Sóz soıyl № 7

júz som Kelmeske ketken sosıalızm dáýiri kezinde Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynda ádebı qor bolatyn. Sol qordyń esebinen jazýshylar anda-sanda kómek retinde azyn-aýlaq bolsa da tıyn-teben alyp turýshy edi. Sekseninshi jyl­dardyń aıaq sheninde sol Lıtfondyny belgili jazýshy Sáken Júnisovtiń birshama ýaqyt basqar­ǵany bar. Birde aqyn Jarasqan Ábdira­shev Sákeńe arnaıy kelip, kómekke aqsha suraıdy. Múmkin sol kezde qarjy bolmaı qaldy ma eken, joq jazýshy aǵamyzdyń kóńil-kúıi on­­sha kelińkiremeı otyrdy ma eken, Ja­rasqandy qur alaqan shyǵaryp salady. Ábdirashev te qadalǵan jerinen qan­ alatyn jigit, araǵa bir apta salyp, Lıtfondyǵa bas suǵady. Sáken Jú­nisov bul joly da «qarjy bolmaı tur» dep, aýzyn qý shóppen súrtipti. Sol kez­de Jarasqan Oljastan bas­tap, Ǵabeńe deıin ázil-shyny aralas epıgramma jazyp dúrildep turǵan kezi. Bir kúni jumysta otyryp, Sá­­­ke­ńe epıgramma jazyp, telefon shalady. – Sáke, ózińizge arnap epıgramma jazyp edim, sony oqyp bersem qaı­­­tedi? – deıdi jazǵan qaǵazyn yńǵaılap. – Oqy, oqy! – deıdi Sáken Jú­nisov trýbkanyń ar jaǵynan. Ja­ras­qan kózine túse beretin uzyn shashyn bir silkip qaıyryp tastap, álgi epıgrammany zaýlatyp oqı jóneledi: – Sáken aǵam er edi, Sáken aǵam seri edi, Sáken aǵam bóri edi, Qaıdan shyqty Lıtfondy? Lıtfondyǵa bardy da, Sáken aǵam ıt boldy. Jarasqan epıgrammany oqyp bolǵanda Sákenniń úni shyqpaı, sál tym-tyrys bola qalady. Álden soń: «Áı, bala, mynany áli eshkimge oqyp bergen joqsyń ba?» deıdi. – Joq, Sáke. О́zińizge birinshi bolyp oqyp turmyn. Qudaı qalasa, «Juldyzdyń» kelesi sanyna daıyndap otyrmyn. Siz buǵan qalaı qaraısyz? – deıdi Jarasqan. – Janyńda eshkim joq pa? – deıdi Sáken kánigi barlaýshydaı saq, sybyrlaı sóılep. – Jalǵyzbyn, Sáke. – Olaı bolsa, aınalaıyn, jańaǵy epıgrammanyń kózin qurt. Ony menen basqa eshkim de estýshi bolmasyn. Al qazir tez arada kel de, ózińe tıisti 100 somdy alyp kete ǵoı, – dep telefon qulaq­shasyn asyǵys qoıa beripti. Doqtyrhan TURLYBEK. ALMATY. ********** Túsinikti Avtobýsym keshikken soń, ýaqyt qysqarsyn dep aıaldama túbindegi eski dýalǵa álem-jálem bolyp japsyrýly turatyn habarlandyrýlarǵa nazar saldym. Mássaǵan! «Konsertke kelińiz!» degen úlken jarnama qaǵazdy tutas toltyryp qolaǵashtaı bir tumsyq tur. Úkili bórik kıgen. Eki kózi baǵjıyp, úkili dombyrasyn Kalashnıkovtyń avtomatynsha kóldeneń asynyp alǵan. Bizdiń jigitter taltaıýǵa sheber ǵoı. Mynanyń da eki aıaǵynyń arasynan el kósh­kendeı... Konsertime kel deıdi. Jeke konsertine shaqyrardaı bul kim eken dep tómendegi jazýlarǵa úńilem: Torpaqbaı Jortaqbaev, ózi ánshi, ózi kúıshi, ózi bıshi, sazger (tak-tak!), syqaqshy, akter, aqyn (oı­baı!), «Bóribasar» teatrynyń bas rejısseri (kótek!), birdeńe-birde­ńeniń laýreaty (aıtaq!)