(Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń
«Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsynyń jeńimpazdaryn marapattaýǵa arnalǵan saltanatty jıynda sóılegen sózinen).
О́tken kúzde telearnalardyń birinen balalarynyń qartaıǵan ata-anasyn qaraýsyz qaldyrǵany týraly berilgen sıýjet kópshilikke qatty áser etti. Kórgender kórmegenderge aıtyp, keıbireýler ony ári qaraı qubylta jetkizip, sol sıýjet birneshe kún boıy áńgime arqaýyna aınaldy. Sol kezde bir jıynǵa qatysýǵa týra keldi. Múlde basqa máseleni talqylaýǵa arnalǵan jıynda qatysýshylar kenetten osy taqyrypqa oıysyp, sıýjettegi jaǵdaı biraz sóz boldy. Keltirilgen mysaldar, sóıleýshilerdiń emosııasyn bildiretin teńeýler naqty adamdarǵa qatysty aıtylǵanymen, qoǵamda jalpy, osy tektes qaıyrymsyz jaıttardyń qylań berýi sekem aldyryp, alańdaýshylyq týdyrǵandaı. Ara-tura bolsa da: «áldeqandaı kún týady dep, bir bólmeli úı alyp qoıdym», «qartaıǵanda kerek bolar dep, aqsha jınap júrmin», degen sózderdiń estilip qalýy da sol alańdaýshylyqtyń ómirdegi belgisi sııaqty. Bul kóńildiń ásem órnegi setinegendeı áser qaldyryp, oılantatyny ras. Ekinshi jaǵynan, máseleni qaıta-qaıta qozdata berse, osyndaıda tabyla ketetin jaǵymsyz mysaldardy tizbektep aıta berse, taldap, qorytyndy jasaýǵa emes, kórgenin isteýge beıim keıbir oısyz jastar «basqalar da sóıtedi eken ǵoı», dep ony qaıtalamasyna kim kepil? Jahandanǵan zamanda mundaı faktiler syrtqa tarap, biz týraly ul men qyzy qýaty qaıtqan áke-sheshesin dalaǵa tastaıtyn el sııaqty uǵym qalyptasýy da múmkin ǵoı. Konstıtýsııamyzda «Balalaryna qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý – ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti» jáne «Kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti» (27-bap) dep jazylǵan. Urpaq tárbıesinde: «Ata-anasyn qarttar úıine tapsyratyn qatygez urpaq pen balasynan jerıtin kókek ana bizde eshqashan bolmaǵan. Bul – bizdiń dástúrimizge qaıshy, saltymyzda joq áreket» (N.Á.Nazarbaev) degen ustanym basshylyqqa alynyp otyrǵan elde mundaı uǵymnyń qalyptasýyna jol berýge bolmaıdy, árıne. Bul baǵyttaǵy jumysty qalaı júrgizý kerek degen suraqqa jaýapty da Elbasymyzdyń «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsynyń jeńimpazdaryn marapattaýǵa arnalǵan saltanatty jıyndaǵy sózinen tabýǵa bolady. Onda otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý úshin memleket pen qoǵam tarapynan qabyldanýǵa tıis júıeli sharalardy atap kórsete otyryp, barsha buqaralyq aqparat quraldaryn osy jumysqa belsene atsalysýǵa, ónege tutar jaqsy mysaldardy kóbirek keltirýge shaqyrǵany este bolar. Shyn máninde ómirde ondaı mysaldar jetkilikti. Tek reıtıng qýǵan keıbir buqaralyq aqparat quraldarynyń eldi dúrliktirer jaılarǵa beıim turatyny bolmasa. Senbeseńiz, aınalańyzǵa qarańyzshy. Ata-ana aldyndaǵy paryzyn óteý úshin basqaǵa ónege bolar qadamdar jasaǵan jandardyń kóptigine kóz jetkizesiz. Ata-anany súıýdiń keremet mysaldaryn estısiz. Meniń de jolymda sondaı jandar kóp kezdesti. Olar Quranda: «Adam balasyna áke-sheshesine jaqsylyq qylýdy nusqadyq...» («Ánkabýt» súresi, 