О́MIRI JAS URPAQQA TÁLIM BOLǴAN

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Qa­­zaq KSR ǴA Sh.Ýálıhanov atyndaǵy 1-dáre­jeli syılyǵynyń laýreaty, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Shám­shııabaný Qanyshqyzy Sátbaeva – qazaq áde­bıettaný ǵylymyna úlken úles qosqan kórnekti tulǵa. Onyń esimi álem ádebı baılanystarynyń ózekti problemalaryn, qazaq ádebıetiniń tarıhy máselelerin zerttegen asa baǵaly eńbekterimen respýb­lı­kanyń, TMD elderiniń ǵylymı qaýymyna keńinen málim. Shámshııabaný Qanyshqyzy 1930 jylǵy 25 shildede Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aý­da­­nynyń “Teńdik” aýylynda (qazirgi Sátbaev aýyly) dúnıege kelgen. Shámshııa apaıdyń kitaptary men estelikterinde Baıanaýylǵa, onyń tamasha tabıǵatyna degen sheksiz mahabbaty erekshe shabytpen sóz bolady. Osy elde orta mektepti aıaqtaǵan soń, 1946 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken. 1950 jyly bul joǵary oqý ornyn úzdik dıplommen bitiredi. Odan ári ol aspırantýraǵa qabyldanady. 1951-1954 jyldary Máskeýdegi M.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń aspı­rantýrasynda oqıdy. Aspırantýrada oqyp júrip, álem ádebıetteri qatarynda qazaq ádebıetin qalyń jurtshylyqqa tanytýda aıanbaı ter tógedi, leksııalyq kýrstarda, semınarlarda oqytylatyn qazaq ádebıeti týraly materıaldardy oryssha daıyndaýǵa atsalysady. Kafedra ujymy daıyndaǵan, 1960 jyly Máskeýde shyqqan stýdentterge arnalǵan “Orta Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń ádebıeti” atty oqýlyqtyń qazaq ádebıeti bóliminiń materıaldaryn Sh.Sátbaeva daıyndaǵan. Shámshııabaný Sátbaeva 1954 jyly nebári 24 jasynda M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde “Qazaq kórkem prozasyndaǵy ındýstrııalandyrý” degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa­syn qorǵaıdy. Ǵylymı eńbektiń resmı oppo­nenti bolǵan qazaqtyń maqtanyshy Muhtar Áýezov óz pikirinde dıssertasııalyq jumysty óte joǵary baǵalap, ǵylymda ja­ńalyǵy bar dúnıe ekendigin atap kórsetken. Sol jyly jas ǵalym Qazaqstanǵa oralyp, Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń orys jáne shetel ádebıetteri kafedrasynyń aǵa oqytýshysy bolyp jumysqa ornalasady. Jas shákirtterin bilimmen sýsyndatý jáne óziniń ǵylymı biliktiligin ushtaý isterin qatar atqara júrip, Sh.Sátbaeva osy jyldary ádebıet tarıhy men ádebıettaný máselele­rine arnalǵan kóptegen ǵylymı maqalalar jarııalaıdy. Joǵary oqý oryndarynda jyl saıyn ótkizilip turatyn oqytýshylardyń ǵylymı-teorııalyq konferensııalarynda fılologııa problemalary týraly jasaǵan baıandamalary joǵary baǵalanǵan. 