ESIL EL BAILYǴY-AI...

OL USTAǴANNYŃ QOLYNDA, TISTEGENNIŃ AÝZYNDA KETIP JATYR Bas Prokýror Qaırat Mámıdiń tóraǵalyq etýimen Atyraýda quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdardyń keńeıtilgen keńesi ótip, onda Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi bekire tuqymdas balyqtardy saqtaý jáne kóbeıtý máseleleri boıynsha zańdylyqtyń jaı-kúıi talqylandy.BOLMYSPEN BETPE-BET Iá, buryn-sońdy mundaı jaǵdaı bolmaǵan shyǵar. Kim kóringen kúnkóris qamy dep búginde altynǵa teńelgen bekire tuqymdas balyqtardy tamtyǵyn qaldyrmaı, tamaǵyma qylqan qadalar demesten qanaǵatsyz qylǵytyp jatyr. Ashtyqtan jep jatqan joq, kókala qaǵazdyń býyna elikkender balyqpen birge aryn da, baryn da túgesip álek. Mańdaıyna sor bop bitken ýyldyryǵy úshin ishteri tirideı jarylatyn bekire balyqtar ósip, óne almaı qaldy. Jese dámi til úıiretin, álsizge qýat beretin qara ýyldyryqty shetten kelgender shelektep áket­kenderine máz, ishtegiler iship, jegen­de­rine máz. Shetten kelgen brak­on­er­lerdiń mundaı ozbyrlyǵy tek bekirege ǵana emes, eldiń ulttyq qaýipsizdigine de qater tóndiretini anyq. Muny Bas Pro­kýror Qaırat Mámı Jaıyq-Kaspıı bas­seı­nindegi balyqtardyń baǵaly túrin saq­taýdy jáne ósirýdi qamtamasyz etý máselelerin talqylaý barysynda qadap aıtty. Atalǵan májiliske qozǵalǵan máseleniń memlekettik deńgeıdegi mańyzdylyǵyna oraı Vıse-premer – Saýda jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev kógildir ekran arqyly qatyssa, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵa­sy Ádil Shaıahmetov, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev jáne Ishki ister mı­nıs­triniń, Eko­no­mıkalyq qylmysqa jáne sy­baılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres agent­tigi tóra­ǵa­synyń orynbasarlary, Qor­shaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri, depý­tat­tar, son­daı-aq oblys ákimi men basqa da tıisti mı­nıstrlikter jáne quqyq qorǵaý organ­da­rynyń ókilderi jıynda ózderi otyrdy. Alǵashqy betashar sózdi Áset Isekeshev, búgin bizder óte mańyzdy má­seleni qozǵap otyrmyz dep bastady. Bul qo­ǵamda kópshilikti tolǵandyryp otyrǵan kúr­deli problemalardyń biri. Sondyqtan ony birlesip talqylaý tııanaqty sheshimge ákeledi degen senimdemin degen ol Úkimet tarapynan tabıǵat baılyǵyn saqtaýda kóptegen sharalar qabyldanyp jatqanyn aıtyp ótti. Degenmen budan keıin baıandama jasaǵan Bas Prokýror Qaırat Mámı Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi eń basty tabıǵı baılyǵymyz – bekire tu­qymdas balyqtardyń tabıǵı qoryn saqtaý, shyndyǵyn aıtar bolsaq, óte múshkil dedi. Sondyqtan da ótken jyldyń sáýir aıynda Memleket basshysy bekireni aýlaýdaǵy brakonerlik pen shekten shyqqandyq onyń joıylýyna ákelip soqtyratynyn aıtqan edi. Alaıda, sodan beri jyldyń júzi ótse de, ókinishke qaraı, biz jaǵdaıdyń