Odan Abaı men Baýyrjandy oqý arqyly tazarýǵa bolady
О́ziń syılaıtyn, pikirine qulaq qoıyp, bilimin baǵalaıtyn, ǵylymdaǵy eshkimdi qatalamaıtyn qoltańbasy aıdaı anyq, shyn zııalymen osydan biraz ýaqyt buryn syr-suhbat quryp, oı bólisken taspadaǵy dúnıeni qaǵazǵa túsirip, qattap júretin edik. Endi, mine, sony jurtqa jetkizýdiń sáti túsip otyr. Ol – toptyń ishinen, tobyrdyń qatarynan qalmaı, bas shulǵyp, ıek qaqqandarmen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, tegi myqty, tegeýrini kúshti ózindik bitim-bolmysy, oı-qarymy, tabıǵat bergen daryny bar, sony ultynyń rýhanııatyn damytýǵa, tarıhyn saralaýǵa, Abaı áleminiń syry men sıpatyn, ishki ıirimin ǵylym áleminde eski sarynynan aryltyp, jańa qyrynan ashýǵa uıytqy bolyp kele jatqan, “abaıtaný” iliminiń qazirgi kósh basynda júrgen, baıaǵy batyr babalardyń bútin tuıaǵy, bir tal qııaǵy, halyq batyrym, qaharmanym dep baǵalaǵan Baýyrjan Momyshuly murasynyń shyraqshysy ǵana emes, “baýyrjantaný” ǵylymynyń negizin qalaǵan professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas Myrzahmetuly edi.
– Qazaqtyń baıtaq jeri – uly Turan ólkesiniń jartysynan astam aýmaǵyn alyp jatyr. Turan arabtar bıligi tusynda Túrkistanǵa aınalsa, keńestik bılik ústemdik etkende Orta Azııa delindi. Turannyń qarashańyraǵyna ıe bolǵan qazaq búgin táýelsizdigin alyp, irgesin bekitip keledi, – dep áńgimesin bastady kórnekti ǵalym aǵamyz.
– Mekemtas aǵa, kópten kókeıde júrgen bir túıtkildi sizdiń talqyńyzǵa sala ketsek dep edik. Turannan qazaqqa qalǵan qarashańyraqqa júkter júk, artar salmaq az bolmasa kerek. Qazir memlekettik dárejede sol qarashańyraqtyń qadiri artyp keledi. Úzilip baryp jalǵanǵan úkilegen úmitimizdiń kún sanap ajary kire túsýde. Biraq, Otan – otbasynan bastalady desek, sol otbasynyń kıesi sanalatyn qazaqtyń qara- shańyraǵy kóp jaǵdaıda kempir-shaldyń ıeliginde qalyp, onyń altyn dińgegi sanalatyn urpaq ózinshe tirlik keship, ulttyq úlgi bir zamandary bizge jat kóringenderdiń jolymen joıylyp bara jatqanyn joqqa shyǵara almasaq kerek. Osy arada uly Ǵabeńniń (Músirepov) Sheraǵańa (Murtaza) aıtqan: “Sonymen, “jalǵyz bala” problemasyn jaz deısiń ǵoı. Qıy-y-yn. Biz kóbeıýimiz kerek. Biz jıylsaq – kóppiz. Jaıylsaq – joqpyz. Jer keń. “Jalǵyz bala” máseleniń bir jaǵy. Al balasy bar-aý degen eń zııaly adamdardyń arty qandaı? Qanysh, Muhtardyń esikteri jabylyp qaldy. Men ólgen kúni... Meniki de... Sondyqtan bardyń ózi til, psıhologııa jaǵyn qaıtedi. Balasy kóp Qapan edi (Badyrov), suradym: – Balalarym, nemerelerim qazaqsha sóılemeıdi, – deıdi. – Til júrgen jerde ulttyq sana-sezim júredi. Al sana-sezim teńdikke umtylady”, degen muńy oıǵa oralady. Ulylardyń zary bulaı bolsa, ózgege ne joryq?! Zamanyna qaraı adamy, buǵan tosqaýyl qoıa almaısyń deıtinder de tabylar. Áıtse de jahandaný jaǵadan alyp, tórge ozyp turǵanda, Eýropadan úırenip jatqanda halyqtyq ádet-ǵuryptan, salt-sanadan, ata-ana men bala arasyndaǵy qaıyrym men meıirimnen aıyrylý, jatbaýyrlyq jaılap, izet pen ınabattan kóz jazý, árkim ózi úshin ómir súrý kerek degen tońmoıyndyqtyń bel alýy, júregi ońaıda jibimeıtin, kóńili shýaq shashpaıtyn bir túrli urpaqtyń qalyptasyp kele jatýy – bul qartyn ózinshe, jasyn bólekshe kún keshtirip júrmes pe eken?
– Iá, bul sekem aldyryp otyr. Biz bárin zamanǵa jaba salamyz. Sonymen aqtalǵymyz keledi. Zamannyń ıesi adam ǵoı. Abaı men Baýyrjan zaman solaı demegen. О́z úkimderin irkilmeı aıtqan.
– “Árkimdi zaman súıremek, Zamandy qaı jan bılemek? Zamanǵa jaman kúılemek, Zamana ony ılemek”, demeıtin be edi Abaı.
– Degende qandaı. Abaıdyń ulylyǵy osynda jatyr. Qazaq jurty jeti kezeńdi, jeti basqynshylyqty bastan ótkerdi. Onyń birinshisi – ǵundar zamanynda Qytaımen shatystyq, ekinshi – parsymen aralastyq, úshinshi – Aleksandr Makedonskıı bastaǵan grekter keldi, tórtinshi – arabtar andaǵaılap jetti, besinshisi – mońǵoldar, altynshy – qaraqurym qalmaqtar qaptady, jetinshi – ormandaı orys jaılady. Syrttan kelgenniń bári jarylqaıyn demeıdi, shamasy jetse baryńdy alyp, ózińdi jardan qulatyp jiberýge ázir turady. Qabyrǵamyzdy qaqyratqan, omyrtqamyzdy opyrǵandar zulymdyǵyn kóre júrip, bárine tózdik. Qazaq joǵalǵan joq, búgingi táý eter eldigine jetti. Endigi jerde bolǵan men bolmaǵanymyzdy ózimizden kórmesek, ózgeden kórer jaıymyz joq. Astary qalyń, kórinisi eleń-alań, qıyr-shıyr izi qorǵasyndaı aýyr ótken kúnderdi tarıhı turǵydan zerttegende, aldymyzdy boljaǵanda men tek qana Abaıǵa júginem. Zertteıtinim de, zerdemnen ótkizip oı qorytqanda qol artatynym da – Abaı.