8-aıat), «...Al eger ol ekeýiniń biri nemese ekeýi de qoldaryńda qartaısa, olarǵa «túh» dep te aıtpa» («Isra» súresi, 23-24-aıattar) delingenin bilmeýi de múmkin, biraq is-áreketteri soǵan sáıkes keledi. Men olarǵa asqan qurmetpen qaraımyn. Jáne, Elbasymyz tapsyrǵandaı, olardyń ónegeli isterinen jastar úlgi alsa degen tilekpen kópshilik nazaryna usynýdy jón kórdim. ANAR Qazaqtyń qara dombyrasyn serik etken kúıshi qyzdardyń ishindegi orny bólek ónerpaz Anarmen qazirgideı aty dúrildep turmaǵan kezinde tanysyp edim. Arqalyq qalasyndaǵy mýzyka mektebinde shákirtterin dombyra tartýǵa baýlyp júrgen ustaz qyzben tanysýǵa sebep bolǵan onyń ákesi, belgili kúıshi, kompozıtor Aıtbaı Muzdahanovtyń erekshe taǵdyry edi. Bireý bilse, bireý bilmeıdi, Aıtbaı Muzdahanov – Torǵaı óńirine jastaıynan tanymal bolǵan ónerpaz. Bizdiń bala kezimizde úlkender onyń óneri týraly tamsana aıtatyn. Qolyna túsken mýzykalyq aspaptardyń bárinde oınap, án aıtatyn. Aýdandyq teatrdyń sal-serisi – oıyn-toıdyń kórki, ortasynyń sáni eken. О́nerdi jan-tánimen súıgenimen, negizgi kásibi ınjener-mehanık, sharýashylyqtyń beldi mamandarynyń biri. Astyq jınaý naýqanynda aýyl adamdary kún-tún demeı eńbek etedi. Bir joly sondaı qarbalas kúnniń birinde bıdaıdy jeldetip, ushyratyn tehnıka kilt toqtap, júrmeı qalady. Mundaıdyń talaıyn kórgen Aıtbaı kezekshi mehanıkterdiń kelýin kútpeı, jóndeýge ózi kirisip ketedi. Biraz aınaldyrǵan soń gúr etip ot alǵan mashınanyń zyr aınalyp turǵan tegershigi Aıtbaıdyń moıyn oraǵyshyn ilip, tarta jóneledi. Kózdi ashyp-jumǵansha qýatty mashınanyń tegershikteriniń arasyna moıyn oraǵyshpen qosa Aıtbaıdyń eki qoly da tartylyp ketedi... Bul jaı kúıshi Aıtbaı úshin zor apatqa teń edi. Jarqyldap júrgen sahnasynan quzǵa qulaǵandaı bolǵanda, áýensiz, kúısiz tereńnen alyp shyqqan qyzy Anar ekenin aıtqan-dy kúıshi bizge. Jaraqatyn emdetýge, turmystyq qıyndyqtardy jeńýine jary, dostary, balalary kóp kómektesti, árıne. Biraq ónersiz ómirin «surqaı kúnder tizbegi» deıtin ákesi shyn máninde ómir súrýi úshin dombyra tartýy kerektigin túsindi Anar. Solaı bolǵanymen oń qoly shyntaǵynan kesilip, sol qolynyń úsh saýsaǵy ǵana qalǵan ákesine dombyra usynýǵa júregi daýalamady. Osy jerde ákesiniń qurdasy Ábdisalyq Nurjanov Anarǵa kómekke keldi. Ol kisiniń kesek sóıleıtin, ádilin aıtatyn kisi ekenin jurt biletin. Sol minezine salyp: «Eńseńdi kóter! Sen dombyrany qalaıda qolyńa qaıta alýyń kerek, dombyra tartpasań ómirińniń máni joq demeýshi me ediń?» dep qaıraýynan keıin ol Anar baýyryna basyp turǵan dombyraǵa qol sozady... Sol kúnnen qyzynyń tikeleı qoldaýymen kúıshi A.Muzdahanovtyń taǵdyrmen taıtalasqan óner joly bastalady. Alıýmınıı symnan jasalǵan ilmekti oń qaryna baılap, eki shekti shertýdi ıgeredi. Sol qoldyń úsh saýsaǵy perne boılap júgirgenimen, myń ıirimdi kúıdi naqyshyna keltire almaı qınalǵanda, qasynda otyrǵan Anar ilip alyp ketetin boldy. Áke júregindegi áýendi júregimen uǵyp, notaǵa túsirdi. Eń bastysy, ońasha otyrǵanda ǵana dombyra shertetin ákesine bıik ónerpazdyq rýhtyń qaıta oralýyna sebepshi boldy. Ekeýi dombyralaryn ustap, áýeli otbasynyń, sosyn