ózgerisin kóre almaı otyrmyz. Kúni keshe bekireni saqtaý isiniń qaýipti jaǵdaıyna Premer-Mınıstr de nazar aýdaryp, munyń tórkini bra­konerler men “pogondy ozbyr­lardyń” birige áreket etýinde jatqandyǵyn negizge keltirdi. Mundaı jaǵdaıda qyzmetke tartylǵan organdardyń memlekettik tapsyrmalardy oryndaý múmkindigi men kásiptik deńgeıi qandaı degen másele týyndaıdy. Sondyqtan qazir tez arada jiberilgen kemshilikterdi taýyp, olardy joıý úshin nendeı sharalar qabyldaý qajettigin naqty anyqtap alý qajet. Jalpy bekireni saqtaý degen máselege kózqarasty múlde ózgertý kerek, dedi budan ári Qaırat Mámı. О́ıtkeni, bárimiz biletindeı, atqaratyn isimiz tek áıteýir kóz aldaý men áreketsizdikten ǵana turǵandaı. Oǵan byltyrǵy ótken Quqyq qorǵaý organdary úılestirý keńesiniń sheshimin oryndaý barysy naqty dálel bola alady. Oryndaý týraly ýáde berildi, sonymen bári de tyndy. Al shyndyǵynda eń negizgi mindetter qaǵaz júzinde ǵana qaldy. Birde bir uıymdasqan qylmystyq topty joıý múmkin bolmady. Soǵan qaramaı aty dardaı IIM aımaqta ekologııalyq qylmys jónindegi arnaıy mamandandyrylǵan jedel-tergeý tobyn qurdyq dep mardymsıdy. Bas prokýratýra Atyraý qalasyna kelip tekseris júr­giz­gende jańaǵy aıtylǵan top tek qaǵaz jú­zinde ǵana bar ekendigi anyqtaldy. Sonda mundaı aldaý kimge kerek? Memleket basshysy bekireni aýlaýdaǵy brakonerlik pen shekten shyqqandyq tyıylý qajet dep tapsyrma júktese, IIM onyń oryndalysy jóninde jalǵan aqparat beredi. Nelikten? Bul oraıda Bas Prokýror tabıǵat qor­ǵaý jáne quqyq qorǵaý organdaryna balyq aýlaý maýsymy kezinde birikken sharalardy turaqty túrde ótkizip otyrý tapsyrylǵanyn jetkizdi. Áıtpese, múıizi qaraǵaıdaı balyq ınspektory men polısııa qyzmetkerleri arasynda ne nársege ekeni belgisiz talas týyp, sodan birin biri jaǵadan alyp jatqanda zańsyz balyq aýlaýmen ustalǵan Mańǵystaý aımaǵyndaǵy Telman aýylynyń brakonerleri tıimdi sátti paıdalanyp taıyp otyrypty. Sóıtip qylmyskerler jaýapkershilikten sytylyp ketken. Sonymen qatar Qaırat Mámı bul máseleniń atqarýshy organdardy da aınalyp ótpeıtindigin tilge tıek etti. О́ıtkeni olar bar aýyrtpalyqty quqyq qorǵaý organdary ıyǵyna ǵana júktep qarap otyr. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bolsa olardan da asyp túsip, bekire balyqtarynyń ýyldyryq shashý kezinde aýlanýyn toqtatý jónsiz dep esep­tegen. Mundaı keńes atalǵan mınıs­trliktiń qaı sheneýniginiń aýzynan qandaı maqsatpen aıtyldy eken dep eriksiz tańǵalasyz. О́ıtkeni, zań boıynsha tyıym salynǵanyn mınıstrlik bilmeýi múmkin emes qoı. Bilse nege zańǵa qarsy shyǵady? Sol sııaqty jaǵalaýdaǵy aýyl tur­ǵyn­darynyń nazaryn brakonerlikten basqaǵa aýdarý máselesi de tys qalǵan dedi Bas Prokýror. Máselen, Isataı aýda­ny­nyń Janbaı aýylynda 813 adam bar. Olardyń teń jarymy jumysqa qabiletti jandar, biraq esh