Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń sózi
EQYU-nyń Uıymǵa múshe jáne onyń áriptesteriniń 67 memleketten kelgen syrtqy ister mınıstrleri men olardyń mártebeli ókilderi jınalǵan osyndaılyq ókiletti forýmy tuńǵysh ret postkeńestik keńistikte, Eýrazııa kindiginde ótip otyrǵanyn jáne búgingi kezdesýge qatysýshylardyń oı-nıetteri men úmitteri Alataýdyń tamasha, móldir aýasy sekildi taza da joǵary deńgeıli ekendigine senetinin jetkizgen elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri búgin osynda otyrǵandarǵa, al is júzinde EQYU-nyń búkil qaýymdastyǵyna qaratyp aıtqan Prezıdent Nursultan Nazarbaev arnaýynyń ereksheligi onyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi Memleket basshysynyń sózi ǵana emes, sonymen birge, eń aldymen, óz elindegi sekildi jahandyq planetada da qaýipsizdik, jasampazdyq jáne yntymaqtastyq máseleleri óz qyzmetiniń búkil bolmysy, óz ómiriniń máni bolyp tabylatyn adamnyń sózi ekendigin qadap aıtty.
“Naq sondyqtan da Qazaqstan kóshbasshysynyń Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq orasan zor keńistikte qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý joldaryna, EQYU-ny osy zamanǵy naqtylyqtarǵa, synaqtar men qaterlerge beıimdeýge degen strategııalyq kózqarasy bizdiń pikirtalastarymyzǵa aıryqsha mańyzdylyq, joǵary shynaıylyq deńgeıin jáne zor jaýapkershilik júkteıdi”, dedi Qanat Saýdabaev.
Elbasyna zor rızashylyq bildirip, jınalǵandarǵa shaqyrýdy qup alyp kelgeni úshin rahmet aıtqan Is basyndaǵy tóraǵa Qazaqstan odan ári damytýǵa umtylyp otyrǵan Korfý úderisin aınalymǵa qosqany úshin grek tóraǵalyǵyna aıryqsha yqylastylyǵyn tanytty. Bizdiń qyzmetimizge tıimdi qoldaý bildirgeni úshin EQYU-nyń Bas hatshysy de Brıshambo myrzaǵa, Uıymnyń Hatshylyǵy men búkil qurylymdaryna, osy tóraǵalyqqa dáıekti qoldaý kórsetip, “Korfý úderisi” aıasyndaǵy pikirtalastarǵa belsene qatysqany úshin EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasyna rızashylyq bildirip, onyń jańadan saılanǵan prezıdenti Petros Eftımıý myrzanyń atyna shynaıy quttyqtaýyn jetkizdi.
Qazaqstan Helsınkı Qorytyndy aktisiniń, EQYK/EQYU-nyń ózekti qaǵıdattaryn berik jaqtaýshy bola otyryp, Is basyndaǵy tóraǵa retinde Korfý úderisin belsendi túrde ilgeriletýde.
Alty aıdyń qorytyndylary boıynsha EQYU-ǵa qatysýshy barlyq memleketter senimdi arttyrý, al tutastaı alǵanda bizdiń ortaq Uıymymyzdy nyǵaıtý maqsatynda áli de oryn alyp otyrǵan kelispeýshilikterdi eńserýde saıası erik-jiger tanytty.
Korfý úderisi sondaı-aq EQYU-nyń Eýroatlantıka jáne Eýrazııa keńistiginde ortaq jáne ajyraǵysyz qaýipsizdik qoǵamdastyǵyn qurýdaǵy sheshýshi rólin qýattaıdy.
Osynyń bári búgingi kezdesýimizdi bizdiń únqatysýymyzdy sapalyq jańa deńgeıge shyǵarýdyń jáne, tıisinshe, birtutas ajyraǵysyz qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń áldeqaıda joǵary baspaldaǵyna kóterilýdiń múmkindigi retinde qarastyrýǵa jaǵdaı týǵyzady, dedi Qazaqstan dıplomaty.
Osyǵan baılanysty búgingi jumysqa óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa súbeli úles qosyp júrgen halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysyp otyrǵany óte mańyzdy.
Nazarǵa usynylǵan Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń Aralyq baıandamasy Korfý úderisin, sonyń ishinde múmkin bolatyn Astanadaǵy Sammıttiń turǵysynan da odan ári damytý úshin baǵdar berip, derbes áreket etý negizin qalaıdy, deı kelip, Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri búgingi pikirtalas arnalatyn mynadaı taqyryptardy atap kórsetti:
l Korfý úderisi aıasynda qol jetkizilgen progreske baǵa berý jáne ony odan ári damytýdyń perspektıvasy men naqty ólshemderin anyqtaý;
l EQYU-nyń, Qyrǵyzstandaǵy ahýal men ony sheshýdegi EQYU úlesin qosa alǵanda, jaýapkershilik aımaǵyndaǵy qaýipsizdiktiń barynsha ózekti problemalaryn talqylaý;
l bıylǵy jyly Astanada EQYU Sammıtin ótkizý jáne onyń kún tártibi jóninde sheshim qabyldaý.
