Qazaqtyń jeri tabıǵı baılyqqa toly bolǵanymen, ony el ıgiligine jaratýdyń reti ońaı enshimizge tıgen joq. Ásirese, burynǵy Odaqtyń quramynda bolǵan kezeńde munaıshylarymyz qansha munaı óndirse de ony ortaq qazanǵa jiberýge májbúr edi. Al Odaqtan Qazaqstanǵa tıetin úles tipten mardymsyz bolatyn. Bul tek munaı-gaz ónerkásibi salasynda qalyptasqan ahýal emes edi. Jerimizdiń mol baılyǵyn el múddesi úshin jaratýdyń batyl qadamy Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıin ile-shala qolǵa alynǵany daý týdyrmas shyndyq. Alaıda, táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda otandyq ekonomıka turalap, ózimizdegi zaýyt-fabrıkalardyń jumysy toqtaı bastaǵany áli de esten ketpeıdi. Jumysshylardyń jalaqy almaq túgili, jumys oryndary toqtaýy jıileı bastady. Tipti kóp balaly otbasylardaǵy analar járdemaqyny, zeınetkerler eńbeginiń zeınetindeı kóretin zeınetaqylaryn aılap kútetindeı dárejege jetti. Muny aǵa urpaq ókilderi bilgenimen, keıingi tolqyn mán bere bermeıdi. Endi búgin bári basqasha sıpat aldy. Búgingi kúni elimizde sol qıyndyqtyń biri de joq. Ekonomıka túzeldi. Jumyspen qamtý máselesi túbegeıli sheshimin tapty. Álemdik qarjy daǵdarysy jahan elderin tyǵyryqqa tiregen tusta da Qazaqstan jurtshylyǵy tapshylyq kórip otyrǵan joq. Otandyq kásiporyndarda jumystan qysqaryp jatqandardy estimeımiz. Kerisinshe, memleket bank sektorynan bastap ekonomıkanyń ózge de salalary, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, shaǵyn jáne orta bıznestiń qanat jaıýyna qarjylaı qoldaý jasap otyr. Tipti qurylys ındýstrııasyna da qoldaý kórsetip, turǵyn úıler turǵyzýǵa qarjy salyp, keıbir alaıaq qurylys salýshylarǵa aldanyp qalǵan úleskerlerge memleketten qarjy bólinip jatyr.
Táýelsizdikke endi ıe bolǵan jas memleket – Qazaqstandy 20 jyl burynǵy shyrmaýyqtaı shıratylǵan sol qıyndyqtan kim shyǵaryp edi? Qandaı batyl qadam jasap edi? Onyń alǵysharttary qandaı bolyp edi? Shyndyǵynda, Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsiz Qazaqstandy basqarýdy qolǵa alysymen otandyq ekonomıkany saýyqtyrýdyń aýqymdy maqsatyn alǵa qoıdy. Qym-qýyty kóp myna tirlikte ony iske asyrý da sonshalyqty ońaı emes edi. Túrli baǵyttardy zerdeleý, saraptaý qajet boldy. Aldymen qajettisi – qarjy-qarajat operasııasyn ulttyq teńgemen iske asyrý mindeti. Áıtpegen jaǵdaıda, Qazaqstannyń derbes memleket retinde otandyq ekonomıkasyn órkendetýine kórshi elderdiń kóngisi kelmeıtini, ásirese, ózge respýblıkalardy ýysynda ustap úırengen Reseıdiń tarapynan kedergiler molaıa túsetini anyq bolatyn. Al bul kedergiler túptep kelgende, Qazaqstan ekonomıkasyn saýyqtyrý bylaı tursyn, burynǵy bodandyq qamytynan jýyq arada shyǵara qoıýy qıyn edi. Sol bir qıyn kezeńde Nursultan Ábishulynyń tereńnen oılaıtyn kóregendigi, kóp vektorly saıasat ustanatyn batyldyǵy Qazaqstandy tyǵyryqtan shyǵaryp qana qoımaı, óz betinshe damýdyń derbes jolyna túse alatyn memleket retinde qalyptastyrdy.