jerde eńbek etpeıdi. Al memleketten jumys pen járdemaqy surap, kómek alý úshin 115 adam ótinish bildirgen. Sonda qalǵan 698 aýyl turǵyn­da­rynyń nemen aınalysatyny aıtpasa da túsinikti degen sóz. Osy aýdannyń Zabýrýn aýy­lyndaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas. Mundaǵy resmı tirkelgen 204 ju­myssyzdardyń tek 5-ýi ǵana jumys izdep júr. Bekire balyǵynyń ósip, ónetin tabıǵı aımaǵyn saqtaý boıynsha da jumystar tıisti dárejede júrgizilmeıdi. Jaıyq ózenindegi bekire ýyldyryq shashatyn 68 jer­diń qazir bar bolǵany 13-i ǵana paıdaǵa jaramdy bolyp tur. Jaǵalaýdaǵy aýyldardyń turǵyndary úshin jumys orny bolyp tabylatyn taýarlyq bekire óndirisin damytý da ekpin ala almaı otyr. Sonymen qatar Bas Prokýror bizdiń teńiz shekarasy máselesi erekshe alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵanyn aıtyp ótti. О́ıtkeni respýblıka ózen-kól­de­rin­degi sheteldik brakonerlerdiń mun­sha­lyqty kóp bolýy tek bekirege ǵana emes, sonymen qatar eldiń ulttyq qaýipsizdigine de tikeleı qaýip tóndiredi. Sondyqtan kóptegen máseleni tez arada sheshý qajet ekendigin Qaırat Mámı basa aıtty. TEŃIZDEGI TALAN-TARAJ Kaspıı teńizi –tuıyq sý qoımasy. Munda bekire tuqymdas balyqtardyń álemdik sý qoımalarynda kezdespeıtin baǵaly túrleri bar. Alaıda, Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi osynaý qazyna qory múldem azaıyp barady. Bas Prokýrordyń orynbasary Ashat Daýylbaevtyń málim etýinshe, buǵan áser etip otyrǵan birden-bir sebeptiń bastysy –brakonerlik. Bul kóp jylǵy zertteý nátıjelerinen belgili bolyp otyr. Teńizdiń qazaqstandyq bóligindegi bekire balyqtarynyń qory ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri ondaǵan esege kúrt azaıǵan. Sol kezeńde, ıaǵnı, 1975 jyly 8000 tonna bekire balyqtary aýlansa, 2009 jyly balyqshylar tek 50 tonna sý marjanyn súzýmen shektelgen. Demek, Jaıyq-Kaspıı sý basseıninen baǵaly balyqtardy aýlaý 162 esege tómendegen. Bekireniń ónerkásiptik qory 2005 jyly 326 tonnany, al 2009 jyly 170 tonnany quraǵan. Budan bul baǵaly baılyqtyń ónerkásiptik qorynyń tek 5 jyldyń ishinde ǵana 2 esege azaıǵany baıqalady. Jalpy sońǵy 40 jyl boıy Kaspııdegi zańsyz balyq aýlaýdyń nátıjesinde bekire tuqymdas balyqtardyń kóbeıýi 90 paıyzǵa tómendegen. Demek, brakonerlik qaýipti sıpat alyp barady deýge negiz bar. Osyǵan oraı elimizde brakonerlikpen kúrestiń bastaý alǵanyna birneshe jyl bolǵanmen, zańsyz balyq aýlaýshylar jolyna tosqaýyl qoıatyn memlekettik organdar jumysynyń nátıjesi kóńil kónshitpeıdi. Buǵan byltyr Prezıdent Ákimshiligimen Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi brakonerlikpen kúrestiń jetkiliksiz júrgizilgeni dálel bola alady. Iаǵnı, teńiz bekiresin talan-tarajǵa túsirgen brakonerliktiń uıymdasqan qylmysqa aınalýyna jol ashylyp otyr. Resmı statıstıkaǵa súıensek, sońǵy 