Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Palata otyrysynda depýtattar birqatar zańdy qujatty maquldady. Atap aıtqanda, Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shart pen elimizdiń Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Qurama Koroldigi arasyndaǵy strategııalyq áriptestik pen yntymaqtastyq týraly kelisim ratıfıkasııalandy.
Ekonomıkalyq baılanysty tereńdetetin qujat
Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shartty ratıfıkasııalaý ekonomıkalyq seriktestiktiń jańa kezeńine quqyqtyq negiz qalaıdy. Qujat ınvestısııa aǵynyn yntalandyrýǵa jáne memleket basshylarynyń saıası ýaǵdalastyqtaryn naqty ekonomıkalyq nátıjege aınaldyra otyryp, birlesken bıznes-bastamalardy qorǵaýdy qamtamasyz etýge arnalǵan. Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Palatanyń búgingi otyrysynda osy máselege arnaıy toqtaldy.
Máýlen Áshimbaev atap ótkendeı, Ortalyq Azııadaǵy saýda jáne ınvestısııalyq baılanystardyń qarqyndy damýy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalaryn iske asyrýdyń jarqyn kórinisi.
Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shart 26 baptan turady. Qujatta saıası, áskerı, saýda-ekonomıkalyq, aýyl sharýashylyǵy, kólik-tranzıttik, azyq-túlik, ónerkásiptik, sý-energetıkalyq, ekologııalyq, sıfrlyq, bilim berý men mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý kózdelgen. Sondaı-aq shartta taraptar parlamentaralyq yntymaqtastyqty da odan ári nyǵaıtýdy qoldaıdy.
«Elimiz halyqaralyq arenada kópvektorly, syndarly jáne belsendi saıasat júrgizip keledi. Maquldanǵan zańdar elimizdi beıbitsúıgish ári ashyq memleket retinde aıqyndaıtyn mańyzdy halyqaralyq qujattar toptamasyn tolyqtyryp otyr. Atap aıtqanda, baýyrlas Tájikstan elimen odaqtastyq baılanysymyz jańa sapaly deńgeıge kóterildi. Sondaı-aq Birikken Koroldikpen qatynastarymyz da strategııalyq sıpatqa ıe boldy. Aldaǵy ýaqytta bul qujattar atalǵan eldermen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa tyń serpin beredi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shart qazirgi syn-qaterlerge birlesip qarsy turýdy, áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty damytý arqyly óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Onyń negizinde saýda-ekonomıkalyq, kásipkerlik qyzmetke de qolaıly jaǵdaılar jasalmaq. Ortalyq Azııa elderi arasynda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný da basty basymdyq bolyp qala beredi.
Senat maquldaǵan zańǵa qatysty pikir bildirgen Palata spıkeri Tájikstanmen odaqtastyqtyń ekonomıkalyq salasyna erekshe nazar aýdardy.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jalpy Ortalyq Azııa elderimen saýda jáne ınvestısııalyq baılanystarymyz qarqyndy damyp keledi. Osyǵan oraı biz Tájikstanmen tıisti kelisimdi qarastyryp otyrmyz. Úkimet tarapynan belgili bir yntymaqtastyq túrleri, bıznes-forýmdar, basqa da sharalar kózdelip otyr. Memleket basshylary deńgeıinde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar aıasynda eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn odan ári arttyrýda aýqymdy áleýet bar. Bul odaqtas qatynastar týraly kelisim bizdiń ekonomıkalyq baılanystarymyz ben ekonomıkalyq qatynastarymyzdyń odan ári ósýine, órkendeýine quqyqtyq negiz bolady», dedi Palata tóraǵasy.
Máýlen Áshimbaev zań maquldanyp, kúshine engennen keıin, birneshe negizgi baǵyt boıynsha ekonomıkalyq baılanystar men jańa ınvestısııalyq jobalar qarqyn alýǵa tıis ekenine de toqtaldy.
«Qazir qazaqstandyq kásipkerlerdiń Ortalyq Azııaǵa, Tájikstanǵa jáne tájik kásipkerlerine ınvestısııa salýǵa qyzyǵýshylyǵy zor. Olar da qazaqstandyq áriptestermen baılanystardy odan ári keńeıtýge, aýyl sharýashylyǵy, qaıta óńdeý, azyq-túlik óndirisi, qurylys salasy jáne basqa da baǵyttarda birlesken jobalardy iske asyrýǵa múddeli bolýy kerek», dedi ol.
Sonymen qatar otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasy men Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Qurama Koroldigi arasyndaǵy strategııalyq áriptestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań maquldandy. Qujatta quqyqtyq yntymaqtastyqqa, birlesken bilim baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa jáne ózge de salalarǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Naqty aıtqanda, brıtandyq joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý, stýdentter men oqytýshylar almasýdy keńeıtý, ekologııa, «jasyl» ekonomıka men klımattyń ózgerýine beıimdelý baǵyttaryndaǵy seriktestikti damytý tetikteri kózdelgen.