... maıtal­man asaba, moldalyǵy da neshaýa... Já, túsinikti... Qysqasy, esh­kim emes. Kóp bolsa Alaıaq Jolaıa­qovtyń kóp shákirtteriniń biri. Jaqsy-aq etikshi bolatyn jigit eken, átteń. Amal joq. Avtobýsym keldi. Baıqasam, búıirine jańaǵy afıshany japsyryp alypty. Kirsem, ishte de sol. Jumysqa keldim. Kópten beri qabaǵy kelispeı júrgen kórshi bólimdegi áriptesim jolyǵa ketti. Amandastyq. – Meniń saǵan nege renjip júrgenimdi bilesiń be? – dedi. – Siz... renjip júrsiz be? – Kópten beri durys amandas­paısyń. – Solaı ma? – Sen meniń azamattyǵymdy, ǵalymdyǵymdy syılamaı-aq qoı, aqyn, jazýshylyǵymdy, jýrnalıstigimdi syılamaı-aq qoı, biraq men... men óner adamy emespin be? Tym qurysa, sonymdy syılamaısyń ba? – Keshirińiz, Máke, bilmegen ekem... Ne ónerińiz bar edi? – Men, prejde vsego, ánshimin... – Siz... ánshisiz be? – Men kúıshimin. – Siz... kúıshisiz be? – Men bı de bıleı alamyn! – Siz... – Men... Sen osy ózińnen basqa kimdi bilesiń? Aınalańa qarashy bylaı! Qaradym. Uzyn korıdordyń qabyrǵasy alabajaq afıshalarǵa tolyp ketipti. Bárinde – Mákeń. Jeke konsertine, óner keshine shaqyrady! Qara kózildirik kıgen. Basynda Elton Djonnyń telpegi sııaqty birdeńe. Mákeń de taltaıýdan kende emes eken – rogatkanyń ashasyndaı sıyqsyz sıraqtarynyń arasyna gıtardy tiginen qoıyp, minip alypty. Mássaǵan! Mákeń – rasynda da óner adamy eken. – Men – osy mekemeniń maqtanyshy, za­mananyń gúli emespin be, bile bil­­­seń... Áı, qoıshy seni... Halqym aman bolsyn. Halqym syılasyn meni! Mákeń menen túńilgendeı qolyn bir siltep, kózinen úzilip túsken bir-eki tamshyny alaqanynyń syrtymen qaǵyp tastap, burylyp júre berdi. Túsinikti... Mákeń de qazirgi kóp «jan-jaqtynyń» biri bolyp shyqty. Bizdiń jigitter shetinen darynsyz. Biraq bári – jan-jaqty. Darynsyz aqyn, darynsyz ǵalym, darynsyz ánshi, darynsyz sazger, darynsyz... Qysqasy, jan-jaqty darynsyz, ámbebap darynsyz! Qaıtarda jol-jónekeı matematık dosymnyń úıine soqtym. Do­­sym birtúrli, oı ústinde eken. Ka­­bıneti tolǵan oraýly qaǵazdar. Qo­­byratyp úıip qoıyp, ortasynda otyr. – Bul ne? Dosym bir oramnyń jibin she­ship, jazyp kórsetti. O, qudaı! Afısha! Dosym! Basyna shalma oraǵan. Ústinde appaq shapan. Aqqý­daı-aý, aqqýdaı. Qolynda dıýa­nalardyń asasy sııaqty bir­deńe... Jalma-jan jazýlaryn oqyp jatyrmyn: dosym – áýlıe, dosym – kóripkel, dosym – ekstra­sens, dosym – baqsy, dosym – psıhoterapevt, telekınezdik qasıet ıesi... «Ýf-sýf» degende, aýrýyńnan qu­lan-taza bolasyń. Kelińiz, kelińiz! Dáý saraıǵa seansqa shaqyramyz... Mássaǵan! Meniń dosym – óner adamy! Meniń dosym – ámbebap... Ýa, darynsyz ıt! Ýa, opasyz dúnıe! Qashtym... Úıge qalaı jetkenimdi bil­meımin. Kelsem... kórshi áıelderdi jıyp alyp, dúnıedegi eń darynsyz dep esepteletin meniń báıbishem... karta ashyp, qumalaq salyp otyr! Ýa! Ýa, meniń báıbishem – balger! Me­niń báıbishem – ponımaesh, óner adamy! Meniń báıbishem de jan-jaqty. Meniń darynsyz báıbishem – endi jan-jaqty darynsyz! Qabyrǵada tolǵan afıshalar – bizdiń báıbishe: baqsy, balger, kóripkel, áýlıe... kelińiz, kelińiz... adres mynadaı da mynadaı (ıaǵnı, bizdiń úı). Men jyndandym. Shashymdy juldym. Aýzymnan aq ıt kirip, kók ıt shyqty. Áıelimmen qosyp tyrqyratyp bárin kóshege qýdym. ...Esikti ishten bekitip alyp, alqynǵanymdy basyp otyrmyn. Ashýymdy basyp otyrmyn... Oılanyp otyrmyn. Sirá, shynymen jyndanǵan shyǵarmyn. О́ıtkeni, men endi bylaı oılaı bastadym: osy men ǵoı Dardaı Pálensheevpin. Úlken ǵalymmyn. Áıgili mekemede bólim