ELIMIZDIŃ EÝROPAǴA AShYLǴAN QAQPASY

QAZIRGI TAŃDA QAZAQSTAN ÚShIN GERMANIIаNY TAP OSYLAI BAǴALAÝǴA ÁBDEN BOLADY Saıası saraptama Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýy boıynsha búgin, 18 shilde kúni Germa­nııanyń federaldy kansleri, doktor Angela Merkel resmı saparmen Astana to­pyraǵyna taban tireıdi. Joǵary már­tebeli meımanmen birge el baıtaǵyna Ger­manııanyń qorshaǵan ortany qorǵaý federaldy mınıstri, doktor Norbert Ret­tgen, Býndestagtyń barlyq fraksııa­larynyń depýtattary, birikken nemis kásipodaqtarynyń tóraǵasy Mıhael Zommer, sonymen qatar ekonomıkalyq delegasııanyń basqa da músheleri kelmekshi. Germanııa delegasııasy bizdiń elimizge osynyń aldynda Reseı Federasııasy men Qytaı Halyq Respýblıkasynda bol­­ǵan resmı saparynyń sońyn ala kele ja­tyr. Aldymen bizdiń teristiktegi kór­shilerimizge aıaldap, Oral taýlarynyń boıynda kezdesýler ótkizgen A.Merkel hanym sodan keıingi tórt kúnin tústik-shyǵysymyzdaǵy Aspanasty elinde ótkizdi. Sondyqtan kanslerdiń bul jol­ǵy saıahatyn “Shyǵys elderine jasalǵan týrne” dep baǵalaýǵa da bolady. О́ziniń resmı saparynyń sheńberinde Germanııa federaldy kansleri bul kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıden­ti­men jáne Úkimet basshysymen kezde­se­di. Sapar barysynda sondaı-aq ekono­mıka, densaýlyq saqtaý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý salalarynda eki jaqty kelisim jasasý, kommersııalyq kelisim-sharttarǵa qol qoıý rásimderi qa­rastyrylady. Bul jolǵy baǵdarlamanyń mazmunynda federaldy kanslerdiń Qa­zaqstan-german bıznes-forýmyna qaty­sýy da engizilgen. Budan bólek federal­dy kansler elimizdegi nemis dıaspo­ra­synyń ókilderimen de kezdesetin bolady. Joǵary mártebeli Angela Merkel hanymnyń bizdiń elimizge bul sapary bıylǵy “Germanııanyń Qazaqstandaǵy jyly” aıasynda, sondaı-aq Qazaqstan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etken jylyna sáıkes uıymdastyrylyp otyr. Osy jer­de byltyr osyndaı taqyryptyq jyl­dyń Qazaqstan úshin Germanııada bo­lyp ótkenin de aıta keteıik. Osyǵan qa­rap-aq qazirgi tańda eki eldiń arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı baı­lanys deńgeıiniń qanshalyqty týra jol­ǵa qoıylyp, qandaılyq beleske k­ó­terilip otyrǵanyn búkpesiz paıymdaýǵa bolady. Munyń syrtynda eki eldiń arasyndaǵy “halyqtyq dıplomatııa men mádenı almasýshylyqtyń jandy kópiri” ispettes bir qaýym eldiń turǵanyn da áste esten shyǵara almas edik. Bular, ál­bette, Qazaqstannan óziniń tarıhı ota­ny­na kóship ketken 600 myńǵa jýyq ne­mister men búgingi kúni de qasıetti qazaq jerinde turyp jatqan 300 myń shamalas sol ulttyń ókilderi. Munyń ózi Qa­zaqstan men Germanııanyń arasyn saıası jáne ekonomıkalyq pragmatıka ǵana emes, sonymen qatar adamdar qaýym­dastyǵyndaǵy baýyrmaldyq-týystyq qatynastyń jalǵap jatqanyn kórsetedi. Byltyrǵy jylǵy 3 aqpan kúni Ber­lındegi Jandarmenmarkt saraıynda ót­ken Qazaqstannyń Germanııadaǵy jylyn ashýǵa arnalǵan saltanatty jıynda biz­diń Elbasymyz bul týraly óte ádemi kel­tir­di. Jıynda ol sózin nemis memleke­tiniń sol kezdegi