Álemdik kitap ındýstrııasynyń eń iri ári bedeldi alańy sanalatyn Frankfýrt halyqaralyq kitap kórmesi jyl saıyn myńdaǵan baspager, jazýshy, ádebı agent pen mádenı uıymdy bir ortaǵa jınaıdy. Keıingi jyldary elimiz Frankfýrt halyqaralyq kitap kórmesine belsendi qatysyp keledi. Jyl saıyn eldiń ulttyq stendteri uıymdastyrylyp, baspagerler men ádebı uıymdar sheteldik áriptestermen baılanys ornatyp jatyr. Bul kórmege qatysý arqyly qazaq ádebıetin, mádenıetin álemge tanystyrý baǵytynda túrli is-shara ótkizildi. Osy kórmeniń dırektory Iýrgen Boospen suhbattasyp, álemdik naryqqa shyǵý, atalǵan kitap kórmesiniń mańyzy týraly áńgimelestik.
– Álemdegi eń iri kitap kórmesi retinde Frankfýrt kitap jármeńkesi qazir qandaı mıssııany kózdep otyr?
– Búginde Frankfýrt kitap jármeńkesi avtorlyq quqyqtar men kontent almasatyn álemdegi iri alań ǵana emes, sonymen qatar mádenıetter toǵysatyn, kásibı pikirtalas júretin jahandyq platformaǵa aınaldy.
Qazirgi geosaıası jáne tehnologııalyq ózgerister údeı túsken zamanda bizdiń basty mindetimiz – halyqaralyq baspa jelilerin nyǵaıtý, sóz bostandyǵyn qorǵaý, óńirler arasyndaǵy turaqty yntymaqtastyqqa jol ashý.
Biz qalyptasqan naryqtar men jańa qalyptasyp kele jatqan ádebı keńistikterdi bir-birimen baılanystyryp, jármeńke aıaqtalǵannan keıin de jalǵasatyn uzaqmerzimdi seriktestiktiń ornaýyna yqpal etkimiz keledi.
– Keıingi jyldary álemdik baspa ındýstrııasynda qandaı iri ózgeristi baıqadyńyz?
– Qazirgi ýaqytta baspa ındýstrııasy tereń qurylymdyq ózgeristi bastan ótkerip jatyr. Sıfrlyq taratý arnalarynyń keńeıýi, aýdıokitap formatynyń damýy, lısenzııalyq modelderdiń jańarýy jáne jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń qoldanylýy bul salanyń kelbetin aıtarlyqtaı ózgertip keledi. Tipti álemdik ádebı keńistikte birtindep ártaraptaný úrdisi baıqalady. Buryn halyqaralyq deńgeıde kóp kórine bermeıtin óńirler endi óz ádebıetin jahandyq naryqqa shyǵarýǵa umtylyp jatyr. Solardyń qatarynda Ortalyq Azııa da bar. Bul aımaq halyqaralyq ádebı baılanystardy nyǵaıtýǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Mundaı jańa ádebı qaýymdastyq álemdik ádebı keńistikke tyń kózqaras qosatyny anyq.
– Sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt kitap naryǵyn qalaı ózgertedi dep oılaısyz?
– Siz atap ótken bul quraldar aýdarma úderisterine, metaderekterdi basqarýǵa, avtorlyq quqyq máselesine, kitaptardy izdeýge, naryqtyq taldaýǵa yqpal etip jatyr. Onyń áseri keıde oń, keıde kúrdeli bolýy múmkin. Degenmen durys baǵytynan qarasaq, jasandy ıntellekt jumys tıimdiligin arttyryp, kontentke qoljetimdilikti keńeıte alady. Búginde JI-diń bastapqy eksperımenttik quraldan baspa isiniń kúndelikti ómirine engen mańyzdy elementke aınalyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Soǵan qaramastan, ádebıet eń aldymen, adam rýhynyń jemisi bolyp qala beredi. Áńgimeleý ónerin, mádenı astardy, oı tereńdigin eshbir algorıtm tolyqtaı almastyra almaıdy. Sondyqtan baspa salasynyń basty mindeti – tehnologııalyq jańalyqtardy jaýapkershilikpen engizip, shyǵarmashylyq erkindik pen redaksııalyq táýelsizdikti saqtap qalý.