Odan ári Qanat Bekmyrzauly “Korfý úderisiniń” Vena konsýltasııalarynyń qysqasha qorytyndylaryna toqtaldy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵalyǵy retinde biz óz jumysymyzda áý bastan-aq keńistik emes, túrli qaýipsizdik deńgeıleriniń jikteý syzyqtary men aımaqtarynan ada, anyqtalýy boıynsha kúsh qoldaný múmkin bolmaıtyn, mundaǵy salmaq múddeler ortaqtastyǵyna túsiriletin qaýipsizdik qoǵamdastyǵyn qalyptastyrýǵa kúsh salǵanbyz, dep atap ótti sheshen. Aldaǵy kezde de osy qaǵıdat, sonyń ishinde ótkizilýi áldeqashan pisip jetilgen Sammıtti ázirleýde de, basshylyqqa alynatyny atap kórsetildi.
Áskerı-saıası ólshemde “Korfý úderisiniń” aralyq qorytyndylary qarapaıym qarý-jaraqty baqylaý rejimderi men senim sharalarynyń aıryqsha rólin ortaq túsinýshiliktiń bar ekenin dáleldeıdi. Sonymen qatar qaýipsizdiktiń qubylmaly ortasynyń synaqtaryna tıimdi únqatý maqsatynda bul salada qoldanylyp júrgen tetikterdi – DOVSE, 1999 jylǵy Vena qujatyn jańǵyrtý qajet.
Transulttyq jáne ólshemaralyq qaterlermen jáne synaqtarmen, birinshi kezekte lańkestikpen, qylmys uıymdastyrǵan esirtki jáne adam trafıgimen kúreste ujymdyq ózara is-qımyldy arttyrýdyń mańyzdylyǵyn ortaq túsinýshilik tóbe kórsetti, deı kelip Qanat Saýdabaev bul turǵyda Uıymnyń búkil qoǵamdastyǵynyń múddesi úshin bizdiń Uıymdy, onyń mandaty aıasynda, Aýǵanstandy turaqtandyrý jáne rekonstrýksııalaý jónindegi halyqaralyq kúsh-qýatqa tartýdy keńeıtý mańyzdy dep sanaımyz, dedi.
“Tóraǵalyqtyń Aýǵanstanmen yntymaqtastyqty belsendi etýi úshin odan ári kúsh-jiger jumsaý jónindegi kózqarasy” konsensýsqa qol jetkizý jáne bizdiń budan bylaıǵy praktıkalyq qadamdarymyz úshin jaqsy negiz bolady dep úmittenetinin aıtqan Memlekettik hatshy biz úshin sondaı-aq búkil “qaqtyǵystyq” sıklǵa qatysty máselelerdi – erte bastan aldyn alýdan qaqtyǵystan keıingi retteýge deıingi máselelerdi sheshýde EQYU-nyń áleýetin kúsheıtýdiń mańyzdy bolatynyn atap ótti.
EQYU keńistiginde oryn alyp otyrǵan baıyrǵy qaqtyǵystardy retteý – bul ter tógýdi talap etetin, uzaq merzimge arnalǵan kúndelikti jumys. Árbir jaǵdaıda biz jeke kózqarasty jáne aıryqsha kelissóz formatyn talap etetin jaǵdaılardyń biregeı jıyntyǵymen betpe-bet kelip júrmiz. Bizdiń mindetimiz – qazirgi bar qaqtyǵystardy retteýdi qamtamasyz etý jáne EQYU-ǵa qatysýshy 56 eldiń qoǵamdastyǵynda jańa qaqtyǵystardyń paıda bolýyna jol bermeý.
“Korfý úderisi” aıasyndaǵy pikirtalas barshaǵa ortaq, kooperatıvtik jáne ajyraǵysyz qaýipsizdik tujyrymdamasynyń bólinbeıtin elementi retinde EQYU ekinshi ólsheminiń mańyzdylyǵyn aıshyqtap berdi. EQYU keńistigindegi uzaq merzimdi beıbitshilik, qaýipsizdik pen turaqtylyq qazirgi bar jáne múmkin bolatyn ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaterler men synaqtarǵa der ýaqytynda jáne tıisinshe únqatýsyz múmkin bolmaıdy. Qanat Bekmyrzauly Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń sheshýshi qaǵıdattarynyń biri Uıymnyń barlyq úsh “sebetin” birdeı toltyrý bolǵanyn qadap aıtty.