prezıdenti Horst Kelerge qaratyp aıtty. “Bizdiń olarmen baılanysymyz áli úzilgen joq, – degen edi sol joly Nursultan Nazarbaev elimizde turyp jatqan etnostyq nemister men olardyń prýs jeriniń arǵy bel­deýinen asqan qandastary týraly aıta kelip. – Olardyń eki jaqtaǵy týystary men dostarynyń sany barǵan saıyn arta túsýde. Qurmetti Prezıdent myrza, Siz ótken jyly bizdiń elimizde resmı sapar­men bolǵan kezińizde ulty nemis Ivan Saýer basqaratyn qojalyqqa aıaldap, sharýashylyǵynyń jaı-kúıimen tany­syp edińiz. Bul sharýashylyq eń aldyńǵy qatarly da úlgili bolyp sanalady. Siz­diń, bálkim, mehanızator Edýard Mýnd­pen kezdeskenińiz de esińizde shyǵar. О́z kezinde ol Germanııaǵa kelip, bes jyl turyp, Qazaqstanǵa qaıtyp oralyp edi, óıtkeni, Germanııa onyń tarıhı otany bolsa, Qazaqstan bizdiń bárimiz týǵan jer bolyp tabylady”. Budan keıin Elbasy qazaq jeriniń mundaǵy burynǵy otan­das­taryn eshqashan umytpaıtynyn aýyzǵa alyp, bul jerdegilerdiń de baıyrǵy tý­ǵan mekenderin esterinen shyǵara alma­syna senim bildirdi. Rasynda da solar­dyń ortasyndaǵy jazýshy Vılı Mýnta­nıol óziniń qazaq anasy týraly “Qaı­dasyń sen, Hadısha?” degen kitap jazyp shy­ǵa­ryp jatsa, qalǵan aǵaıyn qazaq sazdaryn estigende, kózderine eriksiz jas alyp jatsa, eki aralyqtaǵy týystyq sezimderdi budan artyq qalaı jetkizbek lázim?! Buǵan qosatynymyz, búkil álemdegi nemis násili dıasporasynyń sany Qa­zaqstanda Reseıden keıingi ekinshi or­ynda tur eken. Sodan da bolar, GFR eki el arasynda bastalǵan taqyryptyq jyl­dy bıyl Qazaqstanda jalǵastyrýǵa qýa­na kelisti. Onyń baǵdarlamasy boı­ynsha ulan-ǵaıyr ister atqarylǵaly turǵanyn ótken jylǵy maýsym aıynda GFR-dyń Almatydaǵy bas konsýly Hans-Iýrgen Kaılhols birshama tarqatyp aıtyp bergen. Onyń deni mádenıet, ǵylym, bilim jáne sport salalaryn qam­typ ja­tyr. Al Almatydaǵy Gete atyn­daǵy ıns­tıtýt shyn máninde GFR-dyń Qazaq­standaǵy mádenı ortalyǵy min­detin at­qaryp, osy salada atqarylatyn ju­mys­tardyń barlyǵyna derlik muryn­dyq bolyp turady. Sol sııaqty mádenıet pen bilim salasyndaǵy ózara baılanysty German akademııalyq almasýlar qyzmeti (DAAD) ushtastyryp otyrady. Tek osy DAAD-tyń shákirtaqysy arqyly byltyr Qazaqstannyń 120 stýdenti Germanııa­daǵy joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan eken. Munda Almatydaǵy Qazaq-nemis ýnıversıtetiniń de kómegi az bolyp otyrǵan joq. Ústimizdegi jylǵy shildeniń 8-inde “Germanııanyń Qazaqstandaǵy jyly” sheńberinde Qostanaı qalasynda “Qazirgi zamanǵy Germanııa” atty kóshpeli kórme óz jumysyn bastap ketti. Osy aıdyń 22-inen keıin elimizdiń basqa óńirlerine de sapar shegetin bul sharanyń aıasynda kóp qyrly alman aýmaǵynyń dástúrli qun­dylyqtary men ınnovasııalyq tehnolo­gııalaryn, kóne zamanǵy sheberleri men búgingi óneriniń kókjıegin tanytatyn buıymdar qazaq jeriniń jurtshylyǵy nazaryna usynylady. Budan bólek san alýan boıaýly mádenı sharalardyń aıasynda qazaqstandyq kórermenderge Germanııanyń qazirgi zamanǵy óneri men qoǵamdyq ómirinen habar beretin keshter men konsertter kórsetiledi. Germanııa – Qazaqstannyń egemen­dik­tiń eńsesin túzep, táýelsizdiktiń týyn jelbiretken kezderde Eýropadaǵy eń al­ǵashqy saıası jáne ekonomıkalyq baı­la­nys ornatqan dúmdi eldiń biri. Ras, ege­mendiktiń sol eleń-alań kezeńderinde Germanııa Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy jańa boı kótergen memleketterdi bir-birinen bólip qarastyrmaı, barlyǵymen birdeı “aımaqtyq qatynas” keıpinde baılanys ornatýǵa qumbyl boldy. By­laıynsha aıtqanda, endi etegin japqan egemen elderge degen saıasat árbirimen jekeleı emes, tutastaı turǵyda qaras­tyryldy. Bul kezdiń ózinde german saıa­saty bul memleketterdegi saıası tu­raq­tylyq, demokratııalyq reformalarǵa beıimdiligi jáne olardyń is júzinde oryndalýy, naryqtyq ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýlary, aqyr sońynda olardaǵy nemis násilderiniń bolý faktorlary sekildi ólshemder boıynsha quryldy. Sodan beri de ekinshi on jyldyq aıaqtalyp kele jatyr. Bastapqy jyldary barlyǵy bir deń­geıde, bir jaǵdaıda turǵan jańa táýelsiz memleketterge qatysty álgindegideı ustanym shyn máninde ózin-ózi aqtaıtyn edi. Alaıda sodan bergi táýelsiz damýǵa arnalǵan aralyqty Ortalyq Azııadaǵy dáýletterdiń árbiri ózdiginshe paıdala­nyp baqty. Sonyń negizinde mundaǵy memlekettik qurylymdy qalyptastyrý, qoǵamdy lıberalızasııalaý men demokra­tııalandyrý, naryqtyq qatynasqa kóshý úderisteri árqalaı jáne ár túrli qar­qyn­men damydy. Qazirgi kúnniń ózinde bul aımaqtaǵy elderde ár túrli saıası jáne ekonomıkalyq modelder qalypta­syp qaldy degendi batyl aıtýǵa bolady. Bul aıyrym eń aldymen memleketterdiń ekonomıkalyq úderisterdegi, sonyń ishin­de olardyń qarjy-kredıttik júıe­sindegi róline kózqarasy sıpatynan aı­qyn ańǵarylar edi. Bul jaǵdaıda qandaı bir syrt memlekettiń de mundaǵy elderge burynǵysynsha aımaqtyq qatynas tur­ǵysynda emes, jeke-memlekettik, ásirese saýda-ekonomıkalyq qyzmettestik ahýa­lynda baılanys ornatqany eki jaqqa da tıimdi bolyp shyǵady. Batystaǵy joǵary damyǵan órkenıetti memleketter arasy­nan osyny alǵashqylardyń qatarynda uq­qan da Germanııa boldy. Bizdiń bul mem­leketti Qazaqstan úshin Eýropaǵa ashylǵan kópiri ispettes kórip turǵany­myzdyń bir sebebi osynda. Bul – bir. Ekin­shiden, Germanııa – Eýroodaq sheń­berindegi saıası jáne ekonomıkalyq úr­dis­ter men baǵyttardyń damýyn aı­qyn­dap otyratyn, ekonomıkalyq áleýeti jóninen álemde úshinshi orynda turǵan, barynsha zamanaýı tehnologııalarǵa baı iri de irgeli memleket. Osyndaı dáýlet­pen ekonomıkalyq salada ózara qyz­met­testik ornatý bizder úshin paıdaly ekeni óz-ózinen túsinikti. Munda ınvestısııaǵa, tehnologııaǵa, ózara tıimdi saýdaǵa aı­ryq­sha mán beriledi. Degenmen, syrtqy saıası strategııada alatyn orny joǵary bolǵanyna qaramastan, Qazaqstannyń Germanııamen qatynasyndaǵy barlyq jáıt tek ekonomıkalyq máselelermen ǵana shektelmeıdi. Eger biz Eýroodaqpen baılanysymyzdy nyǵaıta túsýge ynta bolsaq, joǵarydaǵydaı beınelep aıt­qanda, Germanııa sol Eýropaǵa aparatyn altyn kópirdiń mindetin atqara alady. Buǵan bir jaǵy saıasat salasynda Qazaq­stan men Germanııanyń