3 jylda el aýmaǵynan 40 tonna bekire tuqymdas balyqtar, 10 tonnaǵa deıingi mólsherde qara ýyldyryq áketilgen. Alaıda, jedel aqparatqa sáıkes jyl saıyn el aýmaǵynan shyǵarylatyn bekire tuqymdas balyqtar kólemi áldeqaıda kóp: 500-600 tonna. Bul derekter bekire balyqtarynyń kólemin resmı statıs­tıkada kórsetilgennen 37 esege, al qara ýyldyryq 7 esege artqanyn ańǵartady. Mine teńiz baılyǵyn talan-tarajǵa salý degen osy. Kaspıı- Jaıyqtaǵy asa ba­ǵaly sý marjany jylma-jyl dál osy­laısha talapaıǵa túse berse, bekire tuqymdas balyqtar qorynyń múldem joıylyp ketý qaýpi aıqyn seziledi. Osy jerde mynadaı suraq týyndaıdy: osynsha kólemdegi bekire balyqtary men qara ýyldyryq quqyq qorǵaý or­gan­da­ry­nyń qatań baqylaýynan qalaısha tys qa­lady? Sý baılyǵyna sýyq qolyn suq­qan­dar Kaspııdegi qazynany talan-tarajǵa sala bere me? Elbasy mundaǵy bekire tuqymdas balyqtar qoryn saqtaýǵa, ony talan-tarajǵa salǵan brakonerlikke qarsy bitispes kúres júrgizýdi tapsyrdy. О́ıtkeni, teńizdiń qazaqstandyq bóligi sheteldik brakonerlerdiń zańsyz balyq aýlaý aımaǵyna aınalǵan. Qarjy polısııasynyń málimetinshe, qara ýyldyryqtyń kóleńkeli aınalysy 92 paıyzǵa jetken. TOSQAÝYL NEGE TEGEÝRINDI EMES Bulaı deýimizdiń syry mynada. Balyq qoryn qorǵaý jónindegi ınspeksııa qyzmetkerleriniń bekire tuqymdas balyqtardy zańsyz tasymaldaýǵa qatysy bary anyqtalyp otyr. A.Daýylbaevtyń aıtýynsha, 28 naýryzda “Rýbej” beketinde jol polısııasy Qadyrov degen ınspektordyń kóliginiń salonynan jalpy salmaǵy 150 kılo bolatyn 143 bekire balyǵyn tárkilegen. Mundaı fakt jıi qaıtalanady eken. Bir aı buryn bizdiń akvatorııada “Jan ı kompanııa” kemesi ustalǵan. Keme bortynda ekıpaj bolǵan, sonymen birge 8 jáshik “Kollada” aýy tabylǵan. Qyzyǵy sol, keme bortynda mańǵystaýlyq balyq qorǵaý ınspektory Kerpıkov te bolǵan. Sonda brakonerlerge qarsy kúres júrgizedi deıtin ınspektor onda ne istep júr? Myna bir derek te oılandyrýy tıis. Ulttyq qaýipsizdik organy uıymdasqan qylmystyq topty anyqtaý kezinde oǵan Atyraý oblystyq ishki ister departa­men­tiniń balyq qorǵaý polısııasy ja­ýapty qyzmetkerleriniń qatysy bary anyq­tal­ǵan. Olar qara ýyldyryq da­ıyn­daıtyn jasyryn seh ashyp, kon­tra­ban­dalyq ta­ýardy alys jáne jaqyn shet elderge, so­nyń ishinde Alamyt arqyly Bi­rikken Arab Ámirlikterine áýe ta­sy­malymen uıym­dastyrǵan. Jedel shara ba­rysynda atalǵan uıymdasqan qylmystyq toptan 70 kılodan asa qara ýyldyryq, daıyn zaýyt bankileri, bekire balyqtary men brakonerlik quraldar tabylǵan. Al ót­ken jyldyń qańtarynda Atyraý-Astrahan tas jolynda toqtatylǵan “Gazel” avtokóligin tekserý barysynda odan qujatsyz balyqtar shyqqan. Jáne osy kólikti qarjy polısııasynyń ınspektory alyp júrmek bolǵan. Bıylǵy jyl basynan beri Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynyń quqyq qorǵaý organdary