– Sonda: “Bilimdiden shyqqan sóz, Talaptyǵa bolsyn kez. Nuryn, syryn kórýge, Kókireginde bolsyn kóz... Jaqsyǵa aıtsań, jany erip, Uǵar kóńil shyn berip, Dertti ishine em kórip, Nege altyndy desin jez”, demeksiz ǵoı.
– Árıne. Áńgimem ashy shyǵar. Aqıqatyna kelsem, Abaıdaı danasy bar elder sol danasynyń ilimin ilgeri ozdyryp, ózderi tanyp-bilip qana qoımaı, ózgeniń de sanasyna sińire biledi. Eýropa Dante, Gete, Qytaı Konfýsıı ilimin áspetteıdi, qudiret sanaıdy. Úlken-kishisi ár sózin altynmen aptap, kúmispen kúptep qurmet kórsetedi. Abaıymyz kimnen kem demeı, keıde biz álgi atalǵan ulylar aıtty degendi mysalǵa keltirip, ózimiz qurqol otyrǵandaı tańdaı qaǵatynymyz bar. Árıne, bul arada men ulynyń bar adamzatqa ortaq ekenin kórmeı, bilmeı otyrǵam joq. Solardyń qatarynda teń tuǵyrda Abaı abyz da tursa deımin ǵoı baıaǵy.
– Qazaqtyń qasıetti uǵymdaryn, ne ózińiz aıtqan aqyl-oı ıelerin, bylaı qoıǵanda, ultymyzdyń nebir arystarynyń qasynda arqan ese almaıtyn qylańnyń boıaýyn qalyńdatyp, mine, keremet degen quldyq sanadan áli qutyla almaı júrmiz. О́zimiz de bir adam jańalyq ashypty dese, oǵan kúmánmen qarap, áı qaıdam dep, muhıttyń arǵy jaǵynda, ne basqa bir qurlyqta bireý ıneniń jasýyndaı jetistiktiń shetin shyǵarsa, ony qup kórip, ilip áketip, tek solarǵa ǵana tán, bizdiki jat kórinetin áı, kápir minez kezdesip qalady. Bul aýyldaǵynyń aýzy jamannyń keri emes pe?
– О́zgeni zor, ózińdi qor sanaǵanda tabaryń ne, shyǵar ushpaǵyń qandaı bolmaq!? О́zgege qıǵandy ózińe qımasań sor emes pe? Patshalyq Reseı, odan keıingi úreıli ústem kúsh bizdi osylaısha ózgege tabyndyryp, tańdandyryp qoıdy ǵoı. Sol sartap sanadan qutyla almaı, sorǵa batqandar jaqsyny kórgisi kelmeıdi. Biraq bul ýaqytsha nárse, az kúngi aldanysh. Zýyldaǵandar men zymyraǵandardyń zamanynda baǵalanbaǵandardyń baǵy ýaqyt óte kele, keıde ómirden ozǵan soń ashylyp, eńbegi janyp, baǵalanyp jatqanyn kórip júrmiz.
Men bultaqqa joq, týra aıtatyn adammyn. Keıde osy qylyǵymnan bastyqqa da, basqaǵa da jaqpaı júretinim bar. Týralyq – shyn sózim. Sol shyn sózińdi bireýlerdiń qas-qabaǵyn baǵyp, óz esebin túgendeý úshin nebir jat qylyqtarǵa, ótirik, ósekterge, jaǵympazdyqqa baratyndar seniń aqıqatyńdy aıaqasty etip jatady. Shyndyq torǵa qamalǵan jerde, solaı bolady. Aqıqat aqtap alǵanda ǵana aınadaǵydaı tolyq kórinedi. Týrashyldyǵymnan – arym taza, júzim jaryq. Sol úshin de janymdy kúıttep, jaqsy ómir súrýge daǵdylanbaı, aǵysqa qarsy kele beremin. Sebebi, Abaı rýhy jibermeıdi. “Bet bergende shyraıyń sondaı jaqsy, Qaıdan ǵana buzyldy sartsha syrtyń”, – osylaısha qubylma, bolmasqa bola altyn dıdaryńa kóleńke túsirme, aınalań qadala qarap, kórip-bilip otyr, “Paıda oılama, ar oıla”, – dep Abaı ilimi ár kúni tańmen talasyp, aldymnan shyǵady, tıtteı qııa bassam: “Munyń ne?” – dep janymdy jaı taptyrmaıdy. Budan keıin qaıtip qýlyq saýarsyń?
– Shynynda, Abaıdy oıly kózben oqysań, ózińiz aıtqandaı – tazarasyń. Sóıte otyryp, jetesizderdiń jetim tirligine kúıinesiń, jırenesiń. Oıyń men boıyńdy bılep ketkende uly aqyndy kóripkel demeske sharań qalmaıtyn sekildi.
– Abaı – adamzattyq bıikke kóterilgen oıshyl. Reseıge bodan bolǵan soń bizdiń taǵdyrymyz patsha saıasatyna qaraı beıimdeldi. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda batysymyzdy sultan pravıtelder bıledi. Sóıtip, bılik tórelerge berildi. Olar patsha senimine kirgen edi. Orta júz bıligin de tórelerge berip kórdi. Kenesary kóterilisinen keıin, bul bolmaıdy eken dep aǵa sultandyq júıeni engizdi. Qunanbaıdyń aǵa sultan bolýy osydan kelip shyǵady. Muny uzyn arqan keń tusaý, bılik ózinde dep qazaqty aldarqatqan bir kezeń dep qoıyńyz. Jáne bul jymysqy saıasattyń sońy jerińdi, jurtyńdy túgel baǵyndyryp, ózbekti de ózine ıkemdep, Ortalyq Azııa men Qytaı arasyndaǵy shekarany bekitip degenine jetkennen keıin ol, shirkinderdiń ustanǵan saıasaty, 180 gradýsqa burylyp shyǵa keldi. Onyń aldynda qazaqty úrkitip almaý úshin aýyl saıyn molda jibergeni jáne bar edi. Munyń bári patshanyń endi tyrp ete almaısyń degenin bildiretin edi. Bári bitken soń orystandyrýǵa kóshti. Jabaıylardy jabaıylardyń qolymen tunshyqtyrý úshin bolystyq júıeni alyp keldi. Bir rý ishinen bolys saılansa, talas-tartys bolmaıdy. Sondyqtan birneshe rýdyń basyn qosyp, bolys saılaımyz dep súıek laqtyrdy. Búkil aqyl-oı, baılyq sonyń jolyna qurbandyqqa shalyndy, talas-tartys kóbeıdi. Aýyldastyń emes, aǵaıynnyń aty ozsyn degen bel alyp: “Sabyrsyz, arsyz, erinshek, Kórse qyzar, jalmaýyz, Sorly qazaq sol úshin, Alty baqan alaýyz. О́zin-ózi kúndeıdi, Jaqynyn jalǵan mindeıdi... Júz qubylǵan salt shyqty. Pysyq kim dep surasań, – Qalaǵa shapsa demalmaı, О́tirik aryz kóp berse, Kórgenderden uıalmaı. Sybyrdan basqa syry joq, Sharýaǵa qyry joq, О́tirik, ósek, maqtanǵa, Aǵyp tursa beıne sý, At-shapannan kem kórmes... Mal men baqtyń dushpany, Keseldi pysyq kóbeıdi, Kúshik ıtteı úrip júr, Kisiden kemmin demeıdi”, – dep, Abaı aıtqan jat minez, jaramsaqtar kóbeıdi.
