Astana, Almaty, Shymkent syndy iri qalalarǵa qonys aýdarǵan jastardyń birden joǵary jalaqy usynatyn jumys taýyp, ornyǵyp ketýi ekitalaı. Turaqty jumysy bolsa da, tapqany jaldaǵan páterinen artylmaıtyn jastarǵa, jas otbasylarǵa memleket qajetinshe qoldaý kórsetip keledi. Sonyń biri – 2019 jyly iske qosylǵan jaldamaly turǵyn úı baǵdarlamasy. Talaı jastyń armanyna qanat baılaǵan baǵdarlama osy aralyqta mindetin tolyq oryndady dep aıtýǵa bolady.
Bıyl 9 qańtarda Qurylys kodeksine qol qoıylyp, zańnamaǵa, sonyń ishinde jastar saıasaty jónindegi jekelegen tetikterdi retteýge baılanysty normalarǵa ózgerister engizildi. Osyǵan sáıkes 27 naýryzdaǵy buıryq negizinde «Jumys istep júrgen jastarǵa satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵynjaı berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» birqatar buıryqtyń kúshi joıyldy. Jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan jalǵa beriletin turǵyn úı baǵdarlamasy toqtady.
Baǵdarlamanyń sharty, múmkindigi týraly osyǵan deıin birneshe márte jazdyq. Páterdi jalǵa alǵan merzimde óz úıine dep alǵashqy jarna jınaǵan turǵyndardyń sátti mysalyn naqty keltirdik. Memleket usynǵan páterde ýaqytsha turyp kelgen azamattardy jergilikti ákimdik barynsha qoldady. Azyn-aýlaq alǵashqy jarnasy barlarǵa «Otbasy bankpen» birge jeńildetilgen turǵyn úı baǵdarlamasyna qatysýǵa múmkindik jasady.
Jaldamaly turǵyn úı bastapqyda 5 jylǵa deıin jalǵa berilse, keıingiler 3 jyl ýaqytsha turýǵa shart jasady. О́kinishtisi, ekiniń birine berilmeıtin múmkindikti jastardyń barlyǵy sátti paıdalandy dep aıta almaımyz. Sebebi turaqty jumysy bolsa da kelisimshart ýaqyty aıaqtalǵan soń, páterin qaıtarǵysy kelmegender boldy. Olar baǵdarlamanyń shartyn jaqsy bilse de, beıqam júrip, alǵashqy jarnasyn jınap úlgermegen. Jergilikti ákimdikter osyndaı otbasylarǵa da barynsha zań aıasynda kómek qolyn sozyp baqty. Sebebi zań júzinde jaldamaly páterdi eshkim óz menshigine qaldyra almaıdy. Dál osy máselege qatysty Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva áleýmettik jelidegi paraqshasynda pikir bildirdi.
«Bul baǵdarlama Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda jumys istedi. Onyń naqty maqsaty – belgili bir merzimge jas mamandarǵa qoljetimdi baspana berý, sondaı-aq óz úıin satyp alý úshin bastapqy jarnaǵa qarajat jınaýyna yqpal etý. Aı saıynǵy jaldaý aqysy óte qoljetimdi – 5 myń teńge men 15 myń teńge aralyǵynda boldy. Baǵdarlama 10 myńnan asa jasty qamtydy. Onyń sharty bastapqyda kelisimshart arqyly bekitilip, kezeńder boıynsha parametrler naqtylandy. Sonyń ishinde turǵyn úı berý merzimi ózgerdi. Negizgi qaǵıdat ózgerissiz qaldy: ıaǵnı turǵyn úı satyp alý quqyǵynsyz jalǵa berildi. Bul rette keıbir azamattardyń páterdi ózderinde qaldyrýǵa nıet bildirgenin jaqsy túsinemiz. Alaıda memlekettik sheshimder zańnamaǵa, barlyǵyna birdeı erejelerge negizdelýi kerek. Eger kelisimshartta, erejelerde satyp alý qarastyrylmaǵan bolsa, onda ony ózgertý basqa azamattar men qatysýshylar úshin ádiletsizdik bolar edi», deıdi vıse-premer.