Senator Gennadıı Shıpovskıhtiń aıtýynsha, ásirese ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, kelisim ınvestısııa tartýǵa, saýdany damytýǵa, sondaı-aq elimiz úshin basym sektorlarda – energetıka men jańartylatyn energııa kózderi, taý-ken ónerkásibi, joǵary tehnologııalar men sıfrlandyrý, qarjy qyzmetteri, aýyl sharýashylyǵy men ornyqty sý paıdalaný boıynsha birlesken jobalardy iske asyrýǵa jańa múmkindikter ashady.
«Ulybrıtanııa – Qazaqstan ekonomıkasyna 23 mıllıard dollardan asa tikeleı ınvestısııa salǵan iri ınvestorlardyń biri. Kelisim elimizdiń boljamdy quqyqtyq ortasy men ashyq bıznes júrgizý qaǵıdattary bar senimdi seriktes retindegi bedelin nyǵaıtady. О́ńirlerge kapıtal kelip, brıtandyq kompanııalarmen tikeleı yntymaqtastyq ornatý múmkindigi zor», dedi depýtat.
«Qorǵasta» sheshilmegen másele kóp
Senator Súıindik Aldashev Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda «Qorǵas» shekara mańy klasteriniń jumysyndaǵy máselelerdi kóterip, olardy sheshýge arnalǵan birqatar bastama usyndy. Onyń aıtýynsha, atalǵan shekarada qazir ınfrastrýktýralyq shekteýler ornap, otandyq tasymaldaýshylarǵa ákimshilik kedergiler kóp.
Qorǵas «Nurly jol», «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamalary aıasynda halyqaralyq kólik dálizderiniń damýyn qamtamasyz etetin elimizdiń tranzıttik ınfraqurylymyndaǵy strategııalyq mańyzdy toraptardyń biri. Máselen, 2025 jyly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy júk tasymalynyń kólemi rekordtyq 30 mln tonnany qurady. Osyǵan qaramastan, bul baǵyttyń damýyn tejep otyrǵan júıeli máseleler kóp.
«Qorǵas qalasynda Qazaqstannyń konsýldyǵynyń bólimshesin ornalastyrý, úkimetaralyq deńgeıde otandyq júrgizýshilerge shekarany júkpen de, onsyz da erkin kesip ótý quqyǵyn berý máselesin pysyqtaý qajet. «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵyn memlekettik shekara arqyly ótkizý pýnktteriniń tizbesine engizý máselesin qarastyrý jáne Qazaqstan men Qytaıdyń arnaıy ekonomıkalyq aımaqtary arasynda tikeleı temirjol jáne avtojol salýdy bastaý qajet. Bul kólik aǵyndaryn qaıta baǵyttaýǵa jáne júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi», dep atap ótti senator.
Depýtat sondaı-aq atalǵan máseleler sheshilse, eldiń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa, otandyq tasymaldaýshylar úshin teń jaǵdaıdy qamtamasyz etýge jáne Qazaqstannyń aımaqtaǵy negizgi logıstıkalyq hab retindegi ustanymyn nyǵaıtýǵa múmkindik beretinin basa aıtty.
Al senator Bıbigúl Jeksenbaı Úkimetti sıfrlyq qyzmetter arqyly taksı men jalpy jetkizý salalarynda eńbek etetin jumysshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge shaqyrdy. Premer-mınıstr Oljas Bektenovke joldaǵan saýalynda depýtat keıingi jyldary elimizde onlaın-platformalar arqyly, ásirese jetkizý men jolaýshylar tasymaly salasynda jumyspen qamtý qarqyndy damyp kele jatqanyn atap ótti. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, 394 myńǵa jýyq azamat sıfrlyq servıster arqyly tabys taýyp otyr, al ınternet-platformalardy oryndaýshylardyń jalpy sany kóbeıe túsken. Depýtattyń aıtýynsha, platformalyq oryndaýshylarda negizgi eńbek kepildikteri joq, sonyń ishinde tabys turaqsyz, saqtandyrý, daýlardy sheshýdiń ashyq tetikteri men platformalar tarapynan qabyldanatyn birjaqty sheshimderden qorǵaý joq.
