QARQARALYDAN ALTYN ADAM TABYLDY

Súıinshi! Ortalyq Qazaqstannyń jer shoqtyǵy – Qarqaraly óńiri tunyp turǵan tarıh qoı. Osy óńirdegi birneshe jyldan beri júrgizilip jatqan qazba jumystarynyń zertteý qorytyndysynyń ózinen tom-tom kitap jazyp shyǵarýǵa bolady. О́ziniń mádenıeti, óneri men tabıǵatynyń keremettiligimen dúıim jurtty tamsandyryp kele jatqan bul ólke qazba baılyqtarymen de jer-jahanǵa tanylýda. Kúni keshe, ıaǵnı sársenbiniń sátti kúni... Almaty qalasyndaǵy Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Arman Beısenov bastaǵan arheologtar kóp jylǵy zertteý, qazba jumystarynyń nátıjesinde Ortalyq Qazaqstan aımaǵynan tabylǵan tuńǵysh altyn adamǵa kezdesti. Daýylpaz aqyn Qasym Aman­jo­lov aýylynyń shetindegi Taldy qo­rymdarynda 20 qorǵan bolatyn bolsa, onyń 8-i arǵy ata-babala­ry­myz saqtardyń qorǵandary. Bul qorǵandarǵa qarapaıym adamdar jer­lenbegen. Osy qazba jumysta­ryn júrgizgen qorǵandardan tek qana el bıleýshi adamdarǵa ǵana tán buıymdar tabylýda. Kúni keshe ǵana ashylǵan qor­ǵan­nan tabylǵan altyn buıym­dardy kóre otyryp, sol dáýirdiń keremet bir hany ma, hanzadasy ma – áıteýir aıryqsha belgili adam jer­lengen jer ekenine kóz jet­kizýge bolady. О́ıtkeni eks­pedısııa jetekshisi Arman Beısenovtiń aı­tý­ynsha, bul Ortalyq Qa­zaq­stan aıma­ǵynan tabyl­ǵan altyn adam dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sebebi qazba jumystary tolyq aıaqtalmasa da kúni keshege deıin 8 úlken bel­diktiń áshekeıi, odan ki­shi­rek 82 beldiktiń áshekeıi, 8 quıma arystan belgisi, Astana­daǵy Han Shatyrdyń formasyndaı 20 quıma altyn, 6 altyn orama, bu­dan basqa da 30 shaqty túr­li formada quıylǵan altyn áshekeıler, óte juqa altyn qańyl­tyr dep aıtýǵa bolatyn zatqa oıy­lyp jasaǵan aıdahar, sekireıin dep turǵan qaban, osyndaı juqa metal­ǵa oıylǵan Eltańbamyzda bel­gilengen pyraqtardyń kórinisteri­men qatar óte usaq altyn monshaq­tar myńdap sanalady, ártúrli dóń­gelek kólemdegi kıimge japsyry­lyp tigiletin altyn áshekeıler, qymbat tastardan istelingen túrli boıaýdaǵy monshaqtar, jıyrma shaqty sadaq jebeleriniń qoladan quıylǵan ushtary kimdi bolsyn tańǵaldyratyny sózsiz. Budan basqa da taza altynnan quıylǵan zattardyń qazirgi tur­ǵy­dan qaraǵanda saqına men áıel­derge tán kıim áshekeılerine uq­saǵanymen, olar Arman Beısenov­tiń aıtýynsha, sol kezdegi el bas­qarǵan, ásker basqarǵan tulǵa­lar­dyń áshekeıleri bolyp tabylady. Munyń barlyǵy bizdiń dáýiri­miz­ge deıingi VI-V ǵasyrdyń dú­nıeleri bolýy múmkin deıtin bol­jam bar. Bul keremet baılyq ta­bylyp jatqan qorǵan sol zaman­darda qatty tonaýǵa ushyraǵan eken. Budan da keremet qundy dúnıelerdi alyp ketkenge uqsaıdy. Tonalǵan qorǵannan osyndaı dúnıeler tabylyp jatqanda bas kezinde qandaı bolǵanyn kózge elestetý qıyn. Osyǵan qarap-aq qorǵanda tegin adam jerlenbegenine kózimiz jetip otyr. Bul qazba jumystary júrgizilip jatqan jer jaı ǵana tóbeshik emes. Qazba kezinde anyqtalǵandaı ortadaǵa qabirdiń aına­lasynda 6 shuńqyrdyń orny anyq­taldy. Bul dińgekterdiń orny eken. О́ıtkeni aǵash úgindileri tabylyp otyr. Arheolog Arman Beıse­nov­tiń aı­týyn­sha, qabirdiń aınala­syna dińgekter ornatylyp tóbesi jabylǵan bolýy kerek. Kezinde tonaýǵa ushyraǵanda bárin buzyp tastaǵan. Al qazyl­ǵan jerdegi kóriniske qaraı­tyn bolsaq, qabirdiń aına­lasy quıylǵan kirpishtermen qalanyp, bir qabatqa aǵash salyn­ǵan. Ústine qum tóselip, qumnyń ústine tas qalanyp, onyń ústi topyraqpen kómkerilgen. Konýstyń pıramıda túrinde qalanǵany kórinip tur. Saıyp kelgende bul, jaı ǵana topyraq úıindisi emes, úlken arhıtektýralyq eskertkish. Iаǵnı Ortalyq Qazaqstan aıma­ǵyndaǵy erte saq dáýiri máde­nıetiniń bir kórinisi dep bilemiz. Amandyq bolsa kelesi jyly týǵanyna 100 jyl tolaıyn dep otyr­ǵan daýylpaz aqyn Qasym ata­myz aýylynyń irgesinen tabylyp otyrǵan osynaý baǵa jetpes qundy dúnıeler qazaq tarıhyna altyn áriptermen jazylyp qalatyny sózsiz. Rymbek SMAǴULOV, QR Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Sýretter avtordiki. Redaksııadan: Keshe Qaraǵandydaǵy menshikti tilshimiz arheolog Arman Beısenovpen keń otyryp áńgimelesti. Ol suhbat gazettiń aldaǵy nómirlerinde jarııalanady.