Qazaqstan aýmaǵynda tabıǵı baılyq óte kóp. Jeti qat jer astynda munaı men gazdyń, kómir men temir rýdalarynyń mol qory bar. Ońtústik óńirde “aq altynǵa” balanǵan maqta ósiriledi. Al soltústik oblystardyń egin alqaptarynda ósirilgen astyqtyń baǵasy elimiz úshin óte mańyzdy. Jalpy Qazaqstannyń jer qoınaýynda áıgili hımık Mendeleevtiń kestesindegi hımııalyq elementterdiń barlyǵy derlik kezdesedi. Osynaý mol baılyqty el múddesine qalaı jaratqan jón. Bizde baılyq kóp degenmen, ony kádege jaratpaı, el yrysy tolmaıdy. “Baılyq – baılyqqa ıe bolýda emes, ony jarata bilýde” degen Servantestiń uly sózi oıǵa oralady osyndaıda. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev eldi órkendetý, álem tanyǵan básekege qabiletti memleketke aınaldyrý maqsatyn kózdegen “Qazaqstan-2030” strategııalyq baǵdarlamasyn qolǵa alǵanda Servantestiń naqylǵa bergisiz sózin basty baǵyt retinde ustandy. О́ıtkeni, otandyq zaýyt-fabrıkasy az, barynyń ózi turalaý satysyna jetken, táýelsizdigine qol jetkizgenine kóp merzim óte qoımaǵan Qazaqstanǵa tabıǵı baılyǵyn uqsatý úshin óz áleýeti azdyq eter edi. Onyń ústine qarjylyq qýatymyz sonshalyqty kúshti emes bolatyn. Baılyqty uqsatýdyń bir ǵana joly bar – shetelden ınvestor bola alatyn iri kompanııalardy shaqyrý, shetel ınvestısııasyn tartý. Ásirese, shetel ınvestısııasy munaı-gaz ónerkásibin órkendetý úshin óte-móte qajet edi.
Degenmen, Qazaqstan baılyǵyn uqsatýdyń da ózindik qıyndyqtary aldymyzdan kóldeneńdep shyǵa kelgenin umytýǵa bolmaıdy. Eń basty qıyndyq – shetel ınvestorlaryn Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestısııa salýǵa ılandyrý. Sonyń ishinde Atyraý óńirindegi “Teńiz” kenishin ıgerýge amerıkalyq “Shevron” korporasııasyn tartý edi. Sebebi, bul kenishte kómirsýtekti shıkizat qory mol, onyń ústine munaı quramynda kúkirttiń mólsheri de edáýir. Bul kenishte gaz aıyrý zaýyty da salynǵan buryn. Onyń tehnologııalyq jelileri óte kúrdeliligimen erekshelenedi. Demek, sol zaýytta jumys jasaýǵa otandyq mamandardy arnaıy oqytý da qajet. Osynyń bári –kenishten kómirsýtekti shıkizat óndirýden bastap birneshe túrli gaz aıyrý, kúkirtti derbes ónim retinde alý, mamandar biliktiligin jetildirý asa aýqymdy qarjymen qosa, qazirgi tilmen aıtqanda, menedjerlik pen menedjmenti qajet etti. Bul shyndyǵyn aıtqanda, shetel ınvestorynsyz múmkin emes edi. Al qanatyn endi-endi qomdap, iri kenishterdi ıgerý, jalpy munaı-gaz ónerkásibin órkendetý bıikke umtylǵan bala qyran beınesindegi Qazaqstanǵa shetel ınvestoryn qolynan jetelegendeı alyp kelýge Nursultan Nazarbaev batyl qadammen senimdi túrde bardy.
Sonaý Amerıkaǵa baryp “Shevrondaı” álemdik munaı korporasııasyn “Teńiz” kenishin ıgerý arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna aýqymdy ınvestısııa salýǵa ılandyrǵan Elbasymyzdyń sol kezdegi batyldyǵynyń jemisin tek Atyraý óńiriniń ǵana emes, el ekonomıkasynyń serpilis alýynan anyq baıqaımyz. Sol 1993 jyly 3 sáýirde Qazaqstan Úkimeti men “Shevron” korporasııasy arasynda birlesken kásiporyn qurý jóninde arnaıy ýaǵda jasaldy. Shetel ınvestory kenishten munaı óndirip qana qoımaı, Atyraý oblysynyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa qarjylaı qoldaý kórsetýdi mindetine aldy. Aldymen “Atyraý Bonýs”, keıinnen “Igilikke” ulasqan áleýmettik jobalar iske asyryldy. Osy jobalar aıasynda Atyraý qalasynda, Jylyoı aýdanynda birneshe bilim berý, densaýlyq saqtaý oryndary jańǵyrtyldy. Shetel ınvestory elimizge kelgen jyly óńirdegi birneshe aýdannyń eldi mekenderin topan sý shaıyp, júzdegen otbasynyń baspanasyz qalǵany bar. Osyndaı qıyn sátte “Teńizshevroıl” birlesken kásiporny Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsaryda birneshe jańa baspana turǵyzyp berdi. Endi Atyraý jáne Qulsary qalalarynyń elektr, sýmen qamtý salalaryn saýyqtyrýǵa jyl saıyn 45 000 AQSh dollary kólemindegi qarjy bóletin boldy.