1965 jyly Shámshııabaný Qanyshqyzy Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna qyzmetke aýysyp, birjola ǵylymı-zertteý jumystarymen shu­ǵyldanady. Instıtýttyń ádebıetter baıla­ny­sy bóliminde aǵa ǵylymı qyzmetker bola júrip Máskeý, Lenıngrad kitap qorlarynda, qoljazbalarynda qazaq halqy, onyń mádenıeti men ádebıeti týraly Batys Eýropa elderinde erteden beri jazylyp, jınaqtalyp qalǵan materıaldardy taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizedi. Zertteý nátıjesinde qa­zaq ádebıetinde kúni búginge deıin óz mańy­zyn joǵaltpaǵan kóptegen súbeli ǵylymı maqalalar men eńbekter jaryq kórdi. Ol óziniń qazaq ádebıetiniń tarıhy jáne ádebı baılanystar máselelerine arnalǵan alǵashqy maqalalaryn HH ǵasyrdyń 50-60 jyldarynan bastap jarııalaı bastady. “Fransýzdar qazaqtar jaıynda”, “HIII-HIH ǵǵ. qazaq jerindegi eýropalyq saıahatshylar”, “Qazaq folklorynyń shetel ádebı synynda baǵalanýy” atty eńbekteri birden ǵyly­mı jurtshylyq nazaryn aýdardy. Ǵalym “Qazaq ádebıetiniń ultaralyq baılanysy” (Almaty, 1970), “Ádebıetter dostyǵy” (Alma­ty, 1986) jáne t.b. jınaqtardy, sondaı-aq, “Qazaq ádebıeti tarıhynyń” úshinshi tomyn shyǵarý isine belsene atsalysty. 1971 jyly ǵalym “HIH jáne HH ǵasyrdyń birinshi jar­ty­syndaǵy qazaq-eýropa ádebı baılanystary” taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵan. Bul eńbek jaıly M.Qarataev, T.Nurtazın syndy tanymal ádebıettanýshy ǵalymdardyń joǵary baǵalaǵan pikirleri de bar. Osy jyly “Ǵylym” baspasynan “Qazaq áde­bıetiniń shetel ádebı synynda baǵa­la­nýy” atty jınaq Sh.Sátbaevanyń quras­tyrýymen ári kólemdi alǵysózimen jaryq kórdi. Munda sheteldik avtorlardyń derekteri men joljazbalaryndaǵy qundy málimetter orys tiline aýdarylyp, tuńǵysh ret ǵylymı aınalymǵa engizildi. Ǵalym zertteýlerinde Fırdoýsıdiń “Shah­namasynyń” qazaq tilindegi nusqasy, shy­ǵystyq sıýjetke qurylǵan qazaq das­tandary, Abaı shyǵarmalaryndaǵy shy­ǵystyq sıýjetterdiń qoldanysy, keńestik kezeń qalamgerleriniń shyǵarmalaryndaǵy sheteldik Shyǵys taqyryby, qazaq qalam­gerleriniń Azııa jáne Afrıka elderi jazý­shylarynyń yntymaqtastyǵy qozǵalysyn­daǵy ádebı baılanystar máselesi jaıly aıtqan oı-pikirleri de keń turǵyda qaras­tyrylǵan. Zertteýshiniń ǵylymı murasynda ulttyq ádebıettanýda alǵash ret ǵylymı aınalymǵa engen sheteldik derekter men málimetter kóptep kezdesedi. Osyndaı qundy málimet­ter­diń qataryna Baıronnyń súıiktisi Kler Klermonttyń atynan jaryq kórgen nemis aqyny German Gambstyń “Vladımır jáne Zara” atty Qazaq eli jaıly jazylǵan romantıkalyq poemasyn jatqyzýǵa bolady. Sh.Sátbaeva poemanyń 1836 jaryq kórgenin eskere otyryp, shetelde qazaq taqyrybyna jazylǵan tuńǵysh poemaǵa erekshe mán berip, ǵylymı ári tarıhy mańyzy joǵary málimet retinde baǵalady. Ádebı saıahattar (ádebı saparnama) máselesi – zertteýshini erekshe qyzyqtyrǵan máselelerdiń biri boldy. Ǵalymnyń kóp jyldar boıǵy izdenisiniń nátıjesinde jańa derekterdi qamtyǵan “HIH – HH ǵǵ. sheteldik saıahatshylar Qazaqstan týraly” atty qol­jaz­ba jınaqtaldy. Ǵalymnyń monografııa­lyq eńbekterinde Orta Azııada, qazaq dala­synda bolǵan eýropalyq saıahatshylar Plano Karpını, Vılgelm Rýbrýk, Marko Polo jáne taǵy basqa batys saıahatshyla­rynyń qazaq halqynyń tarıhy, mádenıeti, dástúri men salt-sanasy jaıly óz otandasta­ryna jazǵan túrli jazbalarynan derekter beril­gen. Sondaı-aq, álem ádebıeti klassık­teri Danıel Defo, Djakomo Leopardı, Jıýl Vern, Adam Mıskevıch, Aleksandr Dıýma, t.b. týraly málimetter de mol. Avtor tek eýro­palyq saıahatshylardyń Qazaq eli jaıly jazǵan joljazbalaryn taldaýmen ǵana shek­telmeı, qazaq aǵartýshylary A.Qunanbaev, Y.Altynsarın, Sh.Ýálıhanov syndy oı­shyl­dardyń batys órkenıeti jaıly aıtqan oı-pikirlerine de erekshe mán berdi. Sóıtip, ol túrli issaparlar nátıjesinde bolyp qaıtqan burynǵy Keńes ókimeti, Shyǵys jáne Batys Eýropa, Azııa elderi jaıly jaz­ǵan joljazbalary men kúndelik­teri arqyly ózi de ádebı saıahattardyń ozyq úlgilerin jasap berdi. Mundaı eńbekterdiń qatarynda ǵalymnyń 2002 jyly jaryq kórgen “Iz raznyh let” atty monografııa­syn ataýǵa bolady. Zertteýshiniń barlyq ǵylymı eń­bekteri óz ýaqytynda ulttyq salystyr­maly ádebıettaný ǵylymyna arnalǵan alǵashqy ǵylymı-zertteýler retinde osy saladaǵy ǵalymdar men qoǵamdyq ortanyń joǵary baǵalaýyna ıe bolǵan edi. Sh.Sátbaeva Sh.Qudaıberdıev, M.Juma­baev, A.Baıtursynov, J.Aımaýytov, M.Dýla­tovtyń shyǵarmashylyq murasyn zertteý komıssııasynyń quramynda bolyp, keıin Sh.Qudaıberdıevtiń, A.Baıtursynovtyń shy­­ǵarmalaryn júıelep bastyrý isin basqaryp, olardyń ómiri men shyǵarmashy­lyǵy týraly zertteýler jazdy. Sondaı-aq, ǵalymnyń eki ǵasyr boıy Qazaq eliniń órkendeýine eńbek etken Sátbaevtar áýleti týraly “Sáýleli áýlet” (1996), “Svet ochaga” (1999), “Ábikeı Sátbaev” (2000), jáne t.b. eń­­bek­teriniń de óz oqyrmanyn tapqany aqıqat. Sh.Sátbaeva qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri men HV-HVIII ǵasyrlardaǵy tarıhyn ıgerý josparlary men prospektisin jasap, úlken tekstologııalyq jumys júrgizdi. Munda VII-IH ǵasyrlardaǵy ejelgi jazbalar, Júsip Balasaǵunnyń “Qutadǵý biligi”, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń “Dıýanı hıkmet”, A.Iú­gúnekıdiń “Hıbat-ýl-hakaıh” taǵy basqa jal­py túrkilik ortaq eskertkishterdiń qazaq ádebıetiniń damýyna áseri zertteldi. Ǵalym óziniń ǵylymı-teorııalyq zertteý­leriniń bir salasyn halyq aǵartý isine ar­na­dy. Ol orys mektepteriniń 9-10 synypta­ryna jáne Qazaqstan joǵary oqý