Qazaqstan halqyna dástúrli Joldaýynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Taıaýdaǵy jyldar jahandyq synaqtardyń ýaqyty bolady. Álemniń búkil arhıtektýrasy ózgeredi», dep atap ótti. Memleket basshysy bul oıyn «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde «Álemdik rynoktarda energııa kózderi men metall baǵalarynyń quldyraýy ekonomıkalyq táýekelderdi kúrt ulǵaıtyp jiberdi. Barlyq derlik memleketter eleýli geosaıası jáne ekonomıkalyq syn-qaterlerdi bastan ótkerýde», – dep jalǵastyrdy.
Qazaqstandyqtar qazirdiń ózinde belgili geosaıası jáne ekonomıkalyq faktorlardyń áserin kúndelikti tirshilikte, ekonomıka men energetıkada sezinýde. «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty Qazaqstannyń ekonomıkalyq táýekelge jaýaby bolyp tabylady. Ol, birinshiden, ınfraqurylymdyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde ekonomıkanyń qubylmalylyǵyna qarsy turý sharalary bolsa, ekinshiden, ekinshi besjyldyqtaǵy ındýstrııalandyrý baǵytyn jalǵastyrýdy qamtıdy.
Munda túbegeıli ózgerister úderisin energetıkalyq resýrstarmen jetkilikti qamtamasyz etpeı memlekettiń turaqty damýyn saqtaý múmkin emes ekenin atap ótý qajet. Energetıka salasynda oryn alǵan jaǵdaı ekonomıkaǵa ǵana emes, sonymen qatar, basqa da salalarǵa áserin tıgize alady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń energetıka salasyndaǵy áleýeti óte zor. Elimiz álemde energııa resýrstaryn óndirýde 18-shi orynda, munaı jáne gaz qory boıynsha 12-shi orynda, ýran boıynsha 2-shi orynda tur. Sondaı-aq, dáleldengen kómir qory boıynsha respýblıkamyz álemde 7-shi orynda. Osylaısha, Qazaqstan ekonomıkasy óziniń shıkizaty jáne otyn-energetıka qorymen tolyq qamtamasyz etilgen jáne olardy eksporttaýda edáýir tabysqa ıe.
Qazaqstandyq energııa resýrstary eksportynyń negizin munaı, kómir jáne tabıǵı gaz quraıdy.
Búginde respýblıkada kómirsýtek shıkizatyna jer qoınaýyn paıdalanýǵa arnalǵan 199 kelisimshart tirkelgen. 2014 jyly munaı óndirý 808 mln. tonnany qurady, jyl ishinde 14,9 mln. tonna munaı óńdeldi. Munaı jáne gaz kondensatyn eksporttaý kólemi 2014 jyly 72 mln. tonnadan asty.
Sońǵy eki jylda barlaýdan óndiristik ıgerýge 6 ken orny– Álimbaı, Masabaı, Rakýshechnoe, Shyǵys Jaǵabulaq, Shyǵys Qaraturyn, Teńiz Qaraturyn ken oryndary engizildi.
2014 jyly gaz óndirý 43,2 mlrd. tekshe metrdi qurady. Elimizdiń negizgi gaz óndirýshi kompanııalary búginde álemge belgili «Qarashyǵanaq Petroleým Opereıtıng B.V.», «Teńizshevroıl» JShS, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ jáne «SP «QazGerMunaı» JShS bolyp tabylady.
Qazaqstanda óndiriletin gaz, negizinen, tabıǵı bolyp tabylady, sondyqtan ony taýarlyq ónim deńgeıine jetkizý úshin gaz óńdeý zaýytynda óńdeý qajet. Búginde Qazaqstanda úsh gaz óńdeý zaýyty (GО́Z) jumys isteıdi, olar Qazaq GО́Z, Teńiz GО́Z jáne Jańajol GО́Z. Qazaqstandyq gaz eksportynyń kólemi 2013 jyly 1,1 mlrd. t/m. qurady.
Qazaqstan Prezıdenti energetıkterge saýdanyń qarapaıym túrlerinen óndiristik jáne ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyqqa, sondaı-aq salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy men álemniń jetekshi energetıkalyq kompanııalarymen ınnovasııalyq jáne joǵary tehnologııa salasyndaǵy ózara is-qımylǵa kóshý jóninde mindet qoıdy.