Naq sondyqtan da biz, – dedi Is basyndaǵy tóraǵa, – Ekinshi ólshem úshin daǵdarystan keıingi dúnıe jaǵdaıyna ıkemdi beıimdelgen strategııa ázirleý qajettiligin atap aıtamyz.
Osyǵan baılanysty tolyq aýqymdy Eýrazııalyq ıntegrasııa jáne EQYU-nyń ekinshi ólshemi aıasynda jańa qujatty, “Maastrıht – plıýs” dep ataýǵa bolatyn qujatty ázirleý týraly Prezıdent N.Nazarbaev usynysynyń ózektiligi men mańyzdylyǵyn baǵalaı bilmeýshilik múmkin emes.
Uıymnyń gýmanıtarlyq ólshemi aıasyndaǵy mindettemelerdi oryndaýdyń mańyzdylyǵyn qýattaı otyryp, qatysýshy memleketterdiń jańa mindettemelerdi jaqsartý joldaryna, sondaı-aq olardy qoldaný oryndy bolatyn salalarǵa qatysty kózqarastarynda belgili bir aıyrmashylyqtar bar. Solaı bolsadaǵy 29-30 maýsymda Astanada ótken EQYU-nyń tózimdilik jáne kemsitpeýshilik jónindegi joǵary deńgeıli konferensııasy atalǵan sammıtte, biz muny talaı ret málimdep kele jatqanymyzdaı, tózimdilikti, órkenıetter arasyndaǵy ózara túsinistik pen únqatysýdy nyǵaıtý máselelerin talqylaý úshin jaqsy negiz jasap berdi.
Tózimdi bolý degenimiz ózińniń qasıetti nárselerińe tabyna otyryp, basqanyń senimi men qundylyqtaryn qurmetteý, aqynnyń sózimen aıtqanda – “taýlardy alasartpaı, dalany asqaqtatý” bolyp shyǵady. Atalǵan konferensııada bizdiń Memleketimizdiń basshysy óziniń tikeleı qatysýymen Qazaqstan úshin jáne búkil EQYU keńistigi úshin tózimdilik jáne kemsitpeýshilik máseleleriniń basymdyqtaryn, birtutas jáne bólinbes qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi demokratııa men adam quqyqtarynyń aıryqsha mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Biz sondaı-aq ortaq janasý núktelerin taba otyryp, izgilik sebetiniń basqa da sheshýshi máseleleri boıynsha únqatysýdy ilgeriletýge ázirmiz, dedi Qanat Saýdabaev.
Joǵaryda atalǵan barlyq máseleler boıynsha pikirtalastardyń EQYU-nyń jalpy tıimdiligin arttyrýdy basty maqsat sanaıtyny belgili, bul Uıym ınstıtýttarynyń, ásirese atqarýshy qurylymdardyń qyzmetin nyǵaıtýdy ǵana emes, sonymen birge qatysýshy memleketter arasynda senimdi qalpyna keltirýdi bildiredi.
Biz bárimiz de basqa halyqaralyq qurylymdarmen 1999 jylǵy Kooperatıvtik qaýipsizdik tuǵyrnamasy negizinde EQYU yntymaqtastyǵynyń ózekti qajettilikterine baǵdarlanǵan pragmatıkalyq, ıkemdi kúsh-jigerdi kúsheıtýdiń qajettiligimen kelisemiz, dedi Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy. Bul turǵyda Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha pikir almasý, Aýǵanstan men Qyrǵyzstan problemalaryn sheshý úshin búgin keshke Is basyndaǵy tóraǵalyqtyń jetekshiligimen EQYU, BUU, TMD, UQShU, EO, NATO, AО́SShK jáne Eýropa Keńesi basshylarynyń kezdesýi bolady.
Qatysýshy memleketter Azııalyq jáne Jerorta teńizi áriptesterimen yntymaqtastyq jóninde, sondaı-aq EQYU keńistiginen tys jerdegi óńirlik jáne sýbóńirlik uıymdarmen ózara yqpaldastyqtyń kóbirek ashyq bolýyna shaqyrdy.
Osyǵan baılanysty Is basyndaǵy tóraǵalyq AО́SShK III Sammıti aıasynda ústimizdegi jyldyń maýsymynda EQYU-nyń Azııalyq jáne Jerorta teńizi áriptesteri úshin “Eýrazııadaǵy HHI ǵasyrdaǵy qaýipsizdik pen ekonomıkalyq yntymaqtastyq” taqyrybynda arnaýly shara uıymdastyrdy.
Tutastaı alǵanda, Azııa óńiriniń bizdiń Uıymnyń jaýapkershiligindegi aımaqtaǵy qaýipsizdigi men yntymaqtastyq perspektıvasyna yqpalynyń arta túskenin negizge ala otyryp, EQYU-AО́SShK formatynda ınstıtýtaralyq únqatysýdy jolǵa qoıý obektıvti túrdegi qajettilik dep sanaımyn, dedi Qanat Saýdabaev.