oryn­da­rynyń fılologııa fakýltetteriniń orys bó­limderine arnap jazylǵan “Qazaq ádebıeti” oqýlyǵynyń, “Qazaq ádebıeti” oqýlyǵyna arnalǵan metodıkalyq quraldyń avtorla­rynyń biri boldy. Shámshııabaný Qanyshqyzy óziniń osyn­shalyqty izdenimpazdyǵy men ǵylymǵa adaldyǵyn óz shákirtterine de daryta bilgen ustaz. Onyń ǵylymı jetekshiligimen elimiz­diń birqatar bilikti ǵalymdary doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵady. Búginde ǵalymnyń kóptegen shákirtteri ustazynyń izin basyp, qazaq ádebıetiniń tarıhy men ádebı baılanystary salasynda jemisti eńbek atqarýda. Ulynyń urpaǵy bolý da adamǵa az mindet júktemese kerek. Qanysh Imantaıuly syndy qazaqtyń birtýar azamatynyń súıikti qyzy Shámshııa apaı áke ónegesin ardaqtap, jaqsy atyna kir keltirmeı, ataǵyn asqaqtata bilgen perzent desek, artyq aıtqandyq emes. “Tektiden tekti týady, tektilik jolyn qýady”, demekshi, ata-anadan kórgen ónege Shámshııa apaıdyń búkil ómirine azyq bolyp, bıik belesterge jeteledi. Shámshııa apaıdyń ákesine degen bıik qurmetin ol kisiniń qatarlastary, syılas zamandastary erekshe iltıpatpen sóz etip otyrady. Kórnekti ádebıettanýshy ǵalym, Sherııazdan Eleýkenov Sh.Sátbaeva týraly “Asyl beıne – Svetlyı oblık” atty este­likter men zertteýler kitabyna jazǵan maqa­lasynda mynadaı qyzǵylyqty ári ónegeli jáıttiń kýágeri bolǵanyn baıandaıdy. Orazaı aǵa men Shámshııa apaıdyń úıinde qonaqta otyrǵanynda Sherııazdan aǵaǵa Shámshııa apaıdyń anasy, Qanysh Imantaı­ulynyń báıbishesi Shárıpa apa: “Qaraǵym, Sheken, balam! Áneý joly myna Qanekeń jaryqtyqtyń dombyrasyn shertip, án salǵanyń bar edi. Taǵy da bir shyrqap ji­bershi “Baıanaýylǵa!”, – dep tilek aı­typty. “Qanekeńniń dombyrasy” dep usyn­ǵan dombyrany, uly adamnyń qolynyń taby qalǵan dombyrany qolyna alǵan Sherııazdan aǵa qatty tolqyp ketipti. Sonda Shámshııa apaı bul dombyranyń tarıhyn baptap aıtyp berse kerek. “Ákemniń alpys jasqa tolýynyń qarsańynda balalary árqaısymyz búkil respýblıka toılaıyn dep jatqan toıǵa ne tartý-taralǵy jasaımyz degen oıǵa qaldyq. Ondaı mereıtoı endi qashan atalmaq? Áke-sheshe balalary ne syı-sııapat jasasa da rıza ǵoı. Bárinen de tartqan tartýyńa óziń rıza bolǵanǵa ne jetsin. “Ne etsem” dep qam­kóńil júrgen bir kúni papamnyń dombyramen ándetýdi jany súıetini esime sap ete túskeni. Oı, mundaı qýanbaspyn. Ákemniń mereı­toıyna dombyra syılaýym kerek mindetti túrde. Izdep, surastyryp júrip, Boztaı degen aǵashtan túıin túıetin sheber qarttyń qalaǵan dombyrańdy jasap beretinin estip, so kisige júgindim. Maǵan kúıshiler tartatyn san perneli, tyrna moıyn uzyn dombyra emes, toǵyz perneli, turqy qysqalaý qarapaıym dombyra qajet ekenin eskerttim. Biraq qarapaıym