brakonerlikpen bekire aýlaý faktisi boıynsha birde-bir isti sotqa joldaı almaı otyr. Ne sebepti? Bra­ko­ner­ler shynymen joıyldy ma, álde basqadaı sebebi bar ma? Osy qos oblystyń balyq qorǵaý polısııasyndaǵy 313 qyzmetker jyl basynan beri bra­ko­nerlerden 4,5 tonnaǵa jetpeıtin bekire balyqtaryn tárkilegen. Tárki­lengen ba­lyqty ár qyzmetkerge bóletin bolsaq, ár­qaısysyna tıesilisi 14 kılodan sál ǵana asady. Mine, balyq qoryn qorǵaý po­lısııasy qyzmetkerleriniń bra­ko­ner­lermen kúres nátıjesiniń túri osyndaı. Al Jaıyq-Kaspıı oblysaralyq bas­seındik balyq sharýashylyǵy basqarmasy bas­shylarynyń áreketi tipten shekten shyq­qandyq deýge bolady. Olar óz she­shimderimen balyq aýlaýshy kásip­or­yn­darǵa aýlanatyn balyq lımıtin asyryp jiberýge ruqsat bergen. Biraq, aýlanǵan balyq úshin bıýdjetke túsýi tıis mindetti tólemderdi tóletýge kelgende jalpaq­she­sheılik tanytyp, zańsyz áreketterge barǵan. Demek, budan brakonerler jolyna qoıylar tosqaýyldyń tegeýrindi emesi anyq baıqalady. Sonymen Kaspıı tunyǵyna qaýip qaıdan keledi deımiz. Teńizge tónetin qaýip óte zor. Brakonerlermen birge ba­ǵa­ly bekire tuqymdas balyqtar qorynyń kó­beıýine qorshaǵan ortanyń lastanýy da áser etedi. Jyl saıyn Kaspıı teńizinde ıtbalyqtardyń jappaı qyrylý faktisi tirkeledi. Oǵan da mine, 16 jyl. Sonyń ishinde máselen, 2006-2009 jyldary 2143 bekire tuqymdas balyqtar men 1293 ıtbalyq qyrylǵany jóninde derekter tirkelgen. Balyqtardyń qyrylýymen kelgen shyǵyn 206 mıllıon 678 myń teń­geni quraǵan. Bul osy kezeńde bra­ko­ner­ler keltirgen zalal kóleminen asyp ketip otyr. Jekelegen ekolog-ma­man­dar pi­ki­rine súıensek, sý janýar­la­ry­nyń bu­laı­sha jylma-jyl opat bolýyna teńizdegi barlaý jáne kómirsýtekti óndirý kezinde aýaǵa shyǵarylatyn kúkirt, metan nemese ózge ilespe gazdarmen baılanysty bolýy yqtımal. 2006-2009 jyldardyń kók­teminde “Qalamqas” jáne “Qara­jan­bas” ken oryndary aýmaǵynda bekire balyq­ta­ry men ıtbalyqtyń qyrylǵany baı­qaldy. “Qarajanbas” ken ornynyń uń­ǵymasyna taıaý teńiz sýyna zerthanalyq taldaý jasalǵanda, ondaǵy munaı ónimderi konsentrasııasynyń shekti mólsheri 69-dan 114,8-ge deıin joǵarylaǵany anyqtaldy. Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary aýmaǵynda Kaspıı teńizi sýynyń astynda qalǵan 170 munaı-gaz uńǵymasy bar. Ázirge osy uńǵymalardyń qorshaǵan ortaǵa áseri jónindegi másele ońtaıly sheshimin tapqan joq. Kaspıı tunyǵyn saqtaımyz desek, Úkimet, tıisti mınıstrlikter bul máselege erekshe nazar aýdarýy qajettigi sezile túsedi. MÁRTEBE Kaspıı teńizi tek Qazaqstanǵa ǵana tıesili emes. Ol sonymen birge Reseı, Iran, Ázirbaıjan, Túrkimenstan sekildi kórshiles memleketterge de ortaq sý qoımasy. Sol sebepten jaǵalaýdaǵy mem­leketter arasynda teńiz mártebesin anyq­taý máselesi áli tolyq sheshimin tapqan joq. Bul brakonerlikke qarsy kúresti tıimdi júrgizýge kedergi jasap otyr. