Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetindegi Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń tarıhy óte baı. Atalǵan ǵylymı ortalyq alǵashqy qurylǵannan bastap elimizdegi joǵary taza metaldar men perspektıvaly materıaldar alý salasynda irgeli jáne qoldanbaly biregeı zertteýler júrgizip keledi. Osy jyldary qanshama tehnologııalyq jobalar ázirlendi. Ǵylymı jańalyqtar ashyldy. Sondaı-aq metallýrgııalyq úrdister teorııasynyń damýy men álemdegi tústi metallýrgııa kásiporyndarynda qoldanylatyn progressıvti tehnologııalardy jasaýǵa yqpal etti.
Byltyr atalǵan ınstıtýt ǵalymdarynyń «Tústi metallýrgııanyń sapasy sáıkes kelmeıtin shıkizatynan markaly selendi óndirý jáne ekologııalyq qaýipsiz vakýýmdyq-temperatýralyq tehnologııany ázirleý jáne óndiristi uıymdastyrý» taqyrybyndaǵy jumysy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Shyndyǵynda, ınstıtýt ǵalymdary tústi, asyl, sırek jáne sırek jer metaldary metallýrgııasy, mıneraldyq jáne tehnogendik shıkizatty baıytý baǵytynda irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń qýatty ǵylymı mektebin qalyptastyrdy.
Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń bas dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵdáýlet Kenjalıevtiń aıtýynsha, ózi basqaryp otyrǵan ǵylymı mekeme seksen jyldyq tarıhynda otandyq ǵylymnyń zııatkerlik áleýetin anyq kórsetken. О́ıtkeni bul ınstıtýt – qazirgi tańda sırek jáne sırek jer metaldaryn keshendi óńdeý, jańa fýnksıonaldyq qorytpalar men materıaldar jasaý, joǵary tehnologııalyq metallýrgııalyq úderisterdi damytý baǵytynda elimizdegi jetekshi ǵylymı zertteý ortalyǵynyń biri sanalady. Al álemdik naryqta strategııalyq mańyzǵa ıe metaldarǵa suranystyń artýy ınstıtýtta júzege asyp jatqan zertteýlerdiń ózektiligin odan ári kúsheıtip otyr.
Álemde zerttelgen sırek jer metaldarynyń qory shamamen 132 mln tonnany quraıdy. Al sırek jer metaldarynyń 90 paıyzy Qytaı, AQSh jáne Aýstralııada óndiriledi. Sondaı-aq mundaı eleýli resýrstar Vetnam, Brazılııa, Reseı jáne Úndistanda da bar. Qytaı búginde sırek jer metaldary óndirisiniń álemdik kóshbasshysyna aınaldy. Onyń úlesine álemdik sırek jer metaldary óndirisiniń – 60, óńdeý qýatynyń – 85, sırek jer metaldary negizindegi joǵary berik turaqty magnıtterdiń 90 paıyzdan astamy tıesili. Al elimizde sırek kezdesetin metaldardyń 10-nan asa iri ken orny bar. Álemdik tutyný dınamıkasy kórsetkendeı, 2028 jylǵa qaraı sırek jer metaldaryna suranys jylyna 8 paıyzdy qurap, ortasha ósimmen 420 myń tonnaǵa jetýi múmkin. Suranys pen bastapqy resýrstar qory arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý maqsatynda sırek jer metaldaryn jańa shıkizat kózderinen alýǵa qatysty zertteýlerdi kúsheıtý qajet. Osyǵan oraı ınstıtýt iri ǵylymı zertteý baǵytyndaǵy jobalardy jetildirý ústinde.