dep syrtyn tym jupyny qylmaýyn ótindim. Syrty qoıý qońyr tústi, symbatty dombyra dúnıege osylaı kelgen”, – dep aıaqtapty áńgimesin Shámshııa apaı. Keıin ákesine osy dombyrany syılaǵan­da ol kisiniń dombyranyń shanaǵyn sabala­maı, ishekti oń qolynyń suq saýsaǵymen ilip-qaǵyp shertetin ádetimen shertip otyryp, qy­zyn qasyna shaqyryp alyp mańdaıynan súıip: – Aınalaıyn balam, dombyrań maǵan qatty unap otyr. Qolǵa túspeıtin mundaı aspapty qaıdan tapqansyń? Dombyra óziń­niń úıińde tursyn. Kelgende tartyp júrer­min, – depti. Dombyrany alyp áýletiniń ortasynda sýretke túsipti. “О́zge dombyra­lary da jeter dep, murajaıǵa bul aspapty tapsyrmadym. Ákemniń kózi sekildi, únemi qasymda ustaı­myn. Boıtumarym, baqyt qusyndaı kóremin. Murajaıǵa qımaıtynym sondyqtan...” – depti Shámshııa apaı tol­ǵanyp. Mine, áke men perzent arasyndaǵy ystyq yqylas, balanyń ákege degen qurmeti osyndaı bolsa kerek-ti. Shámshııa apaıdyń ákesine degen perzent­tik mahabbaty jazǵan kitaptary men estelikterinde aıqyn kórinip turady. Sondaı eńbekterdiń qatarynda “Sáýleli áýlet” eńbegin ataýǵa bolady. Tutas bir tekti áýlettiń tarıhyn tilge tıek etken “Sáýleli áýlet” kitabynyń jazylýynyń eki sebebi bar eken. Birinshi, Qanysh aǵa Máskeý ýnıver­sıtetiniń aspırantýrasynda oqyp júrgen qyzyn únemi qasyna ertip, ata-babalarynyń tarıhyn aıtyp otyrady eken. Tipti: “Balalardyń ishinde eldiń jaǵdaıyn biletin Shárıpa shesheń ekeýiń ǵana”, dep eskertipti. Onysy “eldiń tarıhyn esińnen shyǵarma” degeni eken ǵoı” deıdi óz esteliginde Shámshııa apaı. Ákeniń osy sózderi jadynda jattalǵan Shámshııa apaı Sátbaevtar áýleti týraly eńbek jazyp shyǵarady. Munysy áke amanatyn oryndaǵany edi. Ekinshi, ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan árdaıym apaıǵa: “Shákesh, ekeýmiz Sátbaev­tar týraly kitap jazaıyq, sen derekti materıaldar jınaı ber, azdap qol bosaǵasyn men de kirisemin” degen eken. О́kinishke qa­raı, Álkeı aǵa bul maqsatyn oryndaı almaı ketken. “Sáýleli áýletti” jazǵanda Álkeı aǵanyń osy tapsyrmasyn oryndaǵandaı boldym”, dep jazady Shámshııa apaı. “Sáýleli áýlet” – Qanysh Imantaı­ulynyń shyqqan ortasy, keıingi urpaqtary men óziniń júrip ótken jolyn saralaıtyn, ǵalymdy tek úlken qaıratker tulǵa dep qana emes, adamdyq turǵydan da tanýǵa septigin tıgizetin kóptegen jańa derekterdi qamtyǵan zerdeli eńbek. Shámshııabaný Qanyshqyzynyń úıindegi fotoalbomdy paraqtap otyryp, apaıdyń akademık-jazýshy Sábıt Muqanov pen ol kisiniń aıaýly jary Márııam apamen birge túsken sýretine kózim tústi. Bul sýrettiń ózindik tarıhy da bar eken. Ol jaıly ǵalymnyń eri, kórnekti qoǵam qaıratkeri Orazaı aǵa bylaı dep áńgimelep berdi. Shámshııanyń Kókshetaýǵa demalýǵa