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik shekarasy týraly” Zańǵa sáıkes Kaspıı teńizinde el aýmaǵyndaǵy jaǵalaýdan 22,2 shaqyrym qashyqtyqta (12 mıl) memle­ket­tik shekara anyq­talǵan. Biraq zańdylyqta memlekettik shekaranyń naqty qaı jermen ótetinin anyqtaıtyn normatıvti qujat bolmaı tur. Osyǵan baılanysty teńiz shekarasyn zańsyz buzýshylarǵa qatysty Qylmystyq jáne Ákimshilik kodeksterdiń tarmaq­ta­ryn qoldanýda qıyndyq týyndatar jaılar aıqyndalýda. Eń bastysy, Qazaqstan tarapynan sý aıdynynda memlekettik shekarany aıqyndaý Kaspıı jaǵalaýyndaǵy ózge de memlekettermen kelisilmegendikten, birjaqty sheshim kúıinde qalýda. Mine, naq osy másele kórshiles elderdiń azamattaryna ákimshilik jáne qylmystyq shara qoldanýdyń zańdylyǵyna kúmán týǵyzady. Qazaqstandyq quqyq qorǵaý­shy­larmen ustalǵan Reseı Federa­sııa­synyń nemese Ázirbaıjan eliniń árbir azamaty óz elderiniń dıplomatııalyq ókil­dikteri arqyly elimizdiń memlekettik or­gandarynyń zańsyz áreketteri úshin ta­labyn berip jatsa, negizsiz bolmas edi. Bu­ǵan qosa, Kaspıı teńiziniń beıtarap bóliginde brakonerlikpen aınalysqan sheteldik azamattardy jaýapkershilikke tartýdyń quqyqtyq negizderiniń bolmaýy, ustalǵandardyń jaýapkershilikten sytylyp ketýine jol ashyp otyr. Osyǵan qatysty myna derekterdi aıtaıyq. Bıylǵy 4 sáýirde el sheka­ra­shy­la­rymen Kaspıı teńiziniń ortalyq bó­liginen Ázirbaıjan Respýblıkasynyń “Shans” kemesi ustaldy. Onyń árıne, sý aıdynynda bekire tuqymdas balyqtardy zańsyz aýlaýmen aınalysqany tekserý barysynda anyqtaldy. Keme bortynan 16 jáshik brakonerlik aý quraldary, sonyń ishinde, jalpy uzyndyǵy 3200 metrlik “Kollada” qarmaqty tory tárkilendi. Brakonerler dál osyndaı tordy bekire tuqymdas balyqtardy aýlaýǵa qoldanady. Mundaı quralmen aýlanǵan 550 kılo bekire balyqtary da qosa tárkilendi. Alaıda, “Shans” kemesiniń ekıpajy ash­yq teńizde ustalǵandyqtan, osy fakt bo­ıynsha qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly sheshim amalsyzdan qabyldandy. Osy­ǵan uqsas jaǵdaı “Gobýstan”, “Dolga”, “Nardaran” sekildi kemelerdi ustaý barysynda da boldy. Jalpy sońǵy 1,5 jyl ishinde jaǵalaý kúzeti basqar­ma­symen bortynda teńizdiń tabıǵı baı­lyǵyn brakonerlik ádispen aýlaýǵa la­ıyq­talǵan quraldary bar ázirbaıjandyq 6 keme ustalsa da onyń 5-ýiniń ekıpajy eshqandaı jazaǵa tartylmaı qaldy. Buǵan olardyń beıtarap sý aıdynynda ustalǵandyǵy sebep bolyp otyr. Mine, osy sebepten, Kaspıı teńiziniń már­tebesin anyqtaý máselesine aıryqsha nazar aýdarý qajettigi týyndaıdy. Al­dymen, árıne, Kaspıı mártebesin an­yqtaýda kórshiles memlekettermen ortaq mámile túzilip, naqty sheshim qabyldanýy tıis. Másele dál osylaısha sheshimin tapsa, mundaǵy keń kólemde óris alǵan brakonerlikke qarsy kúresti kórshiles