– Ádebıet halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıta ala ma?
– Árıne, ádebıet mundaı ról atqara alady. Kitap arqyly oqyrman basqa qoǵamdy saıası urandar arqyly emes, naqty adam taǵdyrlary men ómirlik tájirıbeler arqyly tanıdy. Aýdarma men halyqaralyq deńgeıdegi taralym shyǵarmalardyń shekara syrtyndaǵy álemge jetýine múmkindik beredi. Osy arqyly adamdar arasyndaǵy túsinistik pen mádenı saýattylyq artady. Al kitap jármeńkeleri mundaı baılanystarǵa naqty hám kásibı negiz qalaıdy. Olar baspagerlerdi, avtorlardy jáne mádenı ınstıtýttardy bir ortaǵa jınap, uzaqmerzimdi mádenı qarym-qatynastyń qalyptasýyna yqpal etedi.
– Qazirgi geosaıası jaǵdaıda kitap pen mádenı dıalogtiń mańyzy artty ma?
– Qazirgi belgisizdik pen saıası polıarızasııa kúsheıgen kezeńde tereń mádenı dıalogtiń mańyzy burynǵydan da arta tústi. Kitap oılanýǵa jeteleıdi. Kitaptyń kúshimen álemge birjaqty saıası urandar arqyly emes, kúrdeli ári jan-jaqty kózqaras arqyly qaraımyz. Sondyqtan baspa salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq jahandyq qatynastar júıesinde turaqtandyrýshy ári syndarly kúsh bola alady.
– Frankfýrt kitap jármeńkesine Qazaqstannyń qatysýyn qalaı baǵalaısyz?
– Keıingi jyldary Qazaqstan jármeńkege belsendi túrde qatysyp keledi. Bizdiń kórmemizge biraz ýaqyt jıi qatysa almaı júrgen kezderi de boldy. Biraq kóp ótpeı qaıta oralyp, ulttyq stendin usyndy, arnaıy sahnalyq baǵdarlamalar men kásibı kezdesýler uıymdastyrdy. Jármeńkege qazaqstandyq baspagerlermen qatar ulttyq baspagerler qaýymdastyǵynyń ókilderi de atsalysyp keledi. Sonymen birge Qazaqstan baspa qaýymdastyǵynyń ókili bizdiń arnaıy kásibı baǵdarlamamyzǵa úshinshi ret at izin saldy. Bul – Qazaqstan men jalpy Ortalyq Azııa aımaǵynyń halyqaralyq baspa keńistigine shyǵýǵa degen qyzyǵýshylyǵy artyp kele jatqanyn kórsetetin oń úrdis.
– Ortalyq Azııa ádebıeti Germanııa men Eýropa baspagerleri úshin qanshalyqty qyzyqty?
– Ortalyq Azııa ádebıetinde jańalyq ashýǵa múmkindik mol. Eýropalyq baspagerler áli aýdarylmaǵan, halyqaralyq keńistikke tolyq shyqpaǵan ádebı shyǵarmalarǵa qyzyǵýshylyq tanytady. Bul jerde eń mańyzdysy – tanymaldylyq, aýdarmaǵa qoldaý kórsetý jáne turaqty kásibı baılanystar ornatý. Eger osy baǵyttarda júıeli jumys istelse, aımaq ádebıeti birtindep eýropalyq naryqta da óz ornyn taba alady. Qazirdiń ózinde bul óńirdiń ádebıetine degen shynaıy qyzyǵýshylyq bar.
– Bolashaqta Qazaqstan Frankfýrt kitap jármeńkesiniń Qurmetti qonaǵy bola ala ma?