– Aǵa, sózińizdi bólgenge keshirińiz. Biz Abaıdyń dúnıe-tanymyn asha aldyq pa?
– Bul úlken áńgimeniń arqaýy ǵoı. Eýropalyq júıemen daıarlanǵan fılosoftar bizdi adastyrdy. Nege deısiń ǵoı. Olar tek – tamyrdy ysyryp qoıyp, Abaıǵa batystyq úlgimen qarady. Sonda qazaq ulty, arqaýy úzilmegen shyǵys qaıda qaldy? Arnasynan bólip, aıdalaǵa áketken Abaı qaıdan olarǵa ashylyp sóıleı qoısyn. Abaıdyń rýhanı nár alǵan kózderiniń biri – musylmandyq shyǵys edi. Muny Muhtar Áýezov ár qyrynan kelip aıtqan. Ony ol kezde kóp jurt túsine qoımaǵan. Sóıtip, Abaı jumbaǵy jumbaq kúıinde qala bergen ǵoı. Tereńine boılamaı, óleńderin jattap, qara sózderin aýdarystyryp, júre bergenbiz. Men uly Muhańnyń abaıtanýdyń segiz túrli máselesin kótergeninen habardar edim. Biri ǵana emes, biregeıi – Abaıdyń shyǵysy bolatyn. Soǵan umtyldym. Árıne, jasyryp qaıtem, sanaly túrde umtylǵam joq. Ol oı keıin keldi. 1959 jyly Muhtar aǵa Tashkent qalasyna kelgende kezdesip: “Osy Abaıdyń shyǵysy nege aıtylmaıdy?” – dedim. Muhań: “Qandaı taqyryp”, – dep qaldy. “Aqynnyń shyǵystanýy”, – dedim. Jazýshy sál oılanyp turyp: “Áı, balam-aı, jolyń bolmaıdy ǵoı!” – dep buryla bergende men: “Nege bolmaıdy?”, – deımin ǵoı taqymdap. Muhań túsin sýytyp, reń bermedi. Sóıtsem, ol meniń nadandyǵym eken. 1949 jyly Máskeýde ortalyq partııa komıteti kosmopolıtızm týraly qaýly qabyldapty. Onda batys pen shyǵysqa bas ıgenderdi talqandaý kózdelipti. Mundaı jaǵdaıda Abaıdyń shyǵysy týraly aıtý qaıda. Muqańnyń túsin sýytýy sodan kórinedi. 1965 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵaý ústinde Ǵulamahı Daýanı týraly aıtam dep basym daýǵa qaldy. Alty jarym saǵat aıtys ótti. Bir fılosof orta ǵasyrda neń bar, jańa ǵasyrdy aıt, dedi. Men de yǵa qoımadym. “Ol kim ózi?” – dep úsh ret qaıyra suradym. Jaýap bere almady. “Bilmeseńiz, nege daý shyǵaryp otyrsyz? Bul meniń sózim emes, Abaıdiki ǵoı”, – dep “Ǵylym tappaı maqtanba” degen óleńinen tómendegi dáıekti keltirdim. Ol óleńniń túıini: “Sózine qaraı kisini al, Kisige qarap sóz alma. Shyn sóz qaısy bile almaı, Ár nárseden qur qalma. Muny jazǵan – bilgen qul, Ǵulamahı Daýanı. Solaı depti ol shynshyl, Sózin oqy jáne oıla, Tez úırenip, tez joıma, Jas ýaqytta kóńil – gúl”, – dep keletin edi. Nesin aıtasyń, ár kezeńdegi ishki esebi bar jadaǵaı saıasat qazaqty talaı jarǵa jyqty ǵoı.
Abaıtanýdyń túp tamyry tolyq adamda jatyr. Abaıdyń tolyq adam týraly aıtqanyn termın retinde aınalymǵa men túsirgen edim. Muhtar Áýezov te bilgen, biraq aıta almaýy sebepti, “nravstvennaıa lıchnost” degen sózdi astarlap qoldanǵan. Jurt onyń astaryn túsinbegen. Onyń túp-tamyrynda tolyq adam jatyr edi. Abaı otyz jasynda óz ultynyń rýhanı qundylyqtaryn jaqsy meńgerip, Shyǵys álemimen myqty qarýlanǵan edi. Bul eki altyn bulaq uly aqynnyń dúnıetanymyn ornyqty qalyptastyrdy. Úshinshi bulaq kózi orys arqyly jetken batystyń ilimi bolatyn.
– Sońǵysy Abaıdyń dúnıetanymyna úles qosa aldy ma?
– Joq. Oǵan tolyq adam ilimi dálel. Eger bizdiń fılosoftar arab, parsy áleminen, ıslamııattan habary bolsa Abaı keremet ashylady. Abaıǵa tolyq adam ilimi qaıdan keldi? Men osyny kóp zerttedim. “Abaı jáne Shyǵys” degen kitap jazdym.
Iá, tolyq adam ilimi búkil Eýropada joq. Tipti HII-HIII ǵasyrǵa deıin arab-parsyda da kemel adam ilimi bolmaǵan. Bul pikirdi Irannyń ataqty ǵalymy, Iran-Islam memleketiniń kóshbasshysy bolǵan Homenıdiń bas keńesshisi Murtazanyń orys tilinde Máskeýden shyqqan “Ýsovershennyı chelovek v ıslame” degen monografııasy aıǵaqtaıdy. Ol uǵymdy kóne túrkiler ákelgen. Onyń arǵy jaǵynda Ál-Farabıdiń “parasatty adamy” jatyr. Ony “Izgilikti qala turǵyndarynda” kótergen. Sol sekildi Abaıdyń “tolyq adamy” (kamılı ınsanı) J.Balasaǵunnyń “Qutty biligi” dastanynda baıandalady. Biz basynda sol shyǵarmadaǵy tórt ádebı keıipkerdi túsinbedik. Onyń birinshisi – ádilet, ekinshisi – dáýlet, úshinshisi – aqyl, tórtinshisi – qanaǵat edi. Bul tórt “keıipker” ne dep júr desek, tolyq adam iliminiń negizi osynda jatyr eken. Sony ádebı keıipkerler arqyly sóıletken.
– Tolyq adam ilimi Abaıǵa ne úshin kerek bolǵan?