barǵan kezi. Býrabaıdaǵy “Iаsnaıa Polıana” sanatorııinde Sábıt Muqanov pen Márııam apa demalyp jatsa kerek. Jazýshymen júz­desip, reti kelse áńgimesin tyńdap, estelikke sýretke túsýge qumartyp kelgen jurtshylyq únemi Sábıt Muqanovtyń janynda toptalyp júredi eken. Bir kúni osyndaı kópshilikpen sýretke túsip jatqan Sábıt aǵamyz: “Qa­nyshtyń qyzyn shaqyryń­dar, bizben sýretke tússin”, dep Shámshııa apaıǵa arnaıy kisi jiberipti. Ol jaqyndaı bergende Sábıt aǵa qasyndaǵy kresloda otyrǵan Márııam apaǵa: “Sen kópshilikpen birge artta turarsyń, myna orynǵa Qanyshtyń qyzy otyrsyn”, depti. Aldymen úsheýin, sosyn qalyń kópshilikpen sýretke túsirýin qalapty. Mine, bul Sábıt aǵanyń óz zamandasyna, aıtýly tulǵa, Qazaq eliniń maqtanyshy Qanysh Imantaıulyna degen shynaıy saǵynyshy men úlken qurmetiniń belgisi emes pe?! Sábıt aǵa, Márııam jáne Shámshııa apaı­lar úsheýi Oqjetpestiń baýraıynda túsken osy sýret kúni búginge deıin, qyryq jylǵa taıaý ýaqyt boıy otbasylyq fotoalbomda saqtaýly tur. Shámshııabaný Qanyshqyzy ata-ana senimin aqtaı bilgen zerdeli perzent qana emes, úlgili jar, syıly dos bola bilgen adam. Ol jaıly Orazaı aǵa men Shámshııa apaıdyń shańyraǵyn jaqsy biletin, joldastyq qarym-qatynasta bolyp, týystaı bolyp ketken syılas dos-jarandary jerine jetkize aıtyp ta, jazyp ta júr. Solardyń biri Qanapııa Ahmetov aǵamyz bylaı deıdi: “Aýrýhanada jatqan kezinde bir barǵanymda “Sáýleli áýlet” kitabynyń baspadan shyqqan grankalaryn qarap otyr eken. 15 mınýttaı sóılestik. Sonda joldastyq jóninde biraz pikir aıtyp edi: “Orazaıǵa rızamyn, Orazaıdyń dostaryna da rızamyn. Kirshiksiz taza dostyq, eshqandaı esepti, sanasýdy kózdemeıtin qarym-qatynastaryńyz unaıdy. Jáne, sizderdiń aralaryńyzda, bir jaqsy kóretinim, bósip, daýryǵyp, birińdi-biriń ótirik maqtaý joq”, - dedi. Búginge deıin Shákeńniń osy pikirleri maǵan dostyq týraly aıtylǵan bir gımn sııaqty kórinedi de turady”. Az sózge kóp maǵyna syıǵyza biletin sarabdal jan osy eki-úsh aýyz sózben-aq ózine eń qymbat adamdarǵa bar oıyn, bar qurmetin jetkizip turǵan joq pa? Shámshııa apaı tek zerdeli perzent, úlgili jar, syıly dos qana emes, aıaýly ana bola bilgen jan. Balalaryna degen qamqorlyǵy, olardyń tárbıesine barynsha kóńil bólýi, árqaısysynyń ǵylymdaǵy, ómirdegi maqsattary men baǵyttaryna aqyl-keńes qosyp otyrýy óz aldyna, ózi ómirden ótken soń da perzentteriniń oıly, sanaly, maǵynaly ǵumyr keshýin armandaǵan ana edi. Apaı ómirden ótken soń jary Orazaı aǵa ol kisiniń qaǵazdarynyń arasynan “Obrashenıe detıam!” degen qoljazbasyn taýyp alǵan eken. Onda Shámshııa apaı óz densaýlyǵynyń nasharlaǵanyn sezip, balalaryna sońǵy tilegin, aqtyq sózin jazyp ketipti. “Súıikti