DÚN UDYMADYM, GÚNDÚZ OLÝRMADYM, TÚRK BÝDÝNÝ ÝChÝN

DEP О́TKEN BABALARYMYZ BIZGE BIRLIKTI, TATÝLYQTY AMANAT ETKEN EDI Astanada 25 maýsymda ótken halyq­aralyq “Eýrazııa únqatysýy” tuǵyrna­masynyń uıymdastyrýymen ótken is-sharada túrkitildes memleketterdiń ózara ıntegrasııasy, rýhanı yntymaqtastyǵy máseleleri qaralyp, jıynǵa qatysý­shylar jan-jaqty pikir alysqan bolatyn. Onda Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń kómekshisi Qaırat SARYBAI da sóz sóılegen edi. Tómende oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan maqala sol sózdiń negizinde ázirlendi. Búgingi tańda, jahandaný jaǵdaıynda oı-pikirleri men muń-muqtajdary uqsas, ekonomıkalyq maqsattary bir-birine jaqyn dostas jáne baýyrlas elderdiń ózara yqpaldasýy zaman talaby ekeni aqıqat. Bul rette sońǵy kezde túrkitildes memleketterdiń ózara ıntegrasııasy baǵytynda ıgi bastamalardyń kóterilip qana qoımaı, naqty qadamdardyń júzege asyrylyp jatqany qýantarlyq jáıt. Túrkitildes memleketter basshyla­rynyń 2009 jyly qazan aıynda Nahchy­vanda bolǵan IH sammıti kezinde túbi bir halyqtarymyzdyń basyn qosyp, ózara yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý jolynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen asa mańyzdy tarıhı qadam jasaldy: Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin – Túrki Keńesin qurý jóninde kelisimge qol qoıyldy. Bul aıtýly oqıǵany is júzinde Elbasynyń usynysymen onyń aldynda qurylǵan Túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasynyń jáne Aqsaqaldar Alqa­synyń qısyndy jalǵasy retinde baǵalaý­ǵa bolady. Jalpy alǵanda, bul qadam Qazaqstan basshysynyń túrki dúnıesiniń birligin nyǵaıtý jolyndaǵy dáıekti saıasatynyń aıqyn aıǵaǵy bolyp otyr. Qazaqstan osy basqosý barysynda basqa da mańyzdy bastamalar kóterdi. Atap aıtqanda, ortaq mádenıetimizdi zertteýmen aınalysatyn Túrki álemi akademııasyn qurý jónindegi bastama búkil túrki dúnıesiniń qoldaýyn tapty. Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúldiń jaqynda, mamyr aıynyń aıaǵyndaǵy resmı sapary barysynda Astanada eki memleket basshylarynyń qatysýymen Túrki álemi akademııasynyń tusaýkeser rásimi ótkeni belgili. Bul akademııa túrki tildes halyqtardy tól tarıhy men mádenıetin órkendetýge jumyldyrady jáne ǵylymdy damytýǵa, túrkitanýshy ǵalymdardyń kásibı biliktiligin arttyrý men ózara tyǵyz baılanysyna qolaıly jaǵdaı týdyrady. Akademııanyń aıasynda álemniń túkpir-túkpirinde, Japonııada, Koreıada, Qytaıda, Reseıde, Eýropa men Amerıkada jetekshi túrkitanýshylar úılesimdi túrde ǵylymı zertteýler júrgizedi. Munda túrki halyqtarynyń forýmdary, sımpozıým­dary, festıvalderi ótkiziletin bolady. Túrki tilderin órkendetý men ári qaraı damytý maqsatynda onyń quramynda Túrki tilderiniń ulttyq korpýsy jasa­lady. Ǵylymnyń ártúrli salalarynda tájirıbe almasý jáne birlesken joba­lardy júzege asyrý tetigi kúsheıedi. Biraq osyndaı ıgi maqsattardy júzege asyrýdy tek qana ǵalymdardyń enshisine ysyryp qoımaı, bul úrdiske elderimizdiń bedeldi memleket jáne qoǵam qaırat­kerlerin tartýymyz kerek, úkimettik emes uıymdardyń, shyǵarmashylyq birlestik­terdiń áleýetin paıdalanýymyz qajet. Bul rette, “Eýrazııa únqatysýy” tuǵyr­namasynyń da qosar úlesi qomaqty bolatynyna senim mol. Keń baıtaq Eýrazııa aýmaǵyndaǵy qyryqtan astam ulttar men ulystardyń basyn qosatyn, eki júz mıllıondaı turǵyny bar túrki álemi adamzat tarıhy men mádenıetine aıryqsha úles qosqany belgili. Qazaqstan Prezıdentiniń sózimen aıtqanda, “Túrki álemi áli tolyq zerttelmegen