arasynda ál­­deqandaı bir aıtarlyqtaı pikir qaıshy­lyǵy joq ekeni, dáliregi, halyqaralyq máseleler jónindegi kózqarastarymyz bir-birimen tolyq úılesetini jaqsy dúmpý berýi tıis. Búgingi tańda Germanııa Qazaqstan­nyń ekonomıka salasyndaǵy eń iri 10 áriptesiniń qataryna kiredi. Qazaqstan Ulttyq bankiniń málimeti boıynsha, 2009 jyly bizdiń elimizdiń Germanııadaǵy ın­vestısııasy 3,5 mlrd. dollardy quraǵan. Bul jyly shetelderdegi jalpyqazaq­stan­dyq ınvestısııanyń kólemi 95 mlrd. dollarǵa jýyq bolǵanyn eske alsaq, bul mólsherdiń aıtarlyqtaı ekenin ańǵarýǵa bolady. Joǵarydaǵy somanyń 1,7 mlrd. dollary nemis qundy qaǵazdaryna jara­tylsa, taǵy 1,2 mıllıardy nemis zaım­shy­larynyń kredıtine jumsaldy. Osy esepti kezeńde Germanııa Qazaqstanǵa jalpylaı alǵanda 3 mlrd. dollar derlik ınvestısııa salǵan. Qazir Qazaqstan Germanııanyń saý­dadaǵy álemdik mańyzdy áriptesteri ara­synda 44-shi oryn alady. Eki eldiń ara­syndaǵy bul baılanystyń qanshalyqty kúrt damyp kele jatqanyn myna derek­ter de baıqata alady. Qazaqstan TMD elderi arasynda Germanııadan Reseıden keıingi ekinshi kóp taýar alatyn mem­leket bolyp tabylsa, ózi Germanııaǵa taý­ar shyǵarýda Reseı, Ýkraına jáne Be­larýsten keıingi tórtinshi bolyp tur. Germanııanyń Qazaqstannan alǵan mu­naıynyń kólemi 2005 jyldyń tamyzy­nan 2006 jyldyń shildesine deıin 7,458 mln. tonnany qurap, osy aralyq­taǵy jalpygermandyq munaı ımpor­tynda besinshi orynǵa taban tiregen eken. 2007 jyldan bastap German-Qa­zaqstan saýda aınalymy qaýyrt ósip keledi. Aıtalyq, osy jyly 2006 jylǵa qaraǵanda Qa­zaqstan ımporty 3,3 mlrd. eýroǵa artyp, ol 2007 jyldyń birinshi jarty­synda 1,85 mlrd. eýrony quraǵan. Osymen bir mezgilde 2006 jyly Germa­nııanyń Qa­zaqstanǵa jiberetin eksporty 1,5 mlrd. eýroǵa ósip, 2007 jyldyń bi­rinshi jar­ty­synda taǵy 1,04 mlrd. eýroǵa kóte­ril­gen. Germanııadan Qazaqstanǵa ákelinetin buıymdardyń arasynda ár túrli sta­nok­tar, elektr taýarlary, me­tal­dan istelgen zattar, transport qu­ral­dary dástúrli túrde basym oryn a­lady. So­­nyń ishinde Germanııa elimizdiń mu­naı-gaz ónerkásibi úshin jabdyqtar ji­be­rýde nómiri birinshi el bolyp esep­teledi. Tutastaı alǵanda, Qazaqstanda nemis kásipkerleriniń qatysýymen 400-den astam kásiporyn tirkelgen. Búgingi tańda munda nemisterdiń aralasýymen 170 qa­raly shaǵyn jáne orta bıznes mekemesi tirshilik etýde. Budan bólek bul elde 160 german fırmasynyń turaqty ókildigi jumys jasaıdy. Qazaqstanǵa ınvest­ı­sııa ákelip jatqan nemis kásiporynda­rynyń arasynda qurylys materıal­da­ryn óndiretin Knauf fırmasyna qys­qa­sha toqtalyp ótýge bolady. Bul fırma­nyń Almaty oblysyndaǵy Qapshaǵaı qalasy tóńireginde úlken zaýyty, sondaı-aq Atyraý oblysynda óz óndirisi bar. Sonymen qatar Qazaqstanda Ger­manııa ekonomıkasy klýbynyń jumys ­jasaı bastaǵanyna da biraz boldy. Ol júzden asa nemis fırmalarynyń basyn biriktirip otyr. Ras, sarapshylar Ger­manııanyń Qazaqstanǵa ınvestısııa­synyń aýqymy áli de az ekenin aıtady. Olardyń paıymynsha, munyń obektıvti de, sýbektıvti de sebepteri bar. Bá­rimizge