balalarym, Gazken, Erkesh, Raıhan, Erjan”, dep bastalatyn bul hatynda ana olarǵa adal ómir súrip, aınaladaǵy jurt­pen ózara til tabysa bilýge úndepti. Sondaı-aq, bir-birine meıirimdi bolý qajettigin de amanattaǵan eken. Baýyr eti – balalaryna degen erekshe mahabbaty alaýlap turǵan, júrip ótken ómir jolyna salıqaly kózben qarap oı túıgen adamnyń osynaý túıindi sózi árbir janǵa oı salary sózsiz. Qoljazba mátininde muń da bar, balalarynyń bolashaǵyna alańdaý da bar, ótkenge, qımas jandarǵa degen saǵynysh ta bar. Eń bastysy, ózin qanattyǵa qaqtyr­maı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı mápelep ósirgen anasyna degen úlken qurmeti kórinedi. “Mne ochen trýdno govorıt o mame proshedshem vremenı. Ona bylo bolshe, chem mat. Iа schastlıvyı chelovek, potomý chto so mnoı vsegda byla mama, my nıkogda ne razlýchalıs za ısklıýchenıem treh let, kogda ýchılas v aspırantýre v Moskve. ...Ona delıla so mnoı vse radostı, trýd­nostı, gorestı ot ýtraty moego lıýbımogo edın­stvennogo rodnogo brata, kotoryı ýmer kogda emý bylo vsego chetyrnadsat let, ko­to­rogo ne mogý zabyt, ı ýtraty otsa. Vmeste s mamoı vospıtalı deteı. K nashemý ogrom­nomý gorıý, ona ýmerla. Samym tıaje­lom momentam v jıznı bylo smert materı, ona spokoına ýshla ız jıznı, dlıa menıa ona po-prejnemý jıva, pamıat o neı, o ee jıznen­nom podvıge vsegda vo mne ı v moıh detıah”. О́miriniń kókjıegi kóringenin sezingen árbir jan óziniń anasyn eske alyp, oǵan degen saǵynyshy men alǵysyn, ómir boıy júrektiń túbinde tunyp kele jatqan syry men tebirenisin jetkizýge tyrysady-aý! Bul tolǵanys anaǵa degen ystyq yqylas pen sheksiz mahabbattyń qandaı bolatyndy­ǵy­nyń jáne bir kórinisi ispetti. Osy sezim-tolǵanysy arqyly apaı balalaryna oı salyp, úlgi kórsetkendeı... Ǵalymdyq pen qarapaıym adamdyqty qatar alyp júre bilgen Shámshııa apaıymyz týraly aqyn, tarıhshy-ǵalym Hamıt Madanovtyń myna jyr shýmaqtary kóp nárseni ańǵartyp turǵandaı: Shámshekeń aqyl-kórki kelisti adam, Sońynan shákirt ergen jemisti adam. Áıeldiń oǵan bári teń kelmeıdi – Baýyrynan bala órbitip, er ustaǵan. Ataǵy aıdaı jurtqa málim bolǵan, О́miri jas urpaqqa tálim bolǵan. Shámshekeń qasıeti mol, qalaýly adam, Jolymen Qanekemniń ǵalym bolǵan. Iá, Shámshııa Qanyshqyzy týraly izgi nıetti, rızashylyqty pikir bildirýshiler óte kóp. О́z basym sol adamdardyń kóbimen sóı­­lesip, áńgimelerin de jıi tyńdap júrmin. Osynshalyqty jurtshylyqtyń kóńilinde izgi oı qaldyryp, júreginiń tórinen oryn ala bilgen Shámshııa apaıdy oılasam, árbir áıel zaty osyndaı ana, osyndaı jar, osyndaı ǵalym, osyndaı Adam bolsa ǵoı dep te tebirenemin. Aıman MENKEBAEVA, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.