«Sıfrlyq jáne salyqtyq ınfraqurylymdy retteý boıynsha memlekettik júıeler men platformalar arasyndaǵy ıntegrasııany retke keltirip, aqparattyq qatelikterden týyndaǵan barlyq negizsiz bereshekter men ósimpuldardy avtomatty túrde joıý tetigin engizýdi qarastyrý kerek. Salyqtyq júktemeni jeńildetý úshin áleýmettik tólemderdi esepteý kezinde shyǵyndardy, ıaǵnı janarmaı, kólik jóndeýdi shegerip tastaý ádistemesin de qarastyrý kerek. Quqyqtyq mártebe men tarıftik kepildikter baǵytynda platformalyq jumystyń erekshelikterin eskeretin jeke zańnamalyq akt ázirlep, onda «táýelsiz qyzmetker» mártebesin bekitip, eń tómengi saǵattyq tólem standarttaryn engizý qajet. Oryndaýshylardy jumys kezindegi jazataıym oqıǵalardan, jol-kólik oqıǵasynan, jaraqat jáne t.b. mindetti ujymdyq saqtandyrý platformalarymen birlese joldaryn qarastyrý kerek. Platformalardy tapsyrys bólý prınsıpterin ashýǵa jáne akkaýnttardy buǵattaý sheshimderin adamnyń qatysýymen qaıta qaraýǵa múmkindikterdi qarastyrý kerek», dep atap ótti senator.
Sóziniń sońynda senator bul salada júıeli zańnamalyq sharalardy ázirleý eńbek naryǵynyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýge jáne eldegi platformalyq ekonomıkanyń turaqty damýyna jaǵdaı jasaýǵa múmkindik beretinin basa aıtty.
Kórý qabileti álsiz balalar jaǵdaıy
Kórý qabileti buzylǵan balalar tolyqqandy oqýǵa laıyqty jaǵdaımen qamtamasyz etilmegen. Amangeldi Esbaı kórý qabileti álsiz balalarǵa arnalǵan bilim júıesin beıimdeý máselesin kóterip, biryńǵaı standarttar engizýdi, mektepterdi arnaıy materıaldarmen jáne jabdyqtarmen qamtamasyz etýdi usyndy. Úkimet basshysyna joldaǵan depýtattyq saýalynda ol kórý júktemesin baqylaýdy kúsheıtý jáne tıflopedagogter, psıhologter, defektologter sııaqty beıindi mamandar daıarlaý qajet ekenin aıtty.
Depýtattyń deregine súıensek, ınklıýzıvti bilim berýge basymdyq berilse de Qazaqstanda osy salada júıeli problemalar saqtalyp otyr. Ondaı balalardyń sany edáýir bolsa da bilim júıesi tıisti deńgeıde beıimdelmegen kúıde qalyp keledi.
Úlken árippen basylǵan oqýlyqtar, arnaıy materıaldar men ınklıýzıvti bilim berýdiń basqa da mańyzdy bólikteri jetispeıdi. Bul oqý sapasyna tikeleı áser etedi: kórý qabileti nashar balalar tez sharshaıdy, aqparatty nashar qabyldaıdy jáne baǵdarlaý qıynǵa soǵady. Saýal barysynda Astanadaǵy mamandandyrylǵan mektepti mysal retinde keltirdi. Onda ınklıýzıvti synyptardyń bolýyna qaramastan jabdyqtar eskirgen jáne jańartylmaǵan, bul oqýshylardyń kórý qabiletin saqtaý men qalpyna keltirý múmkindikterin shekteıdi.
«Eń ózekti ári júıeli sheshimin tappaǵan máseleniń biri – kózi nashar kóretin balalarǵa arnalǵan úlkeıtilgen qarippen jazylǵan qajetti oqýlyqtardyń jartysynan kóbi joq. Qazir elimizde bastaýysh, negizgi jáne jalpy orta bilim deńgeılerinde iri qarippen jazylǵan oqýlyqtar men oqý quraldary tolyq ázirlenbegen, arnaıy syzyqtary bar dápterler, kórnekiligi kúsheıtilgen oqý quraldary júıeli túrde qamtylmaǵan. Oqý materıaldary kóbinese standartty formatta usynylady, bul nashar kóretin balalardyń kórýine shamadan tys kúsh túsirip, oqý úlgeriminiń tómendeýine ákeledi», dep atap ótti A.Esbaı.
Senator osyǵan baılanysty bilim berýdiń barlyq deńgeıdegi oqýshylarǵa arnalǵan iri qariptegi oqýlyqtar ázirlep, engizýdi, sondaı-aq arnaıy dápterlermen jáne oqý materıaldarymen ortalyqtandyrylyp jabdyqtaýdy usyndy. Odan basqa, oqý-ádistemelik qamtamasyz etýdiń biryńǵaı ulttyq standartyn engizý jáne oftalmologııalyq jáne tıflotehnıkalyq jabdyqtardy jańartý qajet. Depýtat oqý úderisinde kórý boıynsha júktemeni baqylaýdy kúsheıtip, sondaı-aq tıflopedagogter, psıhologter men defektologterdi qosa salalyq mamandardyń daıyndyǵyn ulǵaıtýǵa jáne júıeni qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdarýdy usyndy.