belgili, Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda sheteldik ınves­tısııalardyń basty tasqyny negizinen mundaǵy munaı-gaz sektoryna baǵyt­taldy. Bul kapıtal qaıtarymy tez sala bolýmen birge, ınvestorlar úshin meı­linshe tartymdy ónerkásip te bolatyn. Al tarıhı jaǵdaılary kómirtegi shı­kizatyn óndirýmen aınalysatyn iri mu­naı-gaz kompanııalary joq bolyp qa­lyptasqan Germanııaǵa sol kezde bul “qan bazardan” laıyqty oryn tabyla qoımady. Osylardy eskere kelgende, nemis fırmalarynyń Qazaqstan ekono­mıkasyna qarjy salý kólemi jóninen “Shevron”, “Mobıl”, “Teksako”, “Brı­tısh Petroleým”, “Adjıp” sekildi halyqaralyq deńgeıdegi alyptarmen shendese almaýy túsinikti bola túsedi. Buǵan qosa nemis ekonomıkasynyń 80 paıyzyn syrtqy naryqta abaılap basýǵa májbúr bolatyn, iri halyqaralyq kom­panııalar tárizdi táýekelge bara bermeı­tin shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń tabysynan quralady. Bul jerde búkil álemdi sharlaǵan qarjy daǵdarysy aıtarlyqtaı zalal keltirip otyrǵanyn da umytpaǵan abzal. Soǵan qaramastan, Qazaqstan men Ger­manııa arasyndaǵy saýda baılany­sy­nyń sońǵy jyldarda qalyptasqan negizi ony ilgeri damytýǵa edáýir múmkindik bere alady. Ras, bul salada 2008 jyldyń sońǵy toqsanynda baıqalǵan tómendeý úrdisi 2009 jylǵy birinshi toqsanda da baıqaldy. Bul ahýal qazir de birden túzelip kete qoıǵan joq. Degenmen,saýda salasyndaǵy qarym-qatynastyń ósip bara jatqan shıkizat naryǵy aýqymynda qaıta jandanatyn túri bar. Sarapshylar sondaı-aq gaz ben munaı sektorynda da jaqsy saýda qatynasynyń qoldaý taýyp jatqanyna nazar aýdarady. Budan basqa, máshıne shyǵarý, aýyl sharýashylyǵy jáne densaýlyq saqtaý salalarynyń da qarjy daǵdarysynan keıingi qolǵa alynatyn negizgi tirek tegenderi bolatyn sııaqty. Sol sııaqty óziniń ishki jáne syrtqy ónerkásibin damytýǵa qatty múddeli bolyp otyrǵan Qazaqstan úshin nemis tehnologııasy aýadaı qajet. Aıtalyq, bizdiń elimizde densaýlyq saqtaý sektory boıynsha júrip jatqan “100 aýrýhana” memlekettik baǵdarla­ma­syn júzege asyrý barysynda german me­dı­sınalyq jabdyqtaryna, mamandardy daıarlaý men olardyń biliktiligin art­tyrýǵa, german kásiporyndarymen birge ǵylymı kooperasııa jasaýǵa degen sura­nys arta túsýde. Elimizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi agroındýs­trııalyq keshendi órkendetýdi odan ári jalǵas­tyryp jatyr. Bul rette qazaq­standyq eksportta aıtarlyqtaı aýqym­dy oryn alatyn agrarly sfera men jergilikti azyq-túlik óndirý júıesi ta­ǵy da german tehnologııasyna qardar­lyq tanytýda. Osylardyń bárin ta­bysty júzege asyrý úshin eki eldiń ara­synda 1995 jyldan beri “Investı­sııany qorǵaý týraly kelisim” men “Eki­jaqty salyq alý týraly kelisim” jumys istep keledi. Bıik mártebeli Germanııa delegasııa­synyń bul jolǵy saparynan osy bas­tal­ǵan jumystardy odan ári jandandyrý jóninde ýaǵdalastyq jasalady dep kútilýde. Sapar barysynda joǵary deń­geıde kelissóz júrgizilip, taraptar saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq qyzmettestik máselelerin talqylaıdy. Serik PIRNAZAR, ASTANA.