BARMAQ BASTYLYQ, KО́Z QYSTYLYQ ORYN ALǴAN JERDE ZAŃDYLYQ SAQTALMAIDY

Bul týraly Bas Prokýror Qaırat Mámıdiń tóraǵalyǵymen Atyraýda ótken quqyq qorǵaý jáne ókiletti memlekettik organdardyń keńeıtilgen keńesinde qadap turyp aıtyldy El saıasatyn júzege asyrýda memleket múddesin qorǵaıtyn jáne Elbasy tapsyr­ma­la­ryn oryndaýshy retinde elimizde saıası turaq­ty­lyqty qamtamasyz etetin quqyqtyq organ­nyń biri prokýratýra organdary bolyp taby­la­dy. Al bul organ qyzmetiniń tabysty da sátti bolýy onyń áleýmettik jaǵdaıynyń sheshilýine baılanysty qamtamasyz etiletini belgili. Bul oraıda Memleket basshysynyń kórsetip otyr­ǵan qoldaýynyń arqasynda respýblıka boı­ynsha prokýratýra organdarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý naqty qolǵa alynýda. Máselen, ústimizdegi jyly Qos­tanaı oblysynda jáne respýblıka aımaǵynyń basqa da jeti aýdandyq pro­ký­ra­týrasynda jańa ǵımarat ashý josparlanyp otyr. Al kelesi jyly Pavlodar men Mańǵystaý ob­lystyq prokýratýra ǵımarattary paıdalanýǵa berilmek. Mundaı jetistikterge Úkimet pen oblys ákimdikteriniń zań júzinde tabysty qyzmet etýiniń arqasynda qol jetip otyrǵanyn Atyraý oblystyq prokýratýrasy jańa ǵımaratynyń ashylý saltanatynda elimizdiń Bas Prokýrory Qaırat Mámı atap ótti. Bul ǵımarat qazirgi zaman tehnologııasyna saı eń jańa kompıý­ter­lik tehnıkalarmen jabdyqtalǵan. Al mundaı qam­qorlyq, joǵaryda aıtylǵandaı, oblystyq prokýratýra organynyń qadaǵalaý qyzmet sapasyn burynǵydan da arttyra túsetinine senim mol, dedi Qaırat Mámı. Sondyqtan osyn­daı ǵımaratty az ýaqyt ishinde sapaly turǵyzyp bergen qurylysshylarǵa alǵys bildirgen Bas Prokýror oblys ákimine qurmet marapatyn jetkizdi. Budan keıin osy sý jańa ǵımartta Bas Prokýrordyń tóraǵalyq etýimen quzyrly organnyń keńeıtilgen alqa májilisi jumysyn bastady. Onda elimizdiń prokýratýra organdarynyń 2010 jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵyn­da zańdylyq pen quqyqtyq tártipti ny­ǵaı­týda atqarylǵan jumysynyń nátıjesi men aldaǵy kezeńdegi mindetteri qaraldy. Keńes jumy­syna Vıse-Premer – Saýda jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev jáne basqa da birqatar memlekettik organ­dardyń basshylary qatysty. Májilisti ashqan Qaırat Mámı Bas pro­ký­ra­týranyń kóshpeli keńeıtilgen alqasy alǵash ret elimizdiń batys aımaǵynda ótkizilip otyr­ǵa­nyn aıtyp ótti. Onyń ózindik sebebi bar. Birinshiden, Oral-Kaspıı basseınindegi bıolo­gııalyq baılyqty saqtaýdyń mańyzy arta tústi. Ekinshiden, baǵaly balyq túrleri men onyń ýyldyryǵyn zańsyz jolmen talan-tarajǵa sala bastaǵan qylmystyq salany joıýdyń ýa­qy­ty ábden jetti. Quqyq qorǵaý jáne basqa da memlekettik qurylymdardaǵy jemqorlyq kó­rinisterin shektep, tunshyqtyrý qajet. Odan ári Bas Prokýror alqadaǵy qaralatyn negizgi má­sele – jartyjyldyq qorytyndyǵa toqtaldy. Jalpy alǵanda prokýratýra organdary ózine júktelgen mindetterdi tolyqtaı oryndap keledi. Qadaǵalaý tekserisiniń nátıjesi boıyn­sha alǵanda 500 myńnan asa azamattyń jáne 2 myń kásipkerlik sýbektileriniń konstıtýsııa­lyq quqy qorǵaldy. Prokýrorlardyń ara­la­sýy­nan keıin 5 mlrd. teńge eńbekaqy tólendi. Mem­leketke 30 mlrd. teńge shyǵyn qaıta­ryl­dy. Prokýrorlardyń