tereń tuńǵıyq. Bizdiń uly babalarymyz Altaıdan Aq teńizge deıingi uly dalada óz bıligin júrgizdi. Bizge óshpes qaharmandyq epos jáne mol rýhanı qazyna qaldyrdy. Tuńǵysh ret álemge ónege bolǵan ortaq shańyraq – kıiz úıdi, temirdi, shalbardy, jebeni, etikti jáne óksheni, úzeńgini oılap tapty”. Túbi bir túrkitildes elderdi bir-birine jaqyndastyrý jolynda atqarylar is-sharalar ushan-teńiz. Máselen, túrkitildes memleketter men halyqtardyń aqyn-jazýshylarynyń qalamynan shyqqan týyndylardyń antologııasy nemese ortaq almanahy shyǵarylsa, elderimizdiń tarıhynda iz qaldyryp ketken áıgili qaıratkerlerimizdi bir-birimizge tanytý úshin keń aýqymdy is-sharalar ótkizilse, jastarymyz arasynda ortaq sport oıyndary, teatr festıvalderi uıymdas­tyrylsa, qandaı ǵanıbet. Bul jerde bizdiń birligimizdiń, ózara yqpaldastyǵymyzdyń ózge elderge nemese olardyń múddelerine qarsy kelmeıtinin atap ótken jón. Qazaqstan Prezıdenti aıtqandaı, túrkitildes memleketter – saıası turaqtylyǵy myǵym, jańarýǵa beıim jáne qalǵan álemge ashyq birlestik bolyp tabylady. Túrki álemi sheńberin­degi áriptestik eshbir basqa memleketterge qarsy baǵyt ustamaǵany jáne bolashaqta da ustamaıtyny aqıqat. Kerisinshe, Qazaqstan búgingi tańda Azııa Keńesi, Eýrazııa ekonomıkalyq qoǵamdastyǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy tárizdi búkil Eýrazııa keńistigindegi túrli ıntegrasııalyq qurylymdarǵa qatysyp qana qoımaı, olardyń bastamashysy bolyp tabylady. Bul oraıda, Qazaqstan dıplomatııasy Elbasynyń syrtqy saıasatynyń dánekerlik áleýetin tolyǵymen paıdalanbaq. Bıyl, 2010 jyly Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip otyrǵan alǵashqy musyl­man memleketi bolyp tabylatyn Qazaq­stan, kelesi 2011 jyly Islam Konfe­rensııasy Uıymyna jetekshilik jasaıtyn bolady. Osy oraıda, Elbasynyń bastamasy­men Qazaqstannyń tóraǵalyǵyndaǵy EQYU men Túrkııanyń tóraǵalyǵyndaǵy Azııa Keńesi arasyndaǵy árekettestikti júzege asyrý ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistigindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń tıimdi tetigine aınalmaq. 130 etnostyń basyn qosqan kóne qazaq jerinde barlyq túrki tildes halyqtardyń ókilderi: ózbek pen uıǵyr, túrik pen ázirbaıjan, tatar men bashqurt, qarashaı men balqar, noǵaı men qumyq, chývash pen saha jáne basqalary ózara tatýlyqta ómir súrip jatyr. Búkil túrkilerdiń qara­shańyraǵy bolyp tabylatyn Qazaq eliniń basshylyǵy táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap etnosaralyq kelisim men tatýlyq, ózara tózimdilik ıdeıasyn berik ustanyp qana qoımaı, bul baǵytta naqty is-sharalardy júzege asyryp keledi. Bizdiń Elbasymyzdyń bastama­symen 2003 jyldan beri Astanada júıeli túrde tabysty ótkizilip turatyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi osynyń aıqyn aıǵaǵy. Jalpy alǵanda, tózimdilik, ımandy­lyq, adamgershilik, ózgeniń tiline, máde­nıetine qurmetpen qaraý bizdiń halyq­tarymyzdyń qanyna sińgen, ortaq rýhanı kıemiz Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdan kele jatqan asyl qasıet dep oılaımyn. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldan bastap barlyq túrkiler úshin qasıetti meken – kóne Túrkistan shaharyn qaıta túletý ıdeıasyn kóterip, ony júzege asyrýǵa den qoıdy. Sondyqtan, 1992 jyly halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sıteti bolyp qaıta qurylǵan Túrkistan­daǵy bul bilim ordasyna uly aqyn, ǵulama oıshyl Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń aty berilgennen keıin ol shyn máninde túrki álemindegi tuńǵysh halyqaralyq ýnıversıtetke aınaldy. Anyǵyn aıtsaq, Iаsaýı babamyzdyń aty ıisi túrkilerdiń basyn qosatyn rý­hanı uranǵa aınalyp otyr. Iаsaýı atyn­daǵy ortaq ýnıversıtettiń qurylýynyń basy-qasynda Túrkııanyń segizinshi Prezıdenti, marqum Turǵyt О́zal bolǵan edi. Onyń damýyna Súleımen Demırel aqsaqal súbeli úles qosty. Jaqynda mamyr aıynda resmı saparmen bolǵan kezde osy qutty bilim ordasynyń qurmetti professory ataǵyna Túrkııanyń qazirgi Prezıdenti Abdýlla Gúl ıe boldy. Búgingi tańda bul ýnıversıtette oqıtyn álemniń 14 memleketinen kelgen shákirtter túrki halyqtaryna ortaq ımandylyq, izgilik, tózimdilik dástúrlerin qazirgi zamanǵy ozyq ǵylymmen ushtas­tyrýda. Iаsaýı ýnıversıtetiniń túlekteri ózimizde ǵana emes, elimizdiń erikti elshi­leri retinde kóptegen basqa memleketterde alýan salalarda tabysty jumys isteýde. Sol sebepti, bizdi biriktiretin osyndaı ortaq rýhanı, mádenı qasıetterimiz baýyrlas halyqtarymyz ben kórshiles elderimizdiń ózara tıimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa jaqsy negiz bolýy tıis. Buǵan bizdiń barlyq múmkin­digimiz, tabıǵı baılyǵymyz, qunarly jerlerimiz, sý resýrstarymyz, kólik-energetıkalyq áleýetimiz jetkilikti. Eń bastysy, ózderimizdiń birlikke degen, yntymaqtastyqqa degen erik-jigerimiz kerek. Sonda ǵana biz jahandyq qaýip-qaterlerge qarsy tura alamyz, áleýmettik-ekonomıkalyq túıtkilderdi eńsere alamyz. Iаǵnı, ózara yqpaldastyqty, ekonomıkalyq qýatymyzdy damytý arqyly ǵana biz álemniń aldyńǵy qatarly, básekelestikke qabiletti memleketteri sanatyna qosyla alamyz. “Jumyla kótergen júk jeńil” demekshi, elderimiz ózara birikse, qýatty ekonomıkalyq kúsh bolatyny sózsiz. Statıstıkalyq derekterge júginsek, búgingi tańdaǵy táýelsiz alty túrkitildes memlekettiń ortaq jalpy ishki ónimi shamamen 1 trln. dollardan asady eken. Bul degen ǵalamat ekonomıkalyq kúsh qoı. Biraq osyndaı ekonomıkalyq áleýetimizge qaramastan, túrkitildes elder arasyndaǵy ózara taýar aınalymy bizdiń naqty múmkindikterimizge de, múddeleri­mizge de saı kelmeıdi. Máselen, 2009 jylǵy derekter boıynsha, Qazaqstannyń ózge túrkitildes eldermen saýda kólemi nebári 3,717 mlrd. dollardy qurady (so­nyń ishinde, Túrkııamen – 1,3 mlrd. dol­lar, О́zbekstanmen – 1,2 mlrd. dollar, Qyr­ǵyz­stanmen – 492 mln. dollar, Ázir­baıjanmen 237 mln. dollar, Túrkimen­stanmen – 170 mln. dollar). Iаǵnı, Qa­zaqstannyń jalpy syrtqy saýda aınaly­mynda bes túrkitildes eldiń jıyntyq úles salmaǵy nebári 3,8 paıyzdy quraıdy. Sondyqtan, biz túrki áleminiń ınteg­rasııasy týrasynda sóz etkende, tek má­denı-gýmanıtarlyq salamen shektel­meı, saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tastyǵymyzdy údetýimiz kerek. Iаǵnı, bizdiń ózara yntymaqtastyǵymyz jan-jaqty ári keń aýqymdy bolǵany durys. Qazirgi kezde kórshi Qyrǵyzstandaǵy kúrdeli ahýaldyń týyndaýyna dál osy áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń sheshilmeýi basty sebep bolǵany belgili. Eger Qazaqstan basshysynyń óńirlik ıntegrasııaǵa baǵyttalǵan Ortalyq Azııa memleketteriniń odaǵyn qurý bastamasyna qýatty qoldaý kórsetilgende, mundaı jaǵdaı oryn almaǵan bolar edi. О́zara tıimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyq elderimizdiń ulttyq múddelerine de, halyqtarymyzdyń muń-muqtajdaryna da jaýap beretini sózsiz. Qyrǵyz baýyrlarymyzdyń basyna túsip otyrǵan qıyn-qystaý jaǵdaı bári­mizdi tolǵandyryp otyr. Qazaqstan áýel bastan Qyrǵyz Respýblıkasyna barynsha qoldaý kórsetip, rııasyz gýmanıtarlyq járdem berip keledi. Atap