mem­lekettermen birlesip júrgizýge múm­kindik týary sózsiz. Eń bastysy, ózge el brakonerlerine teńizdiń qazaqstandyq bó­­liginen zańsyz bekire tuqymdas ba­lyqtardyń aýlaýyna tosqaýyl qoıylary anyq. Jáne kórshiles elderdiń bra­ko­ner­lerine zańdylyqqa sáıkes qatań jaza qoldanýǵa jol ashylary daý týdyrmaıdy. ENDIGI MINDET – TÁRTIP PEN EŃBEK Májiliste aıtylǵandaı, bra­ko­ner­liktiń óristeýimen Kaspıı teńizinde bekire tuqymdas balyqtardyń qory azaıdy. Bul –bultartpas shyndyq. Biraq, solaı eken dep, qol qýsyryp otyrýdyń reti joq. Kerisinshe, endi onyń qoryn molaıtýdyń jolyn izdestirý tıimdi bolmaq. Qandaı joldy tańdaǵan jón? Qazaqstan úshin qolaıly bolatyn álemdik tájirıbe bar ma? Ǵalymdar bekire tuqymdas ba­lyqtardyń tabıǵı jolmen kóbeıýine yq­pal etetin bir ádisti usynady. Ol – onyń shabaqtaryn jasandy jolmen ósirý. Bul – kóptegen shet memleketterde keńinen qoldanylatyn ádis. Ras, Qazaqstanda da, sonyń ishinde Atyraý oblysynda osyndaı eki zaýyt bar. Olarda jyl saıyn 7 mıl­lıon shabaq Kaspıı teńizine jiberiledi. Munyń kórshiles memleketterde ósirilip, teńiz aıdynyna jiberiletin shabaqtarmen salystyrǵanda, tipten az mólsherde ekeni jasyryn emes. Máselen, jylma-jyl Reseıde 56 mıllıon, Iranda 22 mıllıon, Ázirbaıjanda 15 mıllıon shabaq ósiriledi eken. Bul –Qazaqstannyń úlesinen áldeqaıda kóp. Degenmen, Qazaqstan aýmaǵynda Kas­pıı bekiresiniń shabaǵy tek bir ǵana Aty­raý oblysynda ósiriletindikten, 7 mıl­lıon­nyń az bolyp kórinetini ras. Ázirge ony kóbeıtýdiń esh múmkindigi baıqal­maı­dy. Sebebi, Atyraýdaǵy bekire shabaǵyn ósiretin zaýyttardyń tehnologııasy eskirdi. Olardy qaıta jaraqtandyrý máselesi tek sóz júzinde qalyp keledi. Jańa zaýyt salý máselesi de sheshimin tappaı tur. Elbasy byltyr Atyraýǵa kelgen saparynda osy máselege nazar aýdaryp, qýaty jylyna 30 mıllıon shabaq ósiretin zaýyttyń qurylysyn salý qajettigin alǵa tartqan bolatyn. Memleket basshysy Kaspıı bekire­siniń tabıǵı qoryn saqtaýdy udaıy aıtyp keledi. Al onyń balamaly bir joly – taýarly bekireni ósirý. Munyń tıimdiligi nede? Aldymen, bekire tuqymdas balyqtardyń tuqymyn joǵaltar bolsaq, onyń ónimin shyǵarý da edeýir azaıady. Budan memleket birneshe mıllıon qarjyny quraıtyn shyǵynǵa ushyraıdy. Demek, taýarly bekire ósirý – tabysty, sonymen birge, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, balyq sharýashylyǵyn da­my­tý­dyń eń tıimdi baǵyty. Osy ádis kóptegen shet memleketterde qolǵa alynyp, qazirgi ýaqytta taýarly bekireni ósirý ásirese, Qytaıda, AQSh-ta, Fransııada, Ger­manııada, Italııada, Danııa men Ja­po­nııad­a erekshe qarqynmen óristeı túsýde. Balyq sharýashylyǵyn jetik biletin mamandardyń paıymdaýynsha, Qazaq­stannyń balyq sharýashylyǵyn damytýǵa eń qolaılysy – Qytaıdyń tájirıbesine júginý. О́ıtkeni, bul elde taýarly bekire ósirýdiń álemdik tájirıbesi