– Abaı Reseıden qutylý joly ońaı emes ekenin erte túsingen. Alysyp-julysqannan, soǵysqannan túk shyqpaıtynyn bilgen. Tilin, ǵylymyn úırenip, sol arqyly maqsatqa jetýdi kózdegen. “Orysqa aıtar sóz de joq, biz quly, kúńi qurly da joqpyz”, – deıdi de oǵan tótep beretin joldy usynady. “Oryssha oqý kerek, hıkmet te (keremet, ǵajaıyp – M.M), mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta tur. Zararynan qashyq bolýǵa, paıdasyna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bilsek kerek... Sen onyń tilin bilseń, kókirek kóziń ashylady”, – deýi sondyqtan.
– Osy arada Abaıdyń: “... maldy saryp qylyp, ǵylym tabý kerek. О́ziń taba almasań, balań tapsyn. Ǵylymsyz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan qaj, eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy”, – degen sózi oıǵa oralyp otyr.
– Qazaǵym degen aqynnyń qaı sózi de ult urany ǵoı. О́zimshil, keıde boıynan oıy aspaı qalatyn, bir yńyranyp baıdyń, kelesi kúni yńyrshaǵy shyǵyp yńyrsyǵan kedeıdiń kúıin keshetin jurttan tolyq adamdy qaıtsem shyǵaramyn degendikten joǵarydaǵydaı sózderin úlgi etip qaldyrǵan. Búgin urpaǵyńdy túze, ol erteń ultyńnyń uıytqysy bolady, deıdi Buzylyp bara jatqan qazaqtyń psıhologııasyn, qaıtsem jónge keltiremin deıdi. Abaıdyń osy kemel adam ilimin Shákárim ar ǵylymy dep qarady. Ar ǵylymy oqylsa dep armandady.
Ár pende tazarý úshin Abaıdy oqý kerek. Urpaq rýhyn oıatý úshin abaıtaný ǵylymyn meńgerý qajet. Ony shyn meńgergen adam esh ýaqytta: qaraýlyq, jaýlyq, urlyq jasamaıdy. Jan dúnıesi taza bolady. Meni tazalyqqa baýlyǵan sol Abaı ilimi. Abaı ilimi bolmasa, men de Maǵjan aıtqandaı, “qaryn degen sózdi ǵana jattaǵan” ar oılamaı, paıda oılaǵannyń biri bolyp qalar edim. Sol ilim jolynan shyǵa almadym. Munyń bir jaǵy jaqsy – rýhanı baı bolasyń, bir jaǵy jaman – kedeılikten kúnińdi áreń kórip júresiń. Aıyrmasy osynda. Meniń maqsatym, osy eki arany ashyp, jastarǵa uǵyndyrý. Sóıtip, kúlli dúnıedegi aýzymyzdan tastamaıtyn basqalardyń myqtylarynyń qataryna Abaıdy, Abaı ilimin, abaıtanýdy qosyp, qazaq ta osal emes degendi dáıektep shyqsam deımin.
– Sizdiń bul ulyq sózińizdi eldiń bári túsinip, qabyldaı qoıar ma eken?
– Joǵaryda óziń de aıtyp qaldyń. О́z jaqsymyzdan ózgeniń bir qylań oıyn artyq qoıatyn qısynsyz qylyǵymyzdyń bary ras. Túsinip, qoldap ketedi dep aıta almaımyn. Qalaı desek te Abaı ilimi kerek. Oqý úrdisine enýi qajet. Sebebi, qazir batystan kelgen jat minez-qulyq bas kótertpeı barady. О́zderine qaýip joq, musylman álemine búgin bolmasa erteń qıyndyq keltiredi. Oǵan tosqaýyl bolatyn, tek Abaıdyń tolyq adam týraly ilimi ǵana. Tolyq adam degenińiz – aqyldy, oı-parasaty bıik, halqyn qadirleıtin adam. Ondaı adam qazaqty qaıranda qaldyrmaıdy. Memleketimiz moraldyq kodeksin jasaı qalsa, onyń irgetasy Abaı ilimi bolar. Sonda Abaıdy álem moıyndar.
– Abaıdyń ulttyq tanym, ulttyq pedagogıka týraly iliminiń de jóni bólek qoı.
– Ol ne degeniń. Biz qansha aıtqanmen Eýropadan tabıǵatymyz bólek, kóshpeli damýdy jasaǵan halyqpyz. Kóshpeli bolǵanda taza kóshpeli emes, otyryqshyldyqty qatar alyp júrgen jurtpyz. Eýropa ózinikin bizge berdi, qabyldadyq. Osy kúnderi bizdiń pedagogıkamyz – Eýropanyń relsimen júretin pedagogıka boldy. Biraq bul rels eskirdi. Eger osy rels eskirmegen bolatyn bolsa, Eýropa halqy búgingideı daǵdarysqa túspes edi. Izet, ınabat, aǵaıyn-týysqa qaıyrym tárizdi adamgershilikten shyqpas edi. Buǵan men dálel keltirmesem de jurt kóp jat qylyqqa kýá bolyp júr ǵoı. Sondaı pedagogıka bizge qajet pe? Meniń oıymsha, álgi relsti ózgertý kerek. Ol relstiń ornyna ózimizdiń ulttyq relsti salýymyz kerek. Sonda ǵana biz tárbıe júıesin jóndeı alamyz. Másele, bizge úlken “qoparylys” kerek. Ol ulttyq “qoparylys” bolýy kerek. Bizge tıimdisi, revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jol. Jalpy, bul qoǵamdyq ǵylymdar salasy boıynsha júzege asqany jón. Sebebi, biz markstik, materıalıstik fılosofııamen qalyptastyq. Endi shyǵystyq fılosofııaǵa barýymyz kerek. Biz odan alys kete almaımyz. Túbimiz bir túbi oralamyz. Ol bizdiń kóshpeli otyryqshyldy fılosofııamyzǵa keltiredi. Sondyqtan búkil qoǵamdyq ǵylymdar, sonyń ishinde pedagogıka ǵylymy da bar, jańarýy qajet. Eger osy júzege assa, biz pedagogıkada ulttyq jolymyzdy taba alamyz. Árıne, jaqsy isti alý kerek. Men oǵan qarsy emespin. Qarsy bolýǵa qaqym da joq. Ekonomıkadaǵy, tehnıkadaǵy, tehnologııadaǵy, taǵy basqa salalardaǵy jetistikter, sóz joq, kelý qajet. Biraq Eýropa bizge rýhanı jaǵynan eshteńe bere almaıdy. Din jaǵynan da solaı. Qazir musylman dini álem moıyndaǵan adamgershilik dini bolyp otyr. Bizdiń din teris jolǵa jibermeıdi. Bizdiń dinge til tıgizip, “buzyq” dep