Nursultan Nazarbaevtyń jáne bir batyl qadamy – Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı munaı qubyryn tartý. Árıne, buǵan o basta Reseı basshylary kóngisi kelmeı, túrli syltaýlarmen tóte munaı qubyryn iske asyrtpaýǵa umtyldy. Sebebi, burynnan Mańǵystaý óńirinen bastaý alyp, Atyraý, Batys Qazaqstan oblystary arqyly Samaraǵa mańdaı tireıtin munaı qubyry bar bolatyn. Biraq bul qubyrdyń munaı ótkizý qýaty “Teńiz” kenishinen óndirilgen munaıdy tasymaldaýǵa áleýetti emes. Bul – bir. Ekinshiden, Qazaqstan munaıy osy qubyr arqyly tasymaldana berse, álemdik munaı naryǵyna deıingi joly uzaryp, onyń ústine Reseı tarapynan qosylatyn ústeme baǵamen tipten qymbattap ketýi múmkin bolatyn. Al Qazaqstan úshin óz munaıymyzdy tóte ári qysqa jolmen álemdik munaı rynogyna tezirek jetkizý áldeqaıda tıimdi. Eń mańyzdysy, Qazaqstan úshin munaı tasymaldaýdyń balama baǵyttaryn qalyptastyrý bolatyn. Mine, osy turǵydan aıtqanda, “Teńiz” kenishinen óndirilgen munaıdy sol jerden tikeleı Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı jetkizetin alǵashqy halyqaralyq munaı qubyry jelisi tartyldy.
Ras, bul qubyr da Reseı arqyly ótetindikten, osy el basshylary amalsyz kónýge májbúr boldy. Sóıtip, Qazaqstan, Reseı jáne Oman sultandyǵy elderiniń qatysýymen Kaspıı turba jelisi konsorsıýmy qurylyp, qubyr tartý jumystary kezinde Qazaqstanǵa da, Reseıge de tıimdi tustary pysyqtaldy. Qubyr qurylysyna qomaqty ınvestısııalyq qarjy salynyp, birneshe júzdegen adam jumyspen qamtyldy. Osy qubyrmen Reseı de óz munaıyn tasymaldaý múmkindigin aldy. Konsorsıým tarapynan qubyr ótetin eki el oblystarynyń áleýmettik salasyna qarjylaı qoldaý da kórsetildi. Qazaqstan táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy qarsańynda iske qosylǵan “Teńiz” –Qara teńiz qubyry – Qazaqstan munaıyn birneshe baǵytta tasymaldaýdyń bastaý kózi. Budan keıin Qytaı baǵytyna munaı tasymaldaıtyn Atasý – Alashańqaı munaı qubyry da iske qosyldy. Qazaqstan munaıyn Baký-Jeıhan baǵytymen tasymaldaýdyń da ózindik mańyzy baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul baǵytpen munaı tasymalynyń tıimdiligi ásirese, Kaspıı qaırańynan munaı alyna bastaǵanda búgingiden artatyny daý týdyra qoımas.
Qazir Kaspıı qaırańynan munaı alýdyń qam-qareketi aıaqtalý satysyna jaqyndady. Bul jobaǵa álemniń birneshe iri kompanııalary atsalysýda. Shetel kompanııalary teńiz qaırańyndaǵy Qashaǵan kenishin burǵylaý kezinde ábden zerttelip, anyqtalǵan qory Qazaqstandy álemdegi kómirsýtekti shıkizat qory mol jetekshi elder qataryna qosty. Biraq teńiz túbinen munaı alýdyń ózindik erekshelikteri bar. Aldymen taıaýdaǵy jyldarda teńiz qaırańynan óndiriletin munaı qubyrmen qurlyqqa shyǵarylyp, munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysynda daıyndaý úderisinen ótkizilmek. Sebebi, Kaspıı munaıynyń quramynda edeýir mólsherde kúkirt kezdesedi. Sol sebepten keleshekte sol kúkirtti saqtaý sharalary Úkimettiń, tıisti mınıstrliktiń nazarynda bolmaq. Bul – Elbasynyń talaby.
