AQTО́BE. 29 maýsym. Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı aýdany, Qarabutaq aýylynda Bylshyq bıdiń kesenesi ashylyp, as berildi. Bylshyq bı (Qutaıaq) Seıituly zamanynda ataǵy batys óńirine keń tanymal bolǵan, ádil bıligimen alys-jaqyndaǵy aǵaıyn arasyndaǵy daýlardyń túıinin túıtkilsiz sheshken, kishi júzdiń kenje bıi atanǵan. Bul týraly egemen.kz habarlady.
Halyq jaýy retinde 1928 jyly ustalyp, 1933 jyly Aqtóbe túrmesinde kóz jumǵan, aıtqan sózi bátýaly aıtýly bı, ardaqty sheshenniń asyl súıegi qýǵyn-súrgin qurbandary kómilgen Túıetóbede qalǵan. Egemendik alǵannan keıin Bylshyq bı týraly arakidik bolsa da aýyzǵa alynyp, sońǵy jyldary júıeli aıtyla bastady. Osyndaı kósheli áńgimelerdiń ádemi túıini Qarabutaq jerinde ótken «Bekzat baba Bylshyq bı» atty saltanatty jıyn ekenin aıtý oryndy bolmaq.
Bylshyq bıdiń esimin halqyna qadirli qalpynda oraltý baǵytyndaǵy aýqymdy is-sharanyń tizginin ustap, kóp sharýanyń basy-qasynda júrgen belgili aqyn, kórnekti kósemsózshi, «Shamshyraq-Aqtóbe» JShS-niń dırektory Meıirhan Aqdáýletulynyń aıtýynsha, osyndaı eldik sharaǵa halyqtyń ózi bastama kóterip, qarjylaı qoldaý kórsetken. Aralarynda 200 teńgeden bastap, 2 mıllıon teńgege deıin úles qosqandary bar kórinedi. «Áńgime adamdar bergen qarjynyń az-kóptiginde emes, halyqtyń bı babalaryna degen yqylasynda», – deıdi Meıirhan Aqdáýletuly.
«Elbasymyz atap kórsetkendeı, «tarıh taǵylymdaryn tolyq zerdelemeı, qoǵamnyń alǵa jyljýy múmkin emes», – dep bastady sózin Áıteke bı aýdanynyń ákimi Amanǵalı Berdalın. Ol Bylshyq bıdiń urpaqqa ulaǵat ómiri men ıgi isteriniń izi ýaqyt kóshi ilgerilegen saıyn máni artyp, mańyzy aıshyqtala beretine toqtaldy, aýdanda atqarylyp jatqan jumystarmen tanystyrdy, halyqtyń turmysy túzelip, jaǵdaıy jaqsaryp kele jatqanyna naqty mysaldar keltirdi. Sondaı-aq, ol alys-jaqynnan asqa jınalǵan qaýymǵa oblys basshysy Arhımed Muhambetovtiń hatyn oqyp berdi.
Bylshyq bı kesenesiniń ashylý saltanatynda sóz alǵan fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aıtaly «Bylshyq bıdiń bitim bıligi» degen taqyrypta áńgime órbitti. Belgili ǵalymdar Úkitaı Baıjomartov, Altaı Taıjanov, ardager jýrnalıst Nuqy Qartbaıuly, eńbek ardageri Aǵybaı Berdimuratov Bylshyq bı tulǵasyn ómir jáne zaman aǵymdarymen baılanystyra baıandady. Qashanda eldik istiń basy-qasynda júretin Igilik Saǵıevke halyq ta, uıymdastyrýshylar da rıza kóńilden alǵys aıtty.
Sharany ótkizý barysynda aqyn Meıirhan Aqdáletulynyń qurastyrýymen «Bylshyq bı» atty kitap jaryq kórdi, «Bylshyq bı jáne dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy bıler ınstıtýty» degen taqyrypta óńirlik ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Keseneniń tikeleı qurylys jumysyn, arhıtektýralyq jobasyn oryndaýda Ǵıbat Qydyralın, Aıapbergen Karpekovtiń úlesi mol ekenin aıtý lázim.
Osy aýdanda uzaq jyldar qurylys salasynda eńbek etken Bylshyq bıdiń nemeresi Ánes Tólegenov bizben áńgimelesinde bıge kesene turǵyzyp, as berip jatqan jerlesterine dán rıza ekenin jetkizdi.
Qarabutaq óńirimen kórshiles jatqan Shalqar, Yrǵyz, Muǵaljar, Hromtaý, Qarǵaly aýdandary kıiz úılerin tikti, ónerpazdary asqa jınalǵan qaýymnyń kóńilin ánmen terbedi, kúımen kóterdi. «Bylshyq bıdiń beınesi» atty qoıylym da kópshilikti tánti etti. Al «Dostyq sazy» folklorlyq ansambliniń óneri asqa jınalǵan qýymnyń kóńilinen shyqty. Jyrshy О́serbaıǵa, Ǵarıfolla dástúrin jalǵastyrýshy kúmis kómeı ánshi Qaırat Hákimovke qol soǵyp, qoshemet kórsetken kórermender bir jelpinip qaldy. Aıtysqa qatysqan segiz aqyn sóz qadirin túsinetin zerdeli jandardyń aıyzyn qandyrdy. On jeti balýannyń ishinen qarsylastaryna qarymdylyǵy men qaırattylyǵyn kórsetken Aqtóbe qalasynyń balýany Shyńǵys Shoqpytov bas báıgege tigilgen aq túıeni jetelep qaıtty.
Oblystyń ár aýmaǵynan júırikterin úkilep ákelgen atbegilerdiń otyzǵa jýyq sáıgúlik arasynan alaman báıgede Áıteke bı aýdanynyń júırigi ozyp kelip, ıesi bas júldege tigilgen «Lada-Granta» avtomobılin ıemdendi.
Satybaldy Sáýirbaı.
Derek: egemen.kz.
Sýret: Haıredın Raýshanov.