgili tarıhı kezeńderdiń tildik kórinisi. Al «Togýz-ad» – tarıhı qabat.
Oıyn ishindegi «at» – maǵynalyq ózek.
Osy eki derek qabysqanda «Toǵyzat» ataýy tarıhı da, qurylymdyq ta negizge ıe bolyp shyǵady.
Ǵylymı talqylaý jáne ustam
2026 jyly aqpanda ótken ǵylymı sımpozıýmda osy másele arnaıy qarastyryldy. Tarıhshylar «Togýz-ad» ataýynyń erte fıksasııa ekenin atap ótti. Fılologter oıyn termınologııasynyń «at» konseptisine qurylǵanyn kórsetti. Fılosoftar bul zerde sportyn keńistik pen resýrs qatynastarynyń mádenı modeli retinde baǵalady.
Sonymen birge qazirgi «toǵyzqumalaq» ataýy ulttyq deńgeıde ornyqqanyn eskerip, másele ataýdy ózgertý emes, tarıhı qabatty ǵylymı turǵydan zerdeleý qajettigi naqty aıtyldy.
Sımpozıým qarary da osyǵan baılam qyldy.
Serik Erǵalı,
mádenıettanýshy, túrkitanýshy