Kaspıı munaıy demekshi, bir ǵasyrdan asa munaı óndiretin Qazaqstandy aıtpaǵanda, TMD-nyń Ázirbaıjannan basqa elderiniń tájirıbesinde sý astynan munaı óndirilgen emes. Tek qurlyqtan munaı alýmen shektelgen elder endi sý astynan munaı óndirýge qadam jasamaq. Sol elder qatarynda Qazaqstan da bar. Al Kaspıı teńizi – tuıyq sý qoımasy. Munda bekire tuqymdas balyqtar men qustardyń birneshe túri mekendeıdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sol sebepten, Kaspıı qaırańynan munaı alýǵa qatysatyn sheteldik kompanııalarǵa, sonyń ishinde, basty jaýapkershilikti mindetine alǵan operator – Enı sekildi kompanııalar tobyna qoıyp otyrǵan talaby qatań. Elbasy operator kompanııanyń tarapynan aldymen Kaspıı teńiziniń ekologııalyq qaýipsizdigine esh nuqsan kelmeýine basa nazar aýdaryp otyr.
Sońǵy jyldary munaıǵa qatysty máselelerdiń sheshilýi saıası sıpat ala bastaǵan syńaıly. Sol sebepten munaı-gaz ónerkásibine kóp vektorly saıasat ustanýdyń artyqtyǵy bolmaıtyny ańǵaryla bastady. Osy oraıda bizdiń Elbasy Qazaqstannyń munaı kenishterin birlesip ıgerý, munaıdy álem rynogyna neǵurlym tıimdi baǵyttarmen tasymaldaý maqsatynda vektorlyq saıasat ustanýynyń jemisi Reseımen aradaǵy shekarany anyqtaý barysynda daý týdyra jazdaǵan shekaradaǵy Imash, Hvalynsk kenishterin birlesip ıgerý jóninde ortaq mámilege kelýde kórindi. Bul, bir jaǵynan, ıntegrasııalyq baılanystardyń odan ári óristeýine de septigin tıgizdi. О́ıtkeni, osy kenishter Qazaqstanǵa tıesili emes, sebebi, Reseı aýmaǵyndaǵy kenishter degen pikirdi qozdyrǵan maqalalar jarııalandy kórshi el baspasózderinde. Ejelden kórshi otyrǵan eki memleketke de el men el arasyndaǵy dostyq, ekonomıkalyq baılanystarǵa ulasqan áriptestiktiń tini úzilmegeni qajet. Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ustanatyn basty saıasaty.
Túıindeı aıtqanda, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev el ekonomıkasynyń jetekshi salasy –munaı-gaz ónerkásibiniń qalyptasýy men órkendeýin bıik deńgeıge kóterý úshin batyl oılardy tabandylyqpen iske asyrǵanyna barsha kýá. Qazaqstannyń táýelsizdik alýymen osy salaǵa shetel ınvestısııasy molynan quıyldy, shetel ınvestorlarynyń shoǵyry molaıdy. Qazaqstandyq munaıshylar sheteldiktermen básekeles bola alatyndaı deńgeıde kásibı bilim jetildirdi. Birneshe iri kenishterdi, sonyń ishinde, “Teńizdi”, Qarashyǵanaq gaz kondensatyn ıgerý keń aýqymda júrgizildi. Qashaǵannan mol munaı tabyldy. Elbasynyń usynysymen Ulttyq qor qurylyp, munaıdan túsken tabys atalǵan qorǵa jınaqtalýda. Teginde, munaı qory taýsylmaıtyn máńgilik qundylyq emes. Erte me, kesh pe, osynaý tabıǵı baılyqtyń da azaıar mezgili kelýi múmkin. Al ázirge bar munaıymyzdy tabıǵatqa zalaly tımeıtindeı ádispen óndirip, ony mezgilinde tıimdi baǵaǵa satý, sóıtip Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa oń yqpal eter paıda taba bilý qajet. Geologııalyq zertteýlerge sáıkes Qazaqstannyń qurlyǵynan da, teńiz qaırańynan da anyqtalǵan mol munaı qory aldaǵy kemi bir-eki ǵasyrǵa, bálkim, odan da uzaq jyldarǵa jetedi. Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibindegi iri ınnovasııalyq, ınvestısııalyq jobalardyń iske asýyna, Qazaqstan munaıshylarynyń tolymdy tabystarǵa jetkeni, jalpy ulttyq ekonomıkamyzdyń qaryshty qadammen alǵa basýy Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń tájirıbeli saıasatkerliginiń, batyl oılardy iske asyrýdaǵy jigerliligi men tabandylyǵynyń arqasynda ekendigin baǵalaı bilýimiz qajet.
Tóleýish SERIKOV, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń rektory.