aýyldastarynyń, aqyry qalyń jurtshylyqtyń aldyna shyǵyp, óner kórsetti. Áke shyǵarmashylyǵynyń nasıhatshysyna aınalǵan Anar 2008 jyly Aıtbaı Muzdahanovtyń 30 kúıi men 10 ánin notaǵa túsirip, «Babalar úni» degen kitabyn jaryqqa shyǵardy. Jasy 70-ke tolǵanda týǵan elinde shyǵarmashylyq keshin uıymdastyrdy. Ákesiniń birneshe kúıi Anardyń óz repertýaryna engen, taǵy birneshe kúıin orkestrge túsirip, olardy Astana fılarmonııasynyń ult aspaptar orkestri oryndap júr. TURSYNGÚL Jyl saıyn, Halyqaralyq áıelder kúni – 8 naýryz qarsańynda Elbasymyzdyń áıelder qaýymynyń kórnekti ókilderimen dástúrli kezdesýi ótedi. Atynyń ózi aıtyp turǵandaı, bul kezdesýge kandıdatýralar elimizdiń órkendeýine eseli eńbegimen, ǵylymdaǵy, ónerdegi, sporttaǵy biregeı jetistikterimen úles qosyp júrgen áıelderdiń ishinen irikteledi. Belgili oftalmolog ǵalym, Qazaq kóz aýrýlary ınstıtýtynyń dırektory Tursyngúl Kópjasarqyzy Botabekova – sondaı bir kezdesýdiń qatysýshysy. Elbasynyń yqylasty qabyldaýyndaǵy jaı-mashýaq áńgime barysynda qatysýshylar ashylyp, taǵdyrynyń betburysty sátterin, ómiriniń júrek tebirenter syrlaryn aıtatyn jaılar kezdesedi. Sondaı bir áńgimeniń shet jaǵasyn Tursyngúlden estigen edik. Keıin ol kisini arnaıy izdep baryp, suhbattasyp, ata-ana aldyndaǵy perzenttik boryshty óteýdiń taǵy bir keremet mysalyn aıǵaqtaıtyn áńgimege qanyqtyq. ...Otbasyndaǵy alty balanyń úlkeni bolǵandyqtan, ini-sińlilerin oqytý, tárbıeleý Tursyngúldiń ómir boıǵy mindetine aınalady. Sebebi, soǵystan keıingi ash-jalańash jyldardyń zardabynan áke erterek kóz jumyp, kúıeýine arqa súıep úırengen ana jer tirep qalady. Jarynan aıyrylý, alty balany qalaı jetkizem degen ýaıym janyn jegideı jep, densaýlyǵy kúrt quldyraǵan anasynyń janary sýalyp, jer sıpalap qalǵanda Tursyngúl orta mekteptiń 9 synybynda oqyp júrgen eken. О́zi úshin basty sheshimdi de sonda qabyldaıdy. Jasyp otyrǵan anasyn jubatý úshin: «Apa, ýaıymdamańyz. Men kóz aýrýyn emdeıtin dárigerdiń oqýyn oqyp, sizdi emdep jazamyn», – deıdi sert bergendeı nyq sóılep. Ol sózinde turady. Almaty medısınalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsip, kóz aýrýlary boıynsha mamandanady. Barlyq qadamdary úshin jaýapkershilikti moınyna alǵan ol álemniń jaryǵyn syılaǵan anasyna endi ózi jaryq sáýle syılaý úshin nebir qıyn sheshimder qabyldaýyna týra keledi. Búginde «keıbir em-sharalardy jasaý úshin qalaı táýekelge barǵanmyn» dep ózine ózi tańǵalatyn kezderi bar. Mysaly, klınıkalyq ólim jaǵdaıynda jatqan anasyn qutqarý úshin onyń júregine adrenalındi tikeleı egýdi ózi júzege asyrǵan. Al eń bastysy, anasy jaryq dúnıeni emen-jarqyn kórýi úshin onyń kózine operasııa jasaıdy. Birneshe aýyr syrqattarmen jaǵdaıy kúrdelene túsken adamǵa ondaı operasııa jasaýǵa medısınalyq amaldar jaqsy damyǵan, tehnıkalyq múmkindikter mol qazirgi kezdiń ózinde ruqsat etile bermeıdi. «Sonda meni qoldap, kómek kórsetken áriptesterime basymdy ıip, taǵzym etemin, – deıdi Tursyngúl. – Árıne, tap qazir men ol isimniń shekten shyqqan táýekel ekendigin túsinemin. Biraq, men anama bergen ýádemdi bir sát esimnen shyǵarǵan emespin. Ol – meniń búkil ómirimniń shamshyraǵy sııaqty boldy. Áriptesterim de sony biletin. Sondyqtan meni eshteńe de toqtata almaıtynyn olar jaqsy túsinip, barynsha qoldady. Esesine eńbegim jandy... Anam bala-shaǵasynyń, nemereleriniń bet-júzin kórý baqytyna ıe boldy. Baqytty ekenin aıtyp, aq batasyn berdi». ÁDILHAN Shıpajaıǵa aldyn ala habarlap qoısaq ta bólmelerimiz daıyn emes eken. Qurbym ekeýmizdiń bólinýimizge týra keldi. О́z bólmeme kire bergenimde bir jigit qarsy shyqty. Tereze jaqtaǵy tósektiń ústinde bizge jaltaqtaı qarap, shúıkedeı ǵana qart ana otyrdy. Qarsy ushyrasqan jigit osy kisiniń uly, ózimiz sııaqty memlekettik qyzmetshi Ádilhan Bıjanov eken. Anasyna jaqyn bolý úshin sol mańnan páter jaldap turyp jatqanyn apaı aıtyp berdi. Az ǵana ýaqyttyń ishinde apanyń aqtóbelik ekenin, onkologııalyq ınstıtýttan em alyp shyqqanyn, kelesi seansqa deıin kúsh jınaý úshin balasy osy shıpajaıǵa jatqyzǵanyn bildim. Shúkir, balalaryna qadirli. Ásirese, Ádilhanynyń orny bólek. О́mir boıy qas-qabaǵyna qaraýmen keledi, otqa kúıip, sýǵa túsýge ázir. Sol nıeti úshin-aq rıza qulynyna. Mine, qazir de naýqasy janyna batsa da, sol ýaıymdamasyn dep syr bermeı júr. «Onkologııanyń» qarmaǵyna ilikken adamnyń qunarly tamaq jep, belgilengen dári-dármekti ýaqtyly qabyldaýy kerektigi túsinikti ǵoı. Baıqaımyn, apamyz dárisin bir ishse, bir ishpeıdi. Tamaqqa da tábeti joq sııaqty, tipti, ýyljyp pisken jemis-jıdekten de aýyz tıedi de qoıady. Dári ishýi kerektigin eske salǵan maǵan: «Sen, qyzym, balama aıtyp qoıma. Sonyń kóńiline qarap qana júrmin. Áıtpese, bir kún turǵym joq...», dep kúrsindi. Uly anasyn jetektep úsh mezgil tamaqqa aparady, qydyrtady. Ústel basynda shúıirkelesip, uzaq áńgimelesedi. Bizben bir ústelde akademık О́.Sultanǵazınniń úıindegi Raıhan apamyz ben quqyq qorǵaý salasynyń ardageri B.Sabalıevtiń úıindegi Roza apamyz otyratyn. Sheshesin jas baladaı jetektep júrgen Ádilhandy kórgende apalar: «Mynadaı uly bar ana shúıkedeı kempirdiń armany joq» deıdi rıza bolyp. Qart ana qansha syr bermese de, qınalyp júrdi. Bala emespiz, ishteı bir jamandyqty sezdim. Syr bermeı, aldarqata sóılesip otyrǵanymda: «Qyzym, saǵan ótinishim bar... Amanatym... – dedi ana baıaý únmen. – Men elge jete almaıtyn sııaqtymyn. Ádilhanym... qınalatyn boldy... Meniń mursham bola ma... bilmedim. Sen... meniń analyq batamdy jetkiz. Eki dúnıede rızamyn». Meniń jubatý sózderime basyn shaıqap, arqamnan qaqty. Qolymnan kelgeni – anasy az da bolsa balasymen birge bolsyn dep oılap, Ádilhan túste kelgeninde: «Men qurbymnyń janyna baryp tura beremin. Siz anańyzdyń qasyna kelip turyńyz», – dedim. Ol yńǵaısyzdanyp, kelispedi. Kelesi túni apa aýyryp shyqty, tańerteń bir aıaǵy isip ketkenin kórip, dárigerlerdi shaqyrttym. Ádilhanǵa da habarladym. Sóıtsem, anasy oǵan ózi de habarlasyp, mundaıdyń arty jaqsy bolmaıtynyn aıtypty. Baıqaımyn, Ádilhan abdyrap, sasqalaqtap tur. «Anamnyń bir aıaǵy ǵana isken ǵoı... Aıtyńyzshy, jaman jaǵdaı eki aıaq birdeı iskende bolatyn shyǵar?» – deıdi birese maǵan, birese dárigerge úmitpen qarap. Biraq onyń úmiti aqtalmady. «Anasy úzilerde ulyna