JETIM BALALARDYŃ KО́ŃILI NEGE QAIаÝ?

“Zaman-aı” deımiz, “adam-aı” deý­ge aýzymyz barmaıdy. Kóńilimniń dál osylaı qulazýyna qaqaǵan qys aıynda ústerine qyryq jamaý kúr­te­she, aıaqtaryna shuryq tesik bá­teń­ke kıgen qos búldirshin alaqandaryn jaıyp, qaıyr surap júr eken. Qa­rap turmyn, bireýler olarǵa tıyn-teben tastasa, bázbireýler qaǵa-maǵa óte shyǵady. Aıańdaı kelip, kús-kús alaqandaryn ustadym. Muzdaı sýyq. – Atyń kim? – Murat. – Jasyń neshede? – Jetide. – Al seniń atyń kim? – Juldyz. – Seniń jasyń neshede? – Toǵyzdamyn. – Ata-analaryń qaıda? Únsizdik. Aıaqtarymen qalyń qar­dy shuqylaǵan ekeýiniń kóz jastary parlap qoıa berdi. – Jylamańdar. Qaı úıde tura­syńdar, aparyp salaıyn. – Úıde emespiz, úı astyndaǵy úńgirshekte jatamyz. ...Osy bir kóleńkeli kórinis kúni búginge deıin kóz aldymnan ketpeıdi. Qalaısha “zaman-aı” demeske, qalaısha “adamdar-aı” demeske. Jetim balalardyń taǵdyryn, jaǵ­­daıyn bilmek oımen olardyń qu­qyqtary men múddelerin qorǵaıtyn zańnamalardyń oryndalýyn ba­qy­laıtyn oblystyq prokýratýraǵa at basyn burǵanmyn. Olardyń bizge bergen derekteri tóbe shashymyzdy tik turǵyzdy. Oblys aýmaǵyndaǵy qamqorshy jáne qorǵanshy organ­dar­da jetim jáne ata-analary qam­qorlyq jasaýdan bas tartqan tas­tandy 1159 bala bar eken. Bular zań­dy túrde tirkelip, memleket qam­qor­lyǵyna alynǵandar. Al, qaıyr surap, kóshe kezip júrgen tastan­dy­lar qanshama? Bul saýalǵa eshkim de jaýap bere almaıtyny qalaısha kóńilińdi qulazytpasyn. Prokýratýra bergen derekterge júginer bolsaq, memleket qamqor­lyǵyna alynǵandardyń jáı-kúıleri de janyńdy kúızeltedi. Joǵarydaǵy 1159 balanyń 171-i ınternat úıle­rinde, 97-si jetim jáne tastandy ba­lalardyń №1 mektep-ınternatynda, al 34-i aqyl-esi kem balalar úıinde tárbıelenýde eken. Sondaı-aq, 228 pat­ronattyq tárbıeleýshilerge 318 bala tárbıelenýge berilgen. Eli­miz­diń “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balardyń quqyqtary týraly”, “Neke jáne otbasy týraly” Zańdarynda ata-analardyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardyń múddelerin qor­ǵaý joǵarydaǵy attary atalǵan qor­ǵanshy jáne qamqorshy organdarǵa júktelgeni beseneden belgili. Demek, jetim jáne tastandy balalardy anyq­­taý, olardy esepke alý, qam­qorshy mekemelerge ornalastyryp, asyraý, tárbıeleý, bilim berý júzege asyrylmaq. О́kinishtisi sol, qor­ǵanshy jáne qamqorshy organdar tarapynan zańmen belgilengen osy mindetter aıaq asty etilip, nazardan tys qalyp otyrǵan syńaıly. Sebep nede? QR Úkimetiniń “Qazaqstan ba­lalary” baǵdarlamasynda kór­s­e­til­gen esepke sáıkes 5 myń balaǵa bir qorǵanshy jáne qamqorshy organ­nyń qyzmetkeri bolýy tıis eken. Naq­ty derekterge júginsek, Qyzyl­orda oblysynda 643,6 myń halyq tu­ratyn bolsa, osynyń 245,4 myńy, ıaǵnı 38,1 paıyzy 18 jasqa deıingi ba­lalar. Demek, joǵarydaǵy nor­ma­tıv boıynsha Syr aımaǵynda 49 shtat birligi qyzmet atqarýǵa tıis. Alaıda, oblys aýmaǵyndaǵy 8 qor­ǵanshy jáne qamqorshy organdarda jalǵyz ǵana qyzmetkerlerden jumys isteýde. Sodan da, taǵy da qaıtalap aıtýǵa májbúrmiz, jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtary men múd­de­leri tolyq qorǵalmaı, nazardan tys qalýda. Bir-eki mysal keltirelik. 2005 jyly 20-sáýirde týylǵan D.Oraz­ǵalıeva degen búldirshin 2008 jyly ata-anasynyń qamqorlyǵyn­syz qalsa da, eshkimniń de oǵan basy aýy­ryp, baltyry syzdamaǵan. Aby­roı bolǵanda, úsh aıdan keıin onyń turmystyq jaǵdaıy zerttelip, qor­ǵanshylyq taǵaıyndalady. Sol sııaq­ty 1993 jyly týylǵan Qazaly aý­dany, Abaı aýylynyń turǵyny, 10-synyp oqýshysy S.Sabyrov ta je­timdik taýqymetin tartýmen jú­re­di. Osy aýyldyń turǵyny B.Kóp­ti­leýova S.Sabyrovqa ózin qorǵanshy etip taǵaıyndaýǵa aýdandyq qamqor­shylyq jáne qorǵanshylyq orga­ny­na ótinish jasap, baýyryna basady. Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, qor­ǵan­shylar men qamqorshylar ká­me­l­et­ke jasy tolmaǵan búldirshinderdi qalaı baǵyp-qaǵyp jatqanyn baqylaý múlde syn kótermeıdi. Son­­daı-aq, patronattyq tárbıedegi bala­lardy asyrap-baǵýǵa tólenetin aq­sha­laı qarjy da ýaqtyly berilmeıdi eken. Osy materıaldy jazý barysynda jetim jáne ata-anasynyń qamqor­ly­ǵynsyz qalǵan tastandy balalar­dyń turǵyn úıi, múliktik múddelerin qorǵaý da óz dárejesinde júrgizilmeı kele jatqanyna kóz jetkizdik. Bir ǵana mysal. Ata-anasynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan 2001 jylǵy О́.Seıt­­­maǵanbetovke týǵan apasy G.Seıtmaǵanbetova Shaǵan aýyldyq okrýgi ákimi sheshimimen patronat-tárbıeshi retinde taǵaıyndalady. Patronat-tárbıeshi G.Seıtmaǵan­be­tova notarıýs F.Ospanovamen ózara kelisimge kelip, qaıtys bolǵan ata-analary N.Ospanovanyń jınaq­taý­shy zeınetaqy qorynan 128 066,9 teńge zeınetaqy jarnalaryn ózi alyp, kámeletke tolmaǵan О́.Seıt­ma­ǵanbetovtyń nesibesin bas paıdasyna jaratyp qoıady. Sondaı-aq, olardyń Abaı kóshesindegi ata-analarynan qalǵan turǵyn úıleri de esepke al­yn­baı, qamqorlyqsyz qalǵandardyń múlkin qorǵaý sharalary da júr­gizilmegen. Prokýratýra tarapynan tekserý barysynda qaıtys bolǵan ata-ana­larynyń atyndaǵy jyljymaıtyn múlikterdiń muragerlik quqyqpen ıelenýge tıisti balalardyń atyna tirkeý de syn kótermeıdi. Sodan da jetim balalardy belden basyp, baspanasyz qaldyryp júrgender de jeterlik. Mysaly, Jańaqorǵan aý­dany, Kelintóbe aýylynyń turǵyny A.Qultasov degen azamat ózi qorǵan­shy bolyp taǵaıyndalǵan balalar­dyń úıin 100 myń teńgege satyp ji­beredi. Sol sııaqty Kelintóbe aýy­ly­nyń turǵyny B.Bekmyrzaeva de­gen hanym da jetim balalardyń ata-anasynan qalǵan úıin zańsyz ıem­denip alady. Búgingi búldirshinder erteń erjeter, boıjeter, sonda turǵyn úı taýqymetin tartyp, daý-damaıdyń týmasyna kim kepildik bere alady? Oılanaıyq, aǵaıyn. Aıtqandaı, QR “Turǵyn úı qatynastary týraly” Zańy men QR Úkimetiniń “Jetim balalar jáne ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalar qatarynan bilim berý uıym­daryn bitirýshilerdi eńbekke orna­las­tyrý jáne turǵyn úımen qamtamasyz etý týraly” qaýlysyna sáıkes jer­gilikti atqarýshy organdar jetim jáne ata-anasynyń qaraýyn­syz qalǵan balalardy turǵyn úımen qamtamasyz etýge mindetti. О́kinishke qaraı, Qy­zylorda qalasynda páter alý tizimine 180 bala ǵana ilinse, aýdandarda bir­de-bir bala mundaı esepke alyn­baǵan. Muny da aıtpasqa bolmaıdy. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, Qyzylorda qalasyndaǵy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardy tárbıeleıtin №1 mek­tep-ınternatyndaǵy balalardyń da jaǵdaıy máz emes. Munda 96 bala, sa­ralap aıtar bolsaq, olardyń 10-y tul jetim, 86-sy qamqorlyqsyz qal­ǵandar, onyń 13-i tastandy ba­lalar. Joǵarydaǵy jaǵymsyz jaǵdaı­lardan bolar, mektep-ınternattan qashyp ketip, qaıyr surap júrgender de jeterlik. Naqtylaı aıtsaq, osy ınternattan V.Panın ótken jyldyń sáýir aıynda, al A.Lahonın qyr­kúıek aıynda qashyp ketken. Búginde osy balalardyń qaıda júrgeni belgisiz. Bazarda qaıyr surap júrgenderdiń osylar bolmasyna kim kepildik bere alady? Izdeý qaıda? Sot sheshimimen shetelge de ketip jatqan qandas baýyrlarymyz bar. Buǵan ne deısiz? Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı tú­ıi­ni, jetim balalardyń jaǵdaıy, tas­tandy balalardyń taǵdyry kim-kimdi de oılantsa kerek. Erkin ÁBIL, Qyzylorda oblysy.