aıtqanda, biz egis naýqany úshin aqysyz negizde bıdaı joldadyq, janarmaı berdik, shekara­myzdy ashtyq. Qazaqstan Prezıdenti EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi Memlekettiń basshysy retinde Qyrǵyzstanǵa jiti kóńil bólýde. Atap aıtqanda, bul elge halyq­aralyq kómek kórsetýdiń keń aýqymdy josparyn ázirleý jóninde bastama kóter­di. Bul bastama óńir elderi tarapynan, Túrkııa Respýblıkasy tarapynan qoldaý tabýda. Qyrǵyz eline kórsetilip jatqan gýma­nıtarlyq kómek, árıne, óte mańyzdy. Biraq, Elbasy aıtqandaı, syrttan kórse­til­gen kómek eshbir memleketti ózdiginen kótere qoımas. Eń aldymen qyrǵyz basshylarynyń, qyrǵyz halqynyń ózi kúsh jumyldyryp, ózara qaqtyǵysty toqtatyp, el ekonomıkasyn kóterýge bilek sybanyp kirisýleri kerek. Sonda ǵana eldiń eńsesi kóterilip, jaǵdaıy turaqtala bastaıdy. Kórshi Qyrǵyzstan­nyń turaqty memleket bolyp damýyna bárimiz de múddelimiz jáne osyǵan qoldan kelgenshe atsalysýdamyz. Saıyp kelgende, Atatúriktiń ańsaǵan asyl armany, Turar Rysqulov, Mustafa Shoqaı syndy túrkilerdiń basyn biriktirý jolynda sheıit bolǵan zııalylarymyzdyń kózdegen maqsaty shyndyqqa aınalyp keledi. Osydan bir ǵasyr buryn qandasymyz Ismaıl Gaspyralynyń kótergen “tilde, pikirde, iste birlik” urany júzege asýǵa jaqyn. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev elimiz azattyǵyn jarııalaǵan sátten bastap túrki áleminiń ózara yqpaldasý jáne mádenı birigý máselesine aıryqsha mán berip, óziniń halyqaralyq saıasatynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyryp keledi. Byltyr qazan aıynda Qazaqstan Prezıdentiniń qatysýymen Astanada, Esil ózeniniń boıynda, Túrkııa Respýblıka­synyń negizin qalaýshy, ári tuńǵysh Prezıdenti Mustafa Kemal Atatúrikke ornatylǵan eskertkishtiń saltanatty ashylýy bolyp ótti. О́z kezeginde, jaqynda, 24 maýsymda Ankaranyń mańyzdy tarıhı jerleriniń birinde, Atatúrik dańǵylyndaǵy Jastar parkiniń aldynda, Qazaqstan Respýblıka­synyń negizin qalaýshy, ári Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa arnalǵan eskertkishtiń saltanatty ashylý rásimi ótti. Bul, meniń oıymsha, uly ımperııalar ydyrap, alasapyran zamanda óz ulttyq memleketteriniń negizin qalap, táýelsizdigi men birligin nyǵaıtýǵa bar kúsh-jigerin sarp etken Atatúrik pen Nazarbaev ara­syn­daǵy tarıhı sabaqtastyqty kórsetip otyr. Tarıhı sabaqtastyq demekshi, osy oraıda uly babamyz, kóne Túrik qaǵana­tynyń bıleýshisi Bilge qaǵannyń osydan on úsh ǵasyrdaı ýaqyt buryn qulpytasqa oıyp jazǵan myna sózderi búgingi zamanda da óz ózektiligin joǵaltpaǵan ári aýdarmasyz-aq túsinikti dep oılaımyn: Dún udymadym, Gúndúz olýrmadym, Túrk býdýný ýchýn. Iаǵnı, uly babalarymyzdyń el birligi, el múddesi jaıynda aıtqan ulaǵatty ósıetin biz árdaıym jadymyzda berik ustap, halyqtarymyzdyń birligi, memleketterimizdiń yntymaqtastyǵy, ekonomıkalarymyzdyń yqpaldastyǵy, mádenıetterimizdiń sabaqtastyǵy jolynda aıanbaı qajyrly eńbek etýlerimiz kerek. Kelesi 2011 jyl – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkimenstan jáne Ázirbaıjan úshin erekshe saıası jáne tarıhı mańyzy bar jyl bolyp tabylady: baýyrlas elderimiz óz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Bul Túrkııa úshin de erekshe mereıtoıly jyl dep oılaımyn. О́ıtkeni, Túrkııanyń bizdiń elderimizdiń táýelsizdigin álemde birinshi bolyp tanyǵanyna 20 jyl tolmaq. Osy aıtýly oqıǵany túrkitildes memleketterdiń ózara birligin nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy tarıhı meje retinde qarastyrǵan jón dep oılaımyn.