qarap, birdeńe degisi kelip edi, biraq eshteńe aıta almady, – dedi «Jedel járdemmen» birge barǵan shıpajaı medbıkesi. – Ol kisiniń ne aıtqysy kelgenin uly da túsinbeı ábden qınalyp ketti...». Árıne, anasy oǵan batasyn berip, eki dúnıede rıza ekenin aıtqysy keldi... Anasy sony aıta almaımyn ba dep, amanattap tapsyryp edi ǵoı... SÁNDIBEK Vagon kýpesine bas suqqan orta jastardaǵy azamat: «Joǵary sóredegi eki orynnyń bireýin tómengi orynǵa aıyrbastaısyzdar ma? Qasymda anam bar edi...» dep bizderge suraýly júzben qarady. Sol kezde artynan jetken anasy: «Ýaıymdama, balam. Bul jolǵa men tikemnen tik turyp ta barýǵa rızamyn», dep balasyna meıirlene qarady. ...Kúltaı apamyz taǵdyr taýqymetin ábden tartqan kisi eken. Ákesi, anasy, ózinen úlken ápkesi jáne tórt-bes jasar bul «arǵy betten» elýinshi jyldardyń basynda ótken. О́ziniń aıtýynsha, shekaranyń ashylýyn sarǵaıa kútken nópir halyq, qaqpa ashylǵanda beri qaraı lap qoıady. Iıý-qııý, alasapyran jaǵdaıda áke-sheshesinen adasyp qalady... Shyrqyrap jylaǵan balany áldekim jetektep bir keńsege ákeledi, sodan qoldan-qolǵa ótip júrip, bireýlerdiń úıine, balalar úıine, taǵy bireýlerdiń úıine tap bolady... Tym erte turmys quryp, onda da baǵy janbaıdy. Jasyratyn nesi bar, qorlyqty da, zorlyqty da bastan keshedi. Balalary birinen keıin biri shetineı bergen soń, «qoıny qutsyz» dep kúıeýi de tastap ketedi. Taǵdyr teperishin, adamdardyń qııanatyn kóp kórýin: «týysymnyń, izdeýshimniń joqtyǵynan ǵoı» dep oılap, es bilgeli áke-sheshesin, ápkesin ańsaýmen kún keshedi... Sándibek – balalar úıinde ósken eken, buryn aty da basqa bolypty. Qashyp ketip, aýyldaǵy alys aǵaıynyn saǵalap kelgende olar jyly qabaq tanyta qoımaǵan syńaıly. Qara sýyqta avtobýs kútip dirdektep turǵan balany Kúltaı apa úıine ertip ákep qondyrady... Ana men bala osylaı tanysyp, tabysady. Balasy qujat alatyn kezde atyn Sándibek dep ózgertedi, ózi erkeletip «Sántaı» dep ataıdy. Sebebi, ózinen úlken ápkesiniń aty Sántaı ekeni esinde, tym quryǵanda atyn atap júreıin degen... Anasynyń júregindegi muńnyń syryn bilgen Sándibek quqyq qorǵaý organdaryna, telebaǵdarlamalarǵa, gazet-jýrnaldarǵa anasynyń týystaryn surastyryp, hat jazǵanymen izdeýi nátıje bermegen. Olardy tabýǵa anasy qalap qoıǵan esimi sebepshi bolypty. О́skemennen Katonqaraǵaıǵa baratyn saparynda jolda turǵan bir balaly áıeldi mashınasyna mingizedi. «Esimim Sándibek, anam erkeletip «Sántaı» dep ataıdy», – degeninde, jolaýshy kelinshek: «Meniń anamdy da áke-sheshesi solaı ataǵan eken», – deıdi. Ol kisiniń «arǵy betten» kelgenin aıtqanda Sándibek eleń ete qalady... Kúltaı apamyzdyń shyn aty Kúlbaǵıla, al Sántaıdyń azan shaqyryp qoıylǵan aty Sándibala ekenin, shekaradan óterde áke-sheshesi sińlisinen kóz jazyp qalǵanyn jolaýshy kelinshektiń jasy jetpisten asqan anasy jylap otyryp aıtyp beripti. Muny estigen Sándibek aýylyna qustaı ushyp jetip, qıly zaman ajyratqan apasymen qaýyshtyrý úshin anasyn alyp, qaıta jolǵa shyqqan beti eken... Kýpe esiginiń aldynda Kúltaı apamyzdyń: «Bul jolǵa men tikemnen tik turyp ta barýǵa rızamyn», deýiniń syryn endi uqtyq. Kamal ÁLPEIISOVA,