«Búginge deıin elimizdiń jerasty qazba baılyǵy shıkizat kúıinde shetelderge ketti. Endgi kezekte Memleket basshysynyń óńdeý salasyn damytýǵa baılanysty tapsyrmasyn júzege asyrý maqsatynda munaı-gaz, taý-ken, metallýrgııa, mashına jasaý, ǵarysh salasyna kerekti kompozıtti materıaldar shyǵarý óndirisin damytatyn kez keldi. Bizdiń elimiz barlanǵan qorlar men tústi metaldar óndirý kólemi boıynsha álemniń alǵashqy ondyǵyna kiredi. Bul pozısııa metallýrgııa óndirisin uzaq jyl jetekshi zvenoǵa aınaldyra alady. Osyǵan deıin tústi metaldar shetelge óńdeý maqsatynda jiberilip keldi. Sondyqtan 4-shi jáne 5-shi qaıta bólý kásiporyndaryn damyta otyryp, shıkizattyq emes sektordy damytýǵa kúsh salýǵa tıispiz», deıdi B.Kenjalıev.
2023 jyly Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ Metallýrgııa jáne baıytý ınstıtýty men Koreıanyń ónerkásiptik tehnologııalar ınstıtýty ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Osy maqsatta ózara bilim men tájirıbe almasa otyryp, elimizde joǵary temperatýraly reaksııalarǵa qabiletti sırek metaldar men joǵary sapaly ónerkásip ónimderin óndirý tehnologııalarynyń «Center for High-Temperature/Reactive Rare Metal Materials and High-Quality Industrial Products Technology» ǵylymı ortalyǵyn ashý týraly kelisim jasaldy. Eki elge de septigin tıgizetin ozyq tájirıbeler men tehnologııalardy ázirleýdi maqsat ete otyryp, sırek metaldardy Koreı elinde shyǵatyn materıaldar men bólshekterdi óndirý tehnologııalarymen úılestire otyryp, metall qorytý nátıjesinde alynǵan ázirlemelerdi kommersııalandyrýǵa baǵyttalyp otyr. Bul bastama ǵylymı zertteýlerdi tereńdetýge, jańa tehnologııalardy transferleýge jáne básekege qabiletti jas ǵalymdar men joǵary bilikti kadrlar daıarlaýǵa serpin beredi.
Qazirgi tańda ınstıtýttyń ǵylymı jańalyqtary metallýrgııalyq úderister teorııasyn damytýǵa negiz bolyp, elimiz ben shetel kásiporyndarynda engizilgen biregeı ári tıimdi tehnologııalardyń qoldanysyna jol ashty. Ǵalymdar ázirlegen mys, altyn, qalaıy, alıýmınıı, gallıı, vanadıı, renıı, selen óndirý tehnologııalary Balqash mys balqytý zaýyty, Pavlodar alıýmınıı zaýyty, Ertis polımetall kombınaty, «KAZ Minerals», «Kazakhmys Smelting», «Altyntaý Kókshetaý» jáne ózge de iri óndiris oryndarynda tıimdi qoldanylyp jatyr. «Kazakhmys Progress» kásipornynda Kaldo peshiniń shlak óńdeý jáne shıki selendi rafınasııalaý sehy iske qosyldy.
Búginde ınstıtýtta 142 ǵylymı qyzmetker jumys isteıdi. Sonymen qatar ınstıtýt ǵalymdarynyń zııatkerlik áleýeti de joǵary. Oǵan myna kórsetkishter dálel: 2 myńnan asa ónertabys tirkelip, 25 elden 67 patent alynǵan. Meksıka, Bolıvııa, Ispanııa, Aýstralııa, Italııa, Germanııa, Shveısarııa kompanııalarymen mys óndirý, qalaıyny rafınadtaý, gallıı men vanadıı alý tehnologııalary boıynsha 12 lısenzııalyq, Japonııa, Shveısarııa, Germanııa, Belgııa jáne Italııa fırmalarymen gallıımen qamtamasyz etý úshin 6 opsııalyq kelisim jasalǵan.
Qazirgi tańda da ınstıtýt ǵalymdary metallýrgııa salasyn jańa deńgeıge kóterý baǵytynda tyń zertteýlerdi iske asyryp jatyr.
ALMATY