Naqty sanǵa toqtalsaq, 2019 jyldan beri tek Astana qalasy boıynsha 3 220 jaldamaly páter berilgen. Onyń ishinde 1 350 azamat turǵyn úıdi bosatsa, 1 577 turǵynnyń jaldaý sharty áli aıaqtalmaǵan. Jaldamaly páterden keıin alǵashqy jarna jınap úlgergen 626 adam birden óz úıine qonys aýdarǵan. Alǵashynda baǵdarlamaǵa 29 jasqa deıingi azamattar ǵana úmitker bolsa, beride 2023 jylǵy túzetýlerge sáıkes, qatysýshylardyń jasy 34 jasqa deıin ósti. Irikteýde turaqty jumysy bar, naryqta suranysqa ıe mamandyqty meńgergen azamattardan ǵana ótinish qabyldanǵan. Odan ári úmitkerler jumysyna, otbasylyq jaǵdaıyna, muqtajdyǵyna qaraı irikteldi. Iаǵnı otbasyly, bala tárbıelep otyrǵan jastardyń áleýmettik jaǵdaıy eskerildi. Memleket usynǵan múmkindikke ıe bolǵan jastardyń alǵashqy legi satyp alý quqyǵynsyz jalǵa alǵan páterin qaıtaryp úlgerse, keıingiler de osy qaǵıdamen úıdi bosatady. Sebebi Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda baspanaǵa asa muqtaj áleýmettik osal toptar bar. Onyń ishinde kópbalaly, asyraýshysynan aıyrylǵan, múgedek bala tárıbelep otyrǵan, basqa da kúrdeli jaǵdaıda kún kórip júrgen otbasylardyń erteńi alańdatady.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Árıne, jaldamaly páterge alǵashqy jarna jınap úlgermegen jastardyń barlyǵyn jazǵyra almaımyz. Amaldyń joǵynan qarjylyq qıyndyqqa tap bolǵan otbasylar bar. Olar da erteń qarjylyq jaǵdaıy turaqtalǵan soń, eńse tiktep, turǵyn úı baǵdarlamalaryna qatysa alady.
«Eń mańyzdysy, memleket jastarǵa udaıy qoldaý kórsetip keledi. Qosymsha jańa, turaqty baǵdarlamalar usynyldy. Máselen, «Otbasy bankimen» birlesip, 17 óńirde jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalar iske qosyldy. Sonyń aıasynda 12 myńǵa jýyq jas maman jańa páterge ıe boldy. Onyń 1,6 myńnan astamy – jalǵa beriletin turǵyn úı baǵdarlamasynyń qatysýshylary. Sondaı-aq jas azamattar «Otaý», «Naýryz», «Naýryz Jumysker» respýblıkalyq baǵdarlamalary arqyly baspanaly boldy. Búginde barlyq maquldanǵan ótinimderdiń 62%-y 35 jasqa deıingi azamattarǵa tıesili», dedi A.Balaeva.
Iá, jastar «Otbasy banktiń» usynatyn jeńildikterinen bólek, «Elorda jastary», «Almaty jastary», «Qaraǵandy jastary», «Alataý jastary», «Áýlıeata jastary», «Atyraý jastary», «Qostanaı jastary» syndy óńirdegi baǵdarlamalardyń sharapatyn kórip keledi. Mysaly, Astana qalasynyń Turǵyn úı qory satyp alý quqyǵynsyz berilgen jaldamaly páterde turatyn, jumys isteıtin jastar arasynda «Otbasy banktiń» nemese «Elorda jastary» baǵdarlamasyna qatysý jóninde túsindirýdi jalǵastyryp jatyr. Mekeme qyzmetkerleri jekelegen azamattarmen kezdesip, turǵyn úı alýdyń múmkindigi týraly keńes berýden de aıanbady. Osynyń arqasynda páter jaldaǵan jastardyń ishinde alǵashqy jarna jınap, úıli bolǵandardyń úlesi kóbeıdi. Baǵdarlamany tıimdi paıdalanǵandardyń ishinen Astana turǵyny Aldııar Orynbasarulynyń tájirıbesin mysal etsek, bolady. Keıipkerimiz 2010 jyly Astana medısına ýnıversıtetine oqýǵa túsip, qalada turaqtap qalǵan. Medısınada toǵyz jyl oqyp, qazir osy salada eńbek etip júrgen jaıy bar.
«Baǵdarlama iske asqan jyly-aq qujattarymyzdy túgendep, úmitkerlerdiń qataryna qosyldyq. Ol kez úılengenmin, bir balamyz boldy. Komıssııa jumys ornymyzǵa, balamyzǵa qarady. Konkýrstan joǵary upaı jınaǵan soń, jaldamaly páter buıyrdy. Shoqan Ýálıhanov kóshesiniń boıyndaǵy bir bólmeli jaldamaly páterde ýaqytsha turatyn boldyq. Jaldamaly úıge aıyna 6 660 teńge ǵana tóledik. Osyndaı múmkindikti biz de barynsha sátti paıdalanýǵa tyrystyq. Jalaqynyń bir bóligin jınaýǵa kiristik. Qazir otbasymyz tolyqty, eki balamyz bar. «Elorda jastary» baǵdarlamasy arqyly qaladan óz baspanamyzdy aldyq», deıdi A.Orynbasaruly.
Saıyp kelgende, bosaǵan úılerdi turǵyn úı kezegindegi muqtaj otbasylarǵa úlestirý máselesin jergilikti ákimdikter zań aıasynda ózderi retteıdi. Tıisinshe, turǵyn úı jaldaý merzimi aıaqtalǵandar shart talaptary men bekitilgen tártip sheńberinde páterdi ótkizedi. Al jaldaý merzimi áli toqtamaǵandar kelisimshart aıaqtalǵanǵa deıin páterde tura alady. Turaqty jumysy bar talaı jasqa múmkindik syılaǵan baǵdarlamanyń baıany – osyndaı.