toqtamy boıynsha 15 myń­nan asa zańsyz quqyqtyq aktiler toq­ta­tylyp, ózgertildi. Myńnan asa sot sheshimderi men úkimderi zańǵa sáıkestendirildi. Máselen, “Qarashyǵanaq Petroleým” qazaqstandyq bólimshesiniń qyzmetin tekserý nátıjesi res­pýblıkaǵa júzdegen mıllıon AQSh dollaryn óndirý qajettigin anyqtap berdi. Sonymen qatar sotqa deıingi óndiriste prokýrorlardyń róli men jaýapkershiligi, qadaǵalaý praktıkasynyń tıimdiligi artyp keledi. Biz bul salada azamattardyń konstı­tý­sııalyq quqy men bostandyǵyn qamtamasyz etý men zań buzýshylyqty eskertý maqsatynda ótken qylmystyq prosester men jedel izdes­tirý qyzmetiniń barysyna baǵyt ustandyq. Sonyń nátıjesinde ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda qylmystyq qýdalaý organynyń bes myńnan astam zańsyz aktileri toq­tatyldy, dedi Qaırat Mámı. Árıne, basqa da baǵyttar boıynsha oń nátıjeler baıqalady. Quqyqtyq reforma aıasynda, eń aldymen, uıymdyq-shtattyq qurylym men qyzmettik min­detterdi bólýdi jetildirý esebinen pro­ký­ratýra organdaryn jańalaýdy jalǵastyrý júr­gizilip jatyr. Máselen, búginde Bas prokýra­týra kóp jyldar boıy sheshimin tappaı kele jatqan shtat sany azdyǵy máselesine bel sheshe kiristi. Bul oraıda tek Memleket basshysynyń kóme­gi arqasynda ǵana daǵdarys kezeńindegi tapshylyqqa qaramastan qosymsha 360 birlik qosylǵan. Halyqaralyq uıymdardyń usynystaryna sáıkes Bas prokýratýrada jańa departament quryldy. Oǵan bas bostandyǵynan aıyryl­ǵan­dar men ýaqytsha qamaý oryndaryndaǵy jan­dardyń bostandyǵy men quqynyń saqtalýyn qadaǵalaý júkteldi. Arnaıy prokýrorlar depar­tamentinde krımınalıster toby quryldy, al halyqaralyq yntymaqtastyq departamentinde kópqyrly yntymaqtastyq pen hattama toby dúnıege keldi. Mundaı ózgeristerdiń bári pro­ký­rorlyq qadaǵalaýdy qazirgi talaptarǵa saı keltirip, onyń tıimdiligin arttyrý bolyp tabylady. О́tken kezeńdegi prokýratýra organ­darynyń jumysy Memleket basshysynyń ishki saıası jáne áleýmettik turaqtylyqty, ultara­lyq kelisimdi ornyqtyrýǵa, ulttyq qaýipsizdikti arttyrýǵa, azamattar men kásipkerlik quqyq­taryn qorǵaý tetikterin jetildirýge baǵyttalǵan nusqaýlary men baǵdarlamalyq qujattaryna sáıkes júrgizildi. Prokýratýra organdary daǵ­da­rysqa qarsy sharalardy iske asyrý kezinde zań­dylyqty saqtaýdy qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdardy. Quqyq qorǵaý jáne ýákiletti or­gandardyń ýaqytyly ári jedel qabyldaǵan sha­ralary Ulttyq qordyń qarajatyn Úkimet bel­gilegen ony ıgerý erejesine sáıkes ny­sa­na­ly jumsaýdy qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Quqyq qorǵaý organdarynyń basym baǵyty qylmystyń aldyn alý bolyp tabylady. Alaıda, qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı qa­byldanyp jatqan sharalardyń jetkiliksizdigin kórsetip otyr. Respýblıka boıynsha tirkelgen qylmys sany 14 paıyzǵa ósken. Jalpy qylmystyq is kórsetkishi 18,8 paıyzǵa jetken. Buzaqylyq, urlyq, tonaý, al keıbir aımaqtarda qaraqshylyq ta etek alǵan. Ásirese, tonaý – Qaraǵandy oblysynda, Almaty men Ońtústik-Shyǵys kólik aımaǵynda, qaraqshylyq – Jambyl, Aqtóbe oblystary men Astana jáne Almaty qalalarynda, bopsalaý – Atyraý, Batys Qazaqstan oblystarynda oryn alǵan. Al