qalyptasqan. Osy máselege Qytaı memleketi den qoıýy erekshe – arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldap, memleket tarapynan salany damytýǵa bet burǵan kásipkerlerge qoldaý kórsetedi eken. Al bul Qytaıda atalǵan salany ekonomıkanyń aldyńǵy legine shyǵýyna birden-bir tıimdi sanalatyny álem elderin de qyzyqtyrady. Sonymen birge, álem elderi ishinde Qytaı taýarly be­kire ósirýdiń 60 paıyzdyq úlesin ıelenip otyr. Iаǵnı, bul elde jylyna 20 mıllıon ton­nadan asa taýarly bekire ósiriledi degen sóz. Qazaqstanda taýarly bekireni ósirý keń kólemde damymaı otyr. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, buǵan nesıe saıasatynyń jetildirilmegeni keri áserin tıgizedi. Ekinshiden, taýarly be­ki­reni ósirýge umtylǵandar memlekettik qol­daýdy sezine bermeıdi. Úshinshiden, ta­ýardy óndirý tehnologııasy men tá­jirı­beniń joqtyǵy oıǵa alǵan isti ilgeri jyl­jy­týǵa kedergi jasaıdy. Tórtinshiden, taýarly bekireni ósirýge nıet etken fer­merler, kásipkerler men balyqshylar tolyqqandy aqparatqa qol jetkize almaıdy. Taýarly bekire degen ne, jeke taýarly bekire sharýashylyǵyn qalaı qurý kerek? Basqasha aıtqanda, bul ne, onyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligi qandaı, jurt osydan beıhabar dese bolǵandaı. Mine, osy sebepter Qazaqstandaǵy taýarly bekire ósirýdiń qarqyn alýyna tusaý salǵandaı bolyp otyr. Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, 2008 jyly “Kaspıı” áleýmettik-kásipkerlik korpo­ra­sııasy jeke kásipker A. Kemelbaevamen birge Atyraýda taýarly bekire sharýa­shy­lyǵyn damytatyn jobany qolǵa alǵan edi. Alaıda, bastapqyda tym táýir qyz­y­ǵý­shylyq týdyrǵan onyń quryl­taı­shylary ózara úlesti bólisýde kelisimge kele almady. Bul jobanyń iske asyryl­maı, toqtap qalýyna áser etti. Sonymen Bas Prokýror Qaırat Má­mıdiń tóraǵalyq etýimen ótken Jaıyq- Kaspıı basseınindegi bekire tuqymdas balyqtardy saqtaý jáne kóbeıtý jumysyndaǵy zańdylyqtyń barysy týraly quqyq qorǵaý jáne ókiletti memlekettik organdardyń keńeıtilgen keńesi kóp jáıttiń basyn ashyp berdi. Negizgi mán-jáı anyqtaldy. Tamyry tereńge tartylyp, jappaı uıymdasqan qyl­mystyq sıpatqa ıe bolǵan bra­ko­ner­lik joıylmaı min túzelmeıdi. Jyl saıyn zańsyz jolmen syrtqa 600 tonna balyq, 10 tonna qara ýyldyryq áketiledi eken. Bul ázirge belgilisi ǵana. Bul brak­o­ner­lik­tiń jolyn kesýde quqyq qorǵaý, onyń ishinde balyq qorǵaý organdary qyz­metiniń tıisti dárejede uıym­das­ty­ryl­maǵ­anyn kórsetedi. О́ıtkeni, qylmystyq ortaǵa quqyq qorǵaý jáne basqa da memlekettik organdardyń teris pıǵyldy qyzmetkerleriniń qatysy bar ekendigi ashyldy. Soǵan oraı keńestiń qory­ty­n­dysy boıynsha birqatar memlekettik she­neý­nikterdi qyzmetterinen bosatý týraly us­ynystar qabyldandy. Aleksandr TASBOLATOV, Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.