Bul turǵyda Prezıdent N.Nazarbaevtyń EQYU-AО́SShK forýmyn quryp, onyń keıinnen Kontınenttik qaýipsizdik tuǵyrnamasyna aınalýy týraly usynysynyń strategııalyq perspektıvasyn atap kórsetkim keledi.
Bizdiń Memlekettiń basshysy óz sózinde Qyrǵyzstandaǵy qazirgi ahýalǵa jáne Qazaqstanǵa týysqan eldegi saıası turaqtylyq pen azamattyq bitimge járdemdesý jónindegi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine egjeı-tegjeıli toqtaldy, deı kelip Memlekettik hatshy bul turǵyda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy qolǵa alǵan sharalardan habardar etti. EQYU-nyń úılestirýshi róli jaǵdaıynda Uıymnyń, BUU men EO-nyń arnaýly ókilderi Qyrǵyzstanda jedel maqsatty kómek kórsetý úshin aralyq is-qımyl josparyn ázirledi. Sondaı-aq daǵdarystan keıingi retteýge jáne beıbit úderisti qalpyna keltirýge Qyrǵyzstanǵa konsýltatıvtik jáne sarapshylyq kómek kórsetý jónindegi EQYU-nyń is-qımyl paketi belsendi túrde ázirlenýde. Búginde qyrǵyz tarabynyń ótinishi boıynsha taıaýdaǵy ýaqytta Qyrǵyzstannyń Osh jáne Jalalabad oblystaryna Polıseılik konsýltatıvtik topty jiberý týraly sheshim qabyldaý úderisi aıaqtalady.
Qyrǵyzstandaǵy qazirgi kúrdeli ahýaldyń Ortalyq Azııa óńiri úshin ǵana emes, sonymen birge odan áldeqaıda tys jerlerge de turaqsyzdandyrý yqpaly bolýy múmkin. Naq sondyqtan da Qyrǵyz Respýblıkasyna EQYU-nyń zor áleýeti men tájirıbesin paıdalana otyryp, barynsha jan-jaqty járdem kórsetý jónindegi halyqaralyq kúsh-jigerdi jedel toptastyrý qajet.
“EQYU Sammıtin naq bıylǵy jyly ótkizý – bul qazirgi, men aıtar edim, Eýropa men Eýrazııa keńistigindegi tektonıkalyq ózgerister týyndatqan talapshyl qajettilik”, dep atap ótti Qazaqstan dıplomaty.
Búginde EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń kóshbasshylary saıası erik-jiger tanytyp, olardyń halyqtarynyń aldynda turǵan kúrdeli synaqtar men qaterlerge jaýap qaıtarýy tıis.
Saıyp kelgende, bul – memleketter men úkimetter basshylarynyń olardy saılaǵan halyqtardyń ıgiligi men órkendeýi úshin yntymaqtastyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý turǵysynda jumys isteýi tikeleı mindetteri. Osyǵan baılanysty Is basyndaǵy tóraǵa Ýınston Cherchılldiń mynadaı sózderin eske salyp ótti: “Memlekettik qaıratkerdiń saıasatshydan aıyrmashylyǵy mynada, saıasatshy kelesi bolatyn saılaýǵa, al memlekettik qaıratker – kelesi urpaqtarǵa baǵdar ustaıdy”.
EQYU Sammıtin osy jyly ótkizý ıdeıasyn usyna otyryp, Prezıdent N.Nazarbaev shynaıy memlekettik qaıratkerdiń mundaı qasıetterin kórsetip berdi, degen Is basyndaǵy tóraǵa barlyq áriptesterin danalyq pen jaýapkershilik tanyta otyryp, EQYU sammıtiniń kún tártibi, ótkizý ýaqyty men orny jóninde konsensýsqa kelýge shaqyrdy.
Bizdiń aldyn ala konsýltasııalarymyzdyń qorytyndysy boıynsha ótkizýdiń qolaıly datasy osy jyldyń 29-30 qazany, al ótkizý orny – Astana bola alar edi.
Atalǵan kezdesý qarsańynda Qazaqstan Úshinshi ólshem boıynsha sholý konferensııasynyń bir bóligin Astanada ótkizýge daıyn.
11 jyldyq úzilisten keıin biz sizdermen birge osynaý tarıhı múmkindikti tolyǵynan paıdalanyp, EQYU Sammıtin 2010 jyly bizdiń elderimiz halyqtarynyń múddesi turǵysynan oıdaǵydaı ótkizý úshin qoldan kelgenniń bárin isteıtinimizge senimdimin, dedi Qanat Saýdabaev.