basqaramyn. Demek, áıdik basshymyn, qoǵam, memleket qaıratkerimin. Azdap kompıýterde jumys isteı alam. Demek, kompıýtershimin. Men jyrtylǵan shalbarymdy ózim jamap, úzil­­­gen túımemdi ózim qadaımyn. Demek, men – tiginshimin. Azdap júgi­re­tinim, azdap dop qýatynym bar. Demek, sportshymyn. Men keıde dostarymnyń úıinde qonaqta otyryp, án de aıtyp jiberem. Men – ánshimin. Azdap gıtar shertemin – gıtarıspin. Oıbaı, aıtpaqshy, keıde ózim bilmeıtin bir áýenderdi ysqyryp, yńyldap júretinim bar – sazger shyǵarmyn tegi! Keıde, iship alǵanda, óleń uıqastyratynym bar – sirá, men aqynmyn osy! «Bergenińe táýbe, táńirim! – dedim. – Men de el qatarly óner adamy ekenmin-aý! Men – jan-jaqty ekenmin-aý!» Rızashylyqtan tebirenip kóp jyladym. ...Erteńinde afıshaǵa tapsyrys jasadym. Halqymmen kezdesý ótkizbekshimin. Halqym meni tóbesine kótersin... Halqym meni – syılasyn! Men kimnen kem edim?! Álgi qolaǵash muryn ǵurly ónerim bar. Mákeń ǵurly el-jurtqa qadirim de bar... Endi ne kerek?! Bári túsinikti. Tursynjan ShAPAI. ALMATY. ********** TOLAR EMES ARANY Balpan – Beredi, alady, Keledi, barady, Talaı satydan ótti, Tórge de jetti. Bul orny jaıly, Oılaǵanyndaı maıly. Jemtik jeýdi meńgergen, О́zinikin dáıim jón kórgen: Kadrdy – qýdalap, Alady, salady, Tekserý jasap tutqıyl, Sodan paıda tabady. Aralasady tenderge, Ol jerden de tamady, Talaılardy qanady... Eldiń qamyn jegendeı, Julqynady, shabady, Oılaǵany – qymqyrý, Qulqyny men tamaǵy. * * * Tirligi onyń tym qyzý, Tolar emes arany, Aldaǵy isi beımálim, Bolashaǵy qarańǵy. BEDEL «Aıbynyńdy asyratyn bedel kerek, Taıǵanaqtaǵanda tabanyń, Ustap qalatyn beder kerek» – Dep talaılar tyrtańdap júr, Birinen-biri asatyn búr tańdap júr. Byldýdyń qyzmeti – Kishkene keńsede edi, О́zinshe, eńseli edi. Bedel degen qus emes, Ne, myzǵı salyp, Kóretuǵyn tús emes. Syzatuǵyn qaǵaz emes, Sózge keler sabaz emes, Qolǵa qalaı qondyramyn. Balpańdatar bedeldi, О́zimdiki boldyramyn? – Dep oılanyp túıindepti. Sodan beri sóıleýi qıyn bopty. Isiń túsip bara qalsań: – Erteń kel! – dep barq eter. Ertesine: – Asyǵyspyn! – dep mańq eter. Jónińe ketesiń, Eregiskende ne etesiń?! «Kókelep» júrip, Jumysyń da tynar-aý. Yǵyryń da shyǵady-aý. «Bedelim kúnnen-kúnge ósip keledi. Sandalyp júrgen bedel joq, Áreket etseń óstip keledi», – Dep Byldý kisi bolǵandaı, Qıqarlyǵyna kóńili tolǵandaı. * * * Iá, Bákeń «bedeldi», Kópke tormoz – kedergi. Nurmahan ELTAI. Qyzylorda oblysy. ******************** Emtıhan Kóp jyldar boıy temirjol kúzetshisi bolyp istegen Dıýpon aqyry tabysynyń jarytymsyz ekenine kózi jetip, endi jol aıyrýshy bolmaqqa bekindi. Árıne, ol úshin arnaıy emtıhan tapsyrýy kerek. Sol maqsatpen jarty jyl boıy jatpaı-turmaı erejeler jınaǵyn jattaýmen bolǵan. Synaq alýshy oǵan mynadaı suraq qoıdy: – Eki jedel poıyz bir jolmen bir-birine qarsy aǵyzyp keledi de­lik. Sizdiń ornyńyz – týra orta­da. Osyndaı jaǵdaıda ne istemeksiz? – Baǵdartildi aýystyryp poıyzdardyń bireýin basqa jolǵa túsire qoıamyn! – Al qys mezgili bolyp, siresip qalǵan baǵdartil aýystyrýǵa kónbese she? – Jalaýshamen belgi beremin. – Qarańǵy túnde bolsa she? – Qyzyl sham jaǵamyn. – Ágárákı káresin de, balaýyz sham da bolmasa? – Onda qolyma ilingen qaǵaz, shúberek, aǵash bitkenniń bárin jolǵa úıip salamyn da ot qoıamyn... – Sirińkeńiz de, shaqpaǵyńyz da joq delik! Emtıhan tapsyrýshy bir sátke oılanyp qalyp, aqyry: – Áıelimdi shaqyramyn! – dedi. – Áıelimdi? Ondaı jaǵdaıda áıeldiń keregi qansha? – Qandaı ǵalamat bolatynyn ol da kórsin degenim ǵoı... Rene MALINARK.