jatqan saıasattyń isi. Qaıtalap aıtamyn, bizdiń bolmys ta, tabıǵat ta, din de bólek. Abaıdyń anańnyń tilin bil, ǵylym úıren degenin joǵaryda aıttym. Al Shákárim bul máselege kelgende óte tereńdep ketedi. Ol Abaı negizin salǵan jantaný iliminiń jolymen júrdi. Abaıda “jantaný”, “jannyń jibileı qýaty” degen bar. Qazir ǵalymdar psıhologııany jantaný dep júr. Psıhologııa – jantaný bolmaıdy. Mysaly, logıka – oılaýdyń zańdary týraly ǵylym. Psıhologııa túrli psıhologııalyq qubylystardy, ıaǵnı renjý, qýaný, qorqý, t.b. psıhıkalyq qubylystardyń zańdary týraly ǵylym. Al, “jan” Jaratýshydan keledi. Ony psıhologtar qaıdan tanı qoıady? Abaı men Shákárim sol jandy zerttep, Jaratýshy túp Ieni izdeıdi. Mysaly, Shákárim: “Jaralys basy qozǵalys, qozǵaýǵa kerek qolqabys. Jan de meıli bir mán de, sol qýatpen bol tanys, Dúnıeni sol jaratqan”, – dep oı túıýi tegin nárse emes. Sonda bizdiń ǵalymdar qaı zańdy zerttep júr? Fılosoftar qazir de Abaıdyń ilimin ashyp bere almaı otyr. Qanshama kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Alaıda, olar keńestik, eýropalyq qalyptan shyǵara alar emes. Al ol qalypqa Abaı sııa ma? Joq. Oǵan ulttyq, shyǵystyq tanymmen barsań ǵana jaqyndaı alasyń. Bul kúnderi Qazaqtyń Abaı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetinde abaıtaný ǵylymı-zertteý ortalyǵy osy maqsatta jumys istep jatyr. Bul turǵyda arnaıy baǵdarlama jasap, ýnıversıtet shákirtterine dáris oqımyz. Meni qýantatyny, jastardyń Abaı shyǵysyna qyzyǵýshylyqpen qaraýy der edim. Bul jalǵasa berse, Abaıdyń shyǵysy álemdik deńgeıge kóteriletini kúmánsiz. Bilim berý boıynsha eki máseleni erekshe aıta ketsem deımin. Mınıstrler aýysyp jatady. Durys-aq. Biraq bilim-ǵylym, mádenıet mınıstrlerin jany bar, qany bar adamdy tańdaý qajet sekildi. Olardy jıi ózgerte bersek bilim, rýhanı jaǵynan jańǵyra almaımyz.
Qazir men oqý júıesine onsha rıza emespin. Sebebi, bilim ózimizdiń irgetasymyzdan shyqpaı tur. Bireýlerdiń irgetasyndaǵysyn kózsiz tyqpalap jatyrmyz. Kóbi dúbára. Aıtalyq, testimen emtıhan alýdy ákeldik. Bul tehnıkalyq ǵylymǵa jarasar, al qoǵamdyq ǵylymǵa kelmeıdi, búldiredi. Mysaly, bala ádebıetten sol tásil boıynsha emtıhan tapsyrady. Ol emtıhan jaýabyn oılanbastan jattaıdy. Sol jasandy jattaýǵa baǵa qoıylady. Sóılemeıdi. Mylqaý keıipte. Mundaı jaǵdaıda olar qalaı tildi úırenip, ulttyq rýhty boıyna sińirmek? Bul az deseńiz, búgingi oqýshylar qolmen jazýdan da qalyp barady. Jáne bir másele, kredıttik júıede oqytý degen bar. Ideıa durys. Bala izdený kerek. Biraq soǵan daıynbyz ba, muǵalim ázir me, oı-sana talapqa tolyq jaýap bere me?.. Men qatyp qalǵan eski kózqarastyń adamy emespin. Kóńilge syıymdy jańalyqty qabyldaýǵa ázirmin.
– Shákárimniń “Úsh anyǵyn” alǵash siz jarııalaǵan edińiz. Osy týraly da aıta ketseńiz.
– Shákárim barlyq dinge syn kózben qaraǵan. Al “Úsh anyǵynda” óziniń ilimin bergen. Ol dúnıeni meniń jarııalaǵanym ras. Alǵashynda Shákárim qolymen jazylmaǵan shyǵar, kóshirme me degen ártúrli oı boldy. Sóıtip júrgende, Beısenbaı Baıǵalıev degen shákirtim Qytaıdan jetken bir qoljazbany alyp keldi. Salystyrsam, ekeýi birdeı. Túsinbegen sózderdi fılosoftarǵa oqytyp aldyq. Bir senimge kelgen soń, qalyń jurtqa usyndyq. Bul eńbekte Shákárim ıdealıstik fılosofııa men materıalızmdi salystyra kelip, óziniń úshinshi anyǵyn shyǵarady. Bul moral fılosofııasy edi.
– Siz qazaqtyń qıly kezeńderdegi ósýi men óshýi, aralas mektepter týraly baǵymyz ben sorymyzdy da az aıtyp júrgen joqsyz.
– Bul da janyńdy jegideı jeıtin nárse. Otarshyldardyń júgensiz áreketi halqymyzdy barlyq jaǵynan álsiretkeni anyq. Olardyń maqsaty, baıtaq jerimizdi ıt talaǵan terideı ary tart, beri tartpen tonap, ulttyq sanany ýlap, birte-birte qurdymǵa jiberý tárizdi sumdyqtar bolatyn. Sony qazaq zııalylary erte ańǵardy. Jol bermeımiz dep jantalasty. Osy jerde oıyma qyrshyn ketken Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń: “Túbinde qurýyńa elden erek, Men aıtaıyn bolady jeriń sebep”, – degen eki jol óleńi oralyp otyr. Sol Alash arystarynyń halqym degen qadirli qasıetin qaı ýaqytta da jalǵaı berý kerek. Men sonaý kezeńnen bastap 2009 jylǵa deıingi ótken halyq sanaǵy týraly kóz jazbaı jazyp kelemin. Ondaǵy oıym qazaq qaı kezde qaýlap ósti, qandaı ýaqytta qyzyl qyrǵyndy bastan keshirip óshti, sony tarata otyryp, tolqyn-tolqyn urpaqqa, ásirese jastarǵa oı salý. Aıtalyq, 1897 jyly Reseıge qaraǵan barlyq túrki halyqtarynyń 52,5 %-y qazaq bolsa, 1911 jyly 57,5 paıyz bolypty. Budan keıingi jerde quldyraı beredi. Mıllıondap qyrǵynǵa ushyrady. 1916 jyly 6 mln. 200 myń bolsa, 1940 jyly 1 mln. 900 júz myńǵa deıin quldyrap, qazaqtyń ormandaı otalǵanyn kóremiz.