– Qurmetti qonaq baǵdarlamasy – halyqaralyq baspa álemindegi eń bedeldi mádenı platformalardyń biri. Jeke pikirim boıynsha Qazaqstannyń bolashaqta mundaı mártebege ıe bolýyn elestetýge tolyq negiz bar. О́tken jyly Qazaqstanǵa saparym barysynda eldiń ádebı murasymen, qazirgi ádebı úrdisterimen, baı mádenı ómirimen jaqyn tanystym. Kórgenim men sezgenim erekshe áser qaldyrdy. Qazaqstan mádenıetiniń baılyǵy men alýan túrliligi halyqaralyq aýdıtorııaǵa da óte qyzyqty bolary sózsiz. Osy oraıda «Nomad Culture Foundation» qorynyń dırektory Baıan Qabylash hanymnyń atqaryp jatqan jumysyn da atap ótkim keledi. Qazaqstan mádenıetin halyqaralyq baspa keńistigine tanystyrý baǵytyndaǵy mundaı bastamalar uzaqmerzimdi mádenı yntymaqtastyqtyń negizin qalyptastyrady. Eger bul baǵyttaǵy jumys júıeli túrde jalǵasa berse, bolashaqta jańa múmkindiktiń týýy ábden múmkin.
– Eger Qazaqstan mundaı mártebege umtylsa, qandaı daıyndyq qajet?
– Qurmetti qonaq mártebesin alý – birneshe jylǵa sozylatyn muqııat daıyndyqty talap etetin kúrdeli úderis. Eń aldymen, Qazaqstan baspagerleri Frankfýrt jármeńkesine turaqty ári belsendi qatysyp, halyqaralyq kásibı baılanystaryn nyǵaıtýǵa tıis. Sonymen qatar qazaq ádebıetin álemge tanystyrý úshin aýdarmalardy qoldaıtyn júıeli baǵdarlamanyń bolýy asa mańyzdy. Ulttyq baspagerler qaýymdastyǵy men memlekettik qurylymdar arasyndaǵy úılesimdi jumys ta mańyzdy ról atqarady. Keıbir elder mundaı strategııalyq jumysty júrgizýge arnaıy ulttyq kitap ınstıtýttaryn da qurady. Túptep kelgende, Qurmetti qonaq bolýdyń negizi – el ishindegi serpindi baspa naryǵy men halyqaralyq oqyrmandy shynaıy qyzyqtyra alatyn zamanaýı ádebı orta qalyptastyrý. Sonymen birge qurmetti qonaq baǵdarlamalarynyń barlyǵynda bastama qonaq eldiń óz tarapynan uıymdastyrylyp, qarjylandyrylyp, aldyn ala uzaqmerzimge josparlanyp daıyndalady. Bul – sol eldiń mádenıet salasyna degen baıypty kózqarasty kórsetedi.
– Frankfýrt kitap jármeńkesi jas avtorlar men táýelsiz baspalarǵa qandaı múmkindik beredi?
– Biz jas baspa mamandary men avtorlarǵa arnalǵan halyqaralyq taǵylymdamalar men kásibı damý baǵdarlamalaryn usynamyz. Arnaıy uıymdastyrylǵan kezdesýler men quqyq almasý platformalary táýelsiz baspalarǵa jańa seriktester tabýǵa múmkindik beredi. Jańa ádebıetshilerdi qoldaý jáne halyqaralyq ádebı keńistiktegi ártúrlilikti saqtaý – jumysymyzdyń basty baǵyttarynyń biri.
– Aldaǵy on jylda álemdik baspa ındýstrııasy qalaı ózgeredi dep oılaısyz?
– Sıfrlyq tehnologııalar men túrli medıanyń ózara baılanysy odan ári kúsheıedi, al naryqtar burynǵydan da tyǵyz birige túsedi. Sonymen birge jasandy ıntellekt dáýirinde senim, mádenı shynaıylyq jáne mazmunnyń sapasy erekshe mańyzdy bolmaq. Aýdarmaǵa, halyqaralyq áriptestikke, mádenı yntymaqtastyqqa strategııalyq turǵydan ınvestısııa salǵan baspa salalary jahandyq deńgeıde óz ornyn nyǵaıta alady.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»