Almaty, Aqtóbe, Atyraý, Jambyl jáne Mań­ǵystaý oblystarynda qasaqana kisi óltirý sany kúrt ósken. Muny eseptik-tirkeý salasynda tek qadaǵalaýdy kúsheıtýdiń nátıjesinde qalyp­tasyp otyrǵan jaǵdaı dep qaraýǵa bolmaıdy. Krımınogendik jaǵdaıdyń jaqsarýy týraly azamattardyń qylmystan naqty qorǵalýy qamtamasyz etilgen kezde ǵana aıtýǵa bolady. Qoǵamdyq oryndarda, kóshelerde jasalatyn quqyq buzýshylyq jaılary da oryn alyp otyr. Mundaı jaǵdaıda qylmystyq isterdi tekserý sapasy oıdaǵydaı qamtamasyz etilmeı­tindigi belgili. Nátıjesinde tergeý organdary sekildi prokýrorlardyń da jibergen kemshi­likterine baılanysty birqatar qylmystyq ister toqtap qalady. Sonyń saldarynan tekse­ril­gen qylmystyq isterdiń úshten biri ǵana sot­qa jetedi. Bas Prokýror qadaǵalaý organda­ryn­daǵy mundaı keıbir keleńsiz jaǵdaılarǵa baı­lanysty qatty syn aıtyp, ony joıý joldaryn kórsetip, oryndalý barysyn nazarǵa alyp otyratynyn aıtty. Sonymen qatar prokýra­týra organdarynyń alda turǵan keleli mindetterin aıqyndap, zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaý jáne adamdardyń bostandyǵy men konstıtýsııalyq quqynyń qorǵalýy salasynda nendeı sharalar atqarý qajettigine toqtaldy. Jalpy atqarylǵan jumystar az emes, alaıda alda turǵan mindetter prokýrorlyq qyz­met tıimdiligin arttyrý qajet ekendigin odan ári ańǵarta túsedi. Bul jaǵdaıda alǵa jyljý úshin aldymen qol jetken tabystarǵa shynaıy jáne syn kózben qaraý kerek. Osy oraıda baıandama jasaǵan Bas prokýratýranyń zańdylyqty saq­taý departamentiniń bastyǵy A.Kravchenko áleý­mettik-ekonomıkalyq salada prokýratýra organ­darynyń qadaǵalaý barysy Memleket bas­shysynyń alǵa qoıǵan tapsyrmalaryn oryn­daý arqyly júzege asyp kele jatqanyn aı­ta­dy. Solardyń ishinde bıznes úshin ákim­shilik kedergilerdi azaıtý, azamattardyń eńbek quqyn saqtaý, tótenshe jaǵdaılar kezeńinde zańdylyqty qamtamasyz etý jáne Ulttyq qor qarajatyn zańdy paıdalaný mindetteri bar. Prokýrorlardyń aktileri arqyly eńbek aqy boıynsha 5 mlrd. teńge qaryz ótelip, 126 myń adamnyń quqy qorǵalǵan. Quzyrly organ quqymen iri ınvestorlar qyzmeti tekserilip keledi jáne tekserile beredi. Olardyń ishinde túkirigi jerge túspeıtin “Qarashyǵanaq Petroleým Opereıtıng” jáne “Tengızshevroıl” sekildi kompanııalar bar. Mundaı kompanııalardy tekseris nátıjesi arada naqty teń áriptestik qarym-qatynas ornatý men atalǵan kompanııalardan memleket bıýdjetine tıisti tólemderdiń túsýin qamtama­syz etedi. Osy jáne basqa da jumystar arqa­synda 360 zańdylyqtyń buzylýy joıylyp, 20 myńnan asa qadaǵalaý aktisi engizildi. 25 myń quqyqtyq aktilerdiń kúshi joıylyp, 400 myńnan asa azamattyń konstıtýsııalyq quqy qorǵaldy. 25 myń adam túrli jaýapkershilikke tartylyp 22,8 mlrd. teńge shyǵyn orny toltyryldy. Degenmen, osyndaı keremet sandarǵa qa­ramas­tan, dedi shyǵyp sóıleýshiler, áleýmet­tik-ekonomıkalyq saladaǵy qadaǵalaý qyzme­tinen kútkendegideı tıimdilik az bolyp otyr. Alqa májilisinde onyń kóptegen sebepteri aı­tyldy. Qaraǵandy, Almaty jáne Aqmola oblys­tyq prokýrorlary jergilikti jerdegi jaǵdaıdy, zańdylyqtyń saqtalýyn, qadaǵalaý barysyn jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta, ásirese, jumystan bosatý jáne jumys oryndaryn qysqartý, jalaqyny tólemeý jáne tóleýdi keshiktirý jaǵdaılarynda azamattardyń eńbek quqyqtarynyń saqtalýyn qadaǵalaý prokýra­týra organdary qyzmetiniń basym baǵyty re­tinde qala beredi. Prokýrorlardyń aıtýynsha, daǵdarys saldaryn barynsha azaıtýǵa, sondaı-aq kólik joldaryn salýǵa jáne ony jóndeýge, áleýmettik jáne basqa da nysandarǵa memleket bólgen qarajatty jumsaý zańdylyǵyna tıimdi qadaǵalaýdy odan ári qamtamasyz etý aıryqsha nazarda ustalady. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta respýblı­ka­nyń barlyq aýmaǵynda “Elektrondy ótinish­terdi esepke alý kitapshasy” boıynsha qyl­mys­tar týraly habarlamalardy tirkeýdiń avtomat­tandyrylǵan júıesi engizilip, ol qylmystar týraly aqparattardy tolyq tirkeýdi jáne olar boıynsha zańdy sheshimderdi ýaqtyly qabyl­daýdy qamtamasyz etýge múmkindik beretin bolady. Sóıtip, alqa májilisiniń qorytyn­dy­synda respýblıka prokýratýra organdarynyń 2010 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵyndaǵy qyzmeti profılaktıkalyq is-sharalardy kú­sheı­týge, qylmystyń jáne basqa da zańdylyq­ty buzýshylardyń aldyn alýǵa, azamattardyń, halyq pen memlekettiń quqyqtary men múdde­le­rin tıimdi qorǵaýǵa baǵyttalatyny naqty kórindi. Keńeste Oral-Kaspıı basseınindegi bekire tuqymdas balyqtardy saqtaý jáne kóbeıtý máselelerindegi zańdylyqtyń jaı-kúıi de talqylandy. Sońǵy jyldary bekire balyǵynyń qory ondaǵan ese kemip ketti. Munyń negizgi sebebi uıymdasqan qylmystyq sıpatqa ıe bolǵan brakonerlik bolyp tabylady. Resmı statıstıka boıynsha sońǵy úsh jyl ishinde (2007-2009 jyldar) shetelge 40 tonna bekire balyǵy jáne 4 tonna qara ýyldyryq syrtqa shyǵarylǵan. Alaıda, jedel málimetter boıynsha, jyl saıyn zańsyz jolmen syrtqa shyǵarylatyn balyqtyń kólemi – 500-600 tonnaǵa, al ýyldyryq 10 tonnaǵa deıin barady. Bul brakonerliktiń jolyn kesýde quqyq qorǵaý jáne balyq qorǵaý organdary jumys­tary­nyń tıisti dárejede uıymdastyryl­ma­ǵan­dyǵyn kórsetedi. Qylmystyq júıege quqyq qorǵaý jáne basqa da memlekettik organdardyń teris pıǵyldy qyzmetkerleriniń de qatysy bar ekeni jóninde faktiler anyqtaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekireniń ýyldyryq shashatyn kezinde balyq aýlaýǵa zańdy túrde tyıym salý jóninde qajetti sharalar qoldanbaı otyr. Jınalysta brakonerlikke qarsy kúres júrgizetin memlekettik organdardyń tehnıka­lyq jaraqtaný máselesine aıryqsha nazar aýdaryldy. Sondaı-aq, bekire tuqymdas balyqtardy saqtaý boıynsha jumystardy jandandyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, ekolo­gııa­lyq jáne aqparattyq is-sharalar tal­qylandy. Jınalystyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetine Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy Iý.Roma­shovty jáne Oral-Kaspıı basseıni oblys­ara­lyq ınspeksııasynyń bastyǵy R.Súleımenovti qyzmetterinen bosatý jóninde usynys engizý týraly sheshim qabyldandy. Sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdary aldyna brakonerlerge kómek kórsetken óz qatar­la­ryn­­daǵy adamdardy anyqtap, olardy zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartý máseleleri qoıyldy. Aleksandr TASBOLATOV, Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.