Al endi aralas mektep jaıyna keler bolsam, bul da ózekti órtemeı qoımaıdy. Eýropalyqtar Azııa halyqtaryn otarlaý barysynda osy bilim berý jolyn tańdap, mıssıonerler arqyly júzege asyryp otyrǵan. “Kón qatsa qalybyna” degendeı, biz muny keńes dáýirinde “sovet halqy” degen uranmen jalǵastyra berdik. Tipti aralas mektep týraly ǵylym qalyptastyrýǵa da talpyndyq. Sonyń bir dáleli, patshalyq Reseıde aralas mekteptiń basynda mıssıoner ǵalymdardyń ıdeologtary Ilmınskıı, Ostroýmov, Aleksandrov júrse, olardyń KSRO-daǵy ıdeıalyq murageri, Qazaq KSR Oqý mınıstriniń orynbasary A.Sherbakov boldy. Ol kandıdattyq dıssertasııa jazdy. Bul “eńbektiń” basty ustanymy qazaq mektepteriniń kúni ótti, óıtkeni odaq keleshekte bir tildi halyq bolatyndyqtan qazaq tiliniń keleshegi joq, ómirden óshetin til dep “janazasyn” shyǵarǵan toptyń oıyn ǵylymda negizdeý edi. Buǵan Baýyrjan Momyshuly bastaǵan qazaq zııalylary qarsylyq tanytty. Bir keshte soǵan baılanysty tómendegi áńgime qozǵalǵan edi. “Iа poznakomılsıa s avtoreferatom odnogo sary orysa (A.V.Sherbakovty aıtyp otyr.– M.M.) Mejdý strok vychıtal: býdýshıı ýchenyı mýj prızyvaet zakryt kazahskıe shkoly, poskolký sovremennye kazahı govorıat na rýsskom ıazyke”, – dep shamyrqanǵan Báýkeń oılastyra kelip: “Ý nas, naprımer, prı komıssarıate prosveshenııa ılı okolo nego est kommýnısty, kotorye govorıat: edınaıa shkola, poetomý ne smeı ýchıt na drýgom ıazyke, krome rýsskogo. Po-moemý, takoı kommýnıst – eto velıkorýsskıı shovınıst. On sıdıt vo mnogıh ız nas. S nım nado borotsıa, ıh nado ýbrat s pýtı prosveshenııa”, degen Lenınniń sózine júginip (ol kezde osyndaı ilik tappasań sóziń iske aspaıdy, ózińdi ultshyl etip shyǵarady. – M.M.), jazýshy Sábıt Muqanovqa hat jazady. Avtoreferatpen tanysyp shyqqan uly Sábeń qansha jerden: “Sovettik sózge qalamy, Kórmegen áste muqalyp. Muny jazǵan kádimgi, Belgili Sábıt Muqanov”, bolsa da mynandaı soraqylyqqa tózbeıdi. Orystardyń keri tartqan tarıhshylary men saıasatshylarynyń mıssıonerlik baǵyttaǵy pıǵyldaryn áshkerelep, dıssertanttyń jer kókke sıǵyzbaı maqtap otyrǵany “orys-týzem” nemese “aralas” mektepter arqyly reaksııalyq aǵymdy órshitip, orystandyrý isin ornyqtyrý ekenin ashyna aıtyp: “Sonda tek qana otarshyldardyń tilinde sóılep, oqý kerek pe? Qazaq mektepterin taratý týraly dıssertant ashyq aıtpaǵanmen de búkil dıssertasııanyń ishki máni soǵan qurylǵan”, – deıdi. Mine, túkirigi jerge túspeı turǵan keńes zamanynyń ózinde arystarymyz batyrlyqpen, batyldyqpen qazaq tilin qalaı qorǵaǵan! Álgi Sherbakovtyń “eńbegindegi” myna bir derekterdi keltire ketsem artyq bolmas. 1911 jyly Qazaqstandaǵy 1475 orys mektebinde 81400 oqýshy bolsa, qazaq mektebi 350, ondaǵy oqýshy sany 7600-ge áreń jetedi. 1924 jyly qazaq topyraǵyndaǵy 2624 orys mektebinde 185540 oqýshy oqysa, qazaq mektebi 821-ge jetip, ondaǵy bala sany 53500-di quraǵan. Biren-saran oıshyl azamattar bolmasa, bárimiz muny halyqtar dostyǵynyń jemisi, ınternasıonalızmniń ádemi úlgisi dep dáriptedik. Al táýelsizdik alǵannan keıingi jyldar ishinde túrki halyqtary arasynda aralas mektepter sany taýsylýǵa bet alsa, bizdiń elde ol úrdis baıqala bermeıdi. Qazaq elindegi irili-usaqty 80 myńdaı mekteptiń 1777-si taza orys tildi mektep bolsa, 2068-i aralas mektep. Úmitimizdiń janyp turǵan bir tusy el bolǵaly beri 900 qazaq tildi mekteptiń ashylýy der edik. Osy baǵyt jyl sanap gúldene berse, shúldirlep júrgen shúregeıler memlekettik tildi bilip qana qoımaı, áspetteıtin kún týatyn shyǵar. Keıde, qazaqtyń qunarly tili quryp kete ma dep qaýiptenem. Máselen, sóz qadirin túsinýden qalyp baramyz. Ultymyz sózge toqtaǵan, ár sózdiń tarıhı taǵylymyn zerdelep otyrǵan. Mysaly, abyz degen sózdi alaıyqshy. Bul sózdi biz buryn arabtan keldi dep júrgenbiz. Sóıtsek, túrki sózi, onyń ishinde burynǵy úısin memleketinen qalǵan jádiger eken. Bir zamandary bul sóz keremet estiletin. Sózdiń qudireti ketip bara jatqandyqtan ba, qazir er de abyz, áıel de abyz. Bul durys emes. Abyzdyń qupııasy bar. Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy úshinshi ǵasyrdaǵy úısinder memleketi týraly qundy materıaldar qytaı arhıvinde saqtalǵan. Sonda toǵyz satyly júıe kórsetilgen eken. Ol Kúnbıden bastalǵan. Álgi toǵyz satynyń altynshy satysy abyzdarǵa tán delinedi. Sol kezdegi bılik abyzǵa eki adamdy saılaıtyn bolǵan. Onyń biri patsha aqylshysy, kóripkeli, aldyn boljaıtyn adam bolsa, ekinshisi – sanat qaıratkeri. Búkil bizdiń óner túrleri osy ekinshi abyzdyń oı-órisinen taraǵan, deıdi ataqty ǵalym Qudaıbergen Jubanov. Ol kisi sóz tórkinin tap basyp aıtqan. Sebebi, qoǵamnyń búkil ishki, qurylymyn, rýhanı dúnıesin osy eki adam ustaǵan. Olardyń jaýapkershiligi óte joǵary bolǵan. Sodan da shyǵar, patsha abyzǵa kez kelgen adamdy usynbaǵan da, saılamaǵan da. Qasıeti bar, el tanyǵan, eńsesi bıik, oı-ólshemi bólek adamdar ǵana abyz ataǵyn ıelengen. Keshegi keńes dáýirinde ondaılardy ıdeologııalyq hatshy dedik. Olardyń arasynda О́zbekáli Jánibekov sekildi birli-jarym adamnan ózgesi, abyz dárejesine jetken joq.