(Fransııa). Orysshadan tárjimalaǵan Bekbolat ÁDET. ************************* BIR  QOIаIYN  BA? Bizdiń Torǵaı tabanyndaǵy Albarbóget aýylynda toı bolyp jatady. Úziliste syranyń býy­na eltip alǵan bir jigit óziniń burynǵy ustazyna kezdesip qalyp, oń qolynyń judyryǵymen sol qolynyń alaqanyna shartyldatyp urǵylap turyp: «Aǵaı, siz baıaǵyda maǵan eki qoıyp edińiz, men bir qoıaıyn ba?» – depti... AÝDYŃ  ÁÝJAIY Torǵaı keńsharynyń Qumkól ortalyǵynda Kósherbaı degen azamat turatyn. Ol ózinen 5-6 jas kishiligi bar jigit ekeýi aýyl irgesindegi ózennen balyqqa aý quryp, nápaqalaryn taýyp júredi. Bir kúni álgi inisi 3-4 kúnge bir jaqqa ketetin bolady da, keterinde ol kelinshegine: «Aýdy Kósherbaı aǵaǵa qaratyp al, áıtpese men oralǵansha túsken balyq borsyp ketedi», – dep tapsyrady. Erteńine sózge shorqaqtaý jigittiń jary kórshi aǵasynyń úıine baryp, otyrǵan aýyl-úıdiń adamdarymen amandasqannan keıin: «Aǵa, aýymdy qarap berińizshi?» – depti. Otyrǵandar eleń ete qalysypty... Sonda Kóshekeń: «Qoı, qalqam, yńǵaısyz ǵoı», – depti. Kelin: «Otaǵasy kelgenshe sasyp ketedi ǵoı», – dese, saıqymazaq aǵasy: «Shydaısyń ǵoı, qalqam», – dep mańaıyndaǵylaryn kúldiripti. TOQTY  MEN  QOShQAR El adamdary túsine baılanysty kókqasqa dep atap ketken «ZIL» mashınasynyń júrgizýshisi keshke taman zaýlatyp Torǵaıdan teristikke bet alady. Aýdan orta­ly­­ǵynan shyǵa beriste jol shetin­de bir boıjetken qol kóterip toq­tatyp, Shılige ala ketýin ótinedi. Jolserigin otyrǵyzyp alyp júıt­kitip kele jatyp bir kezde jigit: «Qaryndas, atyńyz kim bolady?» – dep suraıdy. Qyz: «Esimim Toqty», – deıdi. Birazdan keıin boıjetken: «Aǵa, siz kim bolasyz?» – deıdi. Júrgizýshi: «Atym Qoshqar», – degende, qyz mazaq qylyp otyr dep oılap qalyp, ashýlanyp: «Aǵaı, toqtańyz, túsemin», – deıdi. Azamat qaryndasyn raıynan qaıtarmaq bolyp «jeke kýáligin» kórsetedi. Sodan keıin boıjetken júr­gizýshi sóziniń shyndyǵyna kózi jetken eken. Qýanyshbaı QAZYMBEKOV. ARQALYQ. ************************** Eki kári qyzdyń áńgimesi: – Keshegi toı maǵan dym unamady. – Ne govorı, kileń áıeli bar albastylar kelipti... **** Qurbylar kezdesip qalady: – Ne isterimdi bilmeı turmyn. – Ne bop qaldy? – Mekteptegi muǵalim «ata-ana­lar jınalysyna mindetti túr­­­­de balanyń ákesi kelsin» dep edi. – Endi kúıeýińdi jibere sal­maısyń ba? – Ol bilmeýi kerek qoı... **** Kórshi kelinshekter jo­lyǵyp qalady: – Kóz kógergende qandaı dári jaǵýǵa bolady? – Ony qaıteıin dep ediń? – Keshke kúıeýimmen aqyl­dasatyn bir sharýa bar edi. **** Qurbylardyń áńgimesinen: – Perzenthanaǵa barǵanda seniń qınalmaı bosanýyń dárigerdiń bir suraǵyna durys jaýap berýińe baılanysty bolady. – Ol qandaı suraq? – Kúıeýiń qaıda jumys isteıdi? ****   Múıisti júrgizetin Berik SADYR