– Kúltegin, Qorqyt, Altyn orda kezindegi Asanqaıǵy, Abylaı tusyndaǵy Buqar abyzdar emes pa?
– Oǵan daý bar ma. Abyzdardyń atalary ǵoı bular. Memlekettikten aırylǵan soń taıpalyq oı-sana basyp ketti. Eldik sananyń ornyna eýropalyq sana kelip, sonyń yqpaly ma tarıhymyzdy áli ǵylymı turǵyda túgendeı almaı kelemiz. Qazir ǵylymı ataǵynan at úrketin doktorlar kóp. Olardyń ǵylymǵa qosyp jatqan úlesi qandaı, ony saralap jatpaımyz. Saralaı kelip jumylsaq, qane. Túbi kerek bolyp qalar degen úmitpen emes, úlken izdenisterdiń nátıjesinde sol eńbekterdiń bárinde bolmasa da birazynda jańalyqtar ashylsa, qazaq ǵylymy tórtkúl dúnıeni tamsandyrar edi-aý!
– Siz táýelsizdigimizdiń eleń-alań jyldary, naqtylaı tússek, 1993 jyly “Qazaq qalaı orystandyryldy” degen kitap shyǵaryp, patshalyq Reseıdiń qazaq halqyn qalaı otarlaǵanyn, mıssıonerlerdiń mysyq tirligin, KSRO-nyń jylym saıasaty ultty adastyryp, rýhanı saýatsyz qaldyrǵanyn, sonyń biri – álipbıdi kırıllısaǵa aýystyrǵanyn, qýǵyn-súrgin, ashtyq uıymdastyrǵanyn jasqanbaı jarııaladyńyz.
– Suraǵyń oryndy qoıylyp otyr. 25 jasqa deıin men keńes dáýiriniń saıasatyna esh kúmán keltirmedim. Sol jasymda aýdandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa bólimine basshy bolyp qyzmetke barǵanym bar. Men oılaıtyn edim, ondaǵy adamdardyń bári perishteler, sýdan taza, sútten aq dep. Sóıtsem, naǵyz paraqorlar men páleqorlar, nápsisinen aırylǵandar sonda eken. Partııanyń munysy nesi? Sózi bylaı, isi mynaý degen oı mazalaı kelip, sanam ekige jaryldy. Ult máselesine kelgende jastyqtyń áseri me irkilmeı, “birdeńkelerdi” aıtyp jiberetin ádet taptym. Munym ózgelerge unaı qoımady. Túrtpekteı bastady. Ǵylymǵa bet buryp, aspırantýraǵa tústim. Baýyrjan Momyshulynyń úıinde jattym. Ol kisi kózimdi ashyp, álgi ekiudaı oıdyń bireýine ǵana taban tiretti. Túletip shyǵardy. Arhıvterdi aqtarsam, qazaq halqyn qurtyp jiberý jolynda nebir sumdyq qadamdar jasalypty. Goloshekın Stalınge jazǵan hatynda qazaq ıntellıgensııasyn álsiretýdiń bir joly – birine-birin aıdap salý arqyly joıý kerek depti. Onyń bul zymııandyǵy 1937 jyly “márege” jetip, Alash arystaryn baýdaı túsirdi. Men osynyń bárin qaǵazǵa túsirip júretin edim. Bilim úıretedi degender – mıssıonerlik ıdeıa taratýshylar, ony nasıhattaýshylar, pravoslavıe dininiń kitaptaryn qazaq tiline aýdaryp taratýshylar, musylmandyqtan bezdirip, shoqyndyrýshylar ekenine kózim jetti. Muny arhıv derekterimen qosa, M.Áýezov avtosenzýrasy arqyly dáıektedim de. Máselen, 1860-1917 jyl arasynda qazaq tiline ondaı teris pıǵyldaǵy 72 kitap aýdarylyp, taratylǵan eken. Mundaı aram pıǵylǵa keńes dáýiri de tolyq tosqaýyl qoımaǵan. Dúrmektiń qalqasynda jalǵasyn taýyp jatqan. Osynyń bárin bilip, halyqqa qalaı jetkizemin, partııa ıdeologtaryn qaıtsem ılandyram, jurtymyzdyń jetkinshek urpaǵyn saqtandyrý joly qaısy dep mazasyz kúı keship júrgende KSRO-nyń irgesi shaıqaldy. Qulap tyndy. Táýelsizdigimizdi aldyq. Árıne, bul kúnge jetý ońaı bolmaǵan edi. Osy múmkindikten halqym aıyrylyp qalma, seni eshkim de jarylqamaıdy, oǵan osy kitaptaǵy derekter mysal deı kelip, jınaqty aıǵaılatyp turyp úsh taqyrypqa toptastyrdym. “El qalaı orystandyryldy”, “Jer qalaı orystandyryldy”, “Sana qalaı orystandyryldy” dep jar saldym. Qazaq ultshyl emes, ótkeninen ádilettilikti ǵana suraıdy. Joǵaltqandaryn izdeıdi, sony qalpyna keltirsek deıdi. Bul jolda jaýlasyp, bireýmen daýlaspaıdy. Biz rýhanı qazynamyzdy túgendep, ulttyq ıdeıamyzdyń irgetasyn myqtap, urpaǵymyzdyń oı-sanasyn bekemdep, otanshyldyq rýhyn qalyptastyra alsaq, utylmaımyz, utamyz, jahandanýǵa tótep bere alamyz.
– Mekemtas aǵa, endigi áńgimeni ózińiz negizin salǵan baýyrjantanýǵa bursaq. Baýyrjan Momyshuly arǵy alyptar Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Raıymbek, t.b. batyrlar sekildi halqy baǵalap, jurty tóbesine kótergen naǵyz tulǵa. Bıyl, mine, 100 jyldyǵy atalyp ótip jatyr...
– Birden aıtaıyn, Baýyrjan Momyshuly – ataq ta, baılyq ta izdegen adam emes. Ol halqynyń erkindigin, tiliniń tazalyǵyn, ultynyń myqtylyǵyn ǵana ańsap ótti. Batyr degen ataqty oǵan halqy berdi. Qarǵadaıynan Alash zııalylarynyń shyǵarmalaryn oqyp, qanaty qataıǵan ǵoı. Maǵan keregi Ahmettiń, Maǵjannyń, Mirjaqyptyń shynshyl shyǵarmalary deıtin. Olardyń muralaryn arhıvinde saqtaǵanyn keıin bildik. Jalpy: “Maǵan degen ataqty, Mindet qylsań, óziń al. Ádildikke bas uryp Ý berseń de maǵan bal”, dep ózi aıtqandaı. Báýkeń bılikke, olardyń ustaǵan jolyna kóńili tolmaıtynyn, qarsylyǵyn bildirip otyratyn. Tipti, olardy saýatsyz dárigerge teńep: “Syrqatym quzdyń qyrshaý qııasynda, Qyrannyń qol jetpeıtin uıasynda. Aýyrmaı mert bolatyn aqıyqty, Emdeýge shynymenen qııasyń ba”, – dep, bul “doktor” SK deıtin. Esesine qalyń jurt batyrym dep baǵalady, erekshe qurmet kórsetti. Onyń artynda qalǵan murasy da ushan-teńiz. Nursultan Nazarbaevtyń: “Qazaq qalamgerleriniń ishinde óz ultyn Baýyrjan Momyshulyndaı súıetin jazýshy joq”, deýi teginnen-tegin bolmasa kerek. Onyń ulttyq sanany oıatatatyn eńbekteriniń baǵy endi-endi janyp keledi. Kezinde ondaı dúnıelerin kóp jarııalata bermegeni bar. Onyń sebebin: “Men bul ómirden ketemin. Ol – zańdy. Ketpeıtin eshkim joq. О́lý kerek eken dep qoryqpaý kerek, ony sanaly túrde bilý kerek. Ony zańdy qubylys dep qaraý kerek. Biraq men ólilerdiń ishinde ketpeımin, tirilerdiń biri bolamyn. Meniń rýhym halqymnyń esinde qalady. Meniń kitaptarym keıbireýlerdiń baspaǵan jerine deıin barady. “Mynany eshýaqytta baspańdar”, dep tyıym salǵan jerlerim bar. Biraq men ana dúnıege ketkennen keıin senderge belgi beremin. Men baspa degenniń barlyǵyn basasyńdar”, – deıdi.
Men Báýkeńmen biraz jyl tonnyń ishki baýyndaı aralasqan adammyn. Onyń jandúnıesin de, artynda qalǵan muralaryn da jaqsy bilemin. Ol kisiniń taǵy bir ulylyǵyn aıta ketsem deımin. Qazir bárimiz dinshilmiz. Biraq, Baýyrjannyń dárejesine jete alǵamyz joq. Ol kisi Qurandy oqyp qana qoımaı, ǵylymı turǵyda taldaıtyn. Táýrat, Injil, Záýrat týraly áńgime bola qalǵanda: “Onda Qudaıdyń sózi emes, onda álemdi bıleýshilerdiń, adamdardyń sózi aralasyp ketken. Quranda ondaı joq”, – dep otyratyn.
– Ekeýi eki ǵasyrda ómir súrse de Abaı men Baýyrjannyń rýhtas ekenin ańǵarý onsha qıyn bolmasa kerek. Tipti, Abaı – Alash – Baýyrjan osy úsheýi bir arnada toǵysyp jatqandaı kórinedi-aý!
– Sózsiz solaı. Abaı: “Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym”, – dese, Baýyrjan KSRO dúrildep, surapyl soǵys júrip jatqanda qazaq tili týraly Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń hatshysy Ábdihalyqovqa hat jazyp: “Tilsizdi aıýan deıdi. Tili kedeı eldi – mádenıetsiz, anaıy, nadan halyq dep sanaıdy... Qazaq tili esh ýaqytta ózimen kórshiles halyqtyń tilderinen sorly bolyp, qatardan qalyp ómir súrmegendigi, óz sybaǵasyn eshkimge jegizbegendigi myńdaǵan jyl tarıhynda aıqyndalǵan emes pe edi?!” – deı kelip: “Qazaq tili týraly úkimet, partııa qaýlysy shyǵyp, qala qazaqtaryn, qazaq oqymystylaryn tártipke shaqyryp, qazaq tilin respýblıkamyzda memleket tili etý zańdy, qajet ekeni daýsyz, kerekti bolǵandyqtan, osy kúnge deıingi burmalap, buzyp kelgen minezge, betalysqa budan bylaı jol berý qazaq tilin arhıvke tapsyrý bolyp shyqpaı ma?” – deýi netken erlik. Qylyshynan qan tamyp turǵan zamanda ózgeler kóleńkesinen qorqyp, shen taǵyp, shekpen kıgenderdiń aldynda kúmiljip júrgende, qazaq tilin memlekettik til dárejesine kóterýdi yqpaı, buqpaı aıtýy naǵyz júrek jutqandyq qoı. Osylaısha zamanynan ozyp, dáýirinen asyp týǵan Baýyrjan Momyshulynyń artynda qalǵan mol murasyn shyǵarýdy birazdan beri qolǵa alǵa edik. Alǵashqy kezde 20 tom bolar desek, keıin 30 tomǵa shyǵyp, oǵan 10 tom jáne qosyldy. Bul da azdyq etip turǵan jaıy bar. Osy tomdarǵa halyq batyrynyń kórkem shyǵarmalarymen birge, hattary, estelikteri enip otyr. Al áli de birneshe tomdy quraıtyn Máskeýdegi áskerı arhıvtegi eńbekteri, aralasqan adamdardyń jeke jazbalary, Kýbaǵa barǵan tustaǵy dúnıeleri, 8-shi dıvızııa týraly Germanııa muraǵatyndaǵy derekter, taǵy basqa qundylyqtar az emes. Bir kezderi ózi meniń eńbekterimnen júzdegen kandıdat, ondaǵan doktor shyǵady, degen eken. Qazir sol shyndyqqa aınaldy. Ol kezinde bireýge unap, bireýge unamasa qazir HHI ǵasyrdyń has batyry sanatynda. Baýyrjantaný iliminiń kókjıegi keńeıýmen birge, eren tulǵanyń týrashyldyǵy, búkil erligi qazaqtyń keıingi urpaǵyna úlgi bola beredi. Kúni shyqqannyń kóleńkesindeı janynan qalmaıtyn, bıliktiń soıylyn kóterip, sózin sóıleıtin jaǵympazdar týraly aıtqandary qashanda aqıqattyǵymen jurttyń kóńilinde júredi. ...Men baýyrjantanýdy bir izge saldym-aý degen oıdamyn. Endigi jumysty shákirtterim júrgize beretin bolady. Qalǵan ómirimdi abaıtanýǵa arnaımyn. О́ıtkeni, Abaı meniń ómirimniń ózegi, búgingi kúnge jetkizgen ulylyq ıesi ǵoı.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Súleımen MÁMET.