О́nerkásipti odan ári damytýdyń kelesi kezeńi óńdeý salasy úshin jaǵdaı jasaý bolyp tabylady. Munaı-gaz salasynda bul munaı men gazdy tereń óńdep, munaı-hımııa ónimin alýdy damytýdy bildiredi.
Qazirgi tańda Qazaqstannyń munaı-hımııa ónerkásibi zamanaýı tehnologııalardy batyl endirý arqyly damýda. Qazaqstanda munaı-gaz, hımııa óndirisin damytý múmkindikteriniń oń baǵasyn, halyqaralyq sarapshylardy qosa alǵanda, zertteý nátıjeleri de rastaıdy. Osy kúni respýblıkada munaı men gazdy tereń óńdeý boıynsha «ıakorlyq» óndiristerdi qurý jóninde ınvestısııalyq jobalar iske asyrylýda.
Qazaqstan Respýblıkasynda munaı-gaz, hımııa salasyn damytý sharalary 2015-2019 jyl-
darǵa arnalǵan memlekettik ındýstrııalyq
-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń, sondaı-aq 2014-2018 jyldarǵa arnalǵan munaı-gaz salasyn damytý jónindegi keshendi baǵdarlamanyń erejelerinde kórsetilgen.
Munaı-gaz, hımııa óndirisi (tereń óńdep joǵary qosylǵan qunymen ónim alý) mol qarajatty talap etetinin eskergende, mundaı jobalardy iske asyrý qajetti ınfraqurylymdyq qamtamasyz etýsiz múmkin emes.
Álemdik tájirıbege sáıkes ınfraqurylym nysandaryn memleket salady, bul ınvestısııalar men jańa tehnologııalar tartýdy qamtamasyz etedi. Qoldanystaǵy ınfraqurylym arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa (AEA) qatysýshy kompanııalarǵa 20 % kúrdeli jáne 15 % operasııalyq shyǵyndardy únemdeýge múmkindik beredi. Osy maqsatta Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý jónindegi is-sharalar sheńberinde «Ulttyq ındýstrııalyq munaı-hımııa tehnoparki» AEA ınfraqurylymy nysandarynyń qurylysy jalǵastyrylatyn bolady. Osy oraıda, negizgi óndiristik nysandarǵa (polıpropılen, polıetılen, býtadıen) tartylǵan ınvestısııalardyń jalpy somasy shamamen 8 mlrd. AQSh dollaryn quraıdy. Infraqurylym men óndiristik nysandardyń qurylysy tolyq aıaqtalǵan soń, sondaı-aq negizgi zaýyttar iske qosylǵannan keıin AEA-da mýltıplıkatıvti tıimdilik, onyń ishinde, jylyna jalpy somasy shamamen 2 mlrd. AQSh dollary turatyn joǵary qosylǵan qunmen eksportqa baǵyttalǵan ónim shyǵarý kútilýde.
Qazaqstannyń energetıkalyq, onyń ishinde, elektr tasymaldaý ınfraqurylymyn damytý, ekonomıkany damytýdyń basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Prezıdent N.Á. Nazarbaev óz Joldaýynda «...magıstraldyq jelilerdiń shekteýliligi eldiń ońtústik óńirlerinde elektr energııasynyń, ortalyq jáne shyǵys oblystarynda tabıǵı gazdyń tapshylyǵyn týyndatyp otyr. Eki jobaǵa nazar salý kerek. Bul qazaqstandyq elektr stansalarynyń eldiń barlyq óńirlerin teńdestirilgen energııamen qamtamasyz etýine múmkindik beredi», dep atap ótti.
Osy mindetterdi oryndaý úshin respýblıkada «Ekibastuz – Semeı – О́skemen» jáne «Semeı – Aqtoǵaı – Taldyqorǵan – Almaty» shyǵys jáne ońtústik baǵyttary boıynsha joǵary voltty jeliler salynatyn bolady, sonyń arqasynda birqatar energııaǵa tapshy temirjol ýchaskeleri elektrmen qamtamasyz etiledi, shekara mańyndaǵy aýmaqty damytýǵa jáne jańǵyrmaly energııa áleýetin ıgerý boıynsha jobalardy keńeıtýge qosymsha serpin beredi.
Dástúrli energııanyń aıtarlyqtaı qorynyń bolýyna qaramastan, bul energııa kózderiniń máńgilik emes ekenin biz jaqsy túsinemiz. Sonymen qatar, Qazaqstannyń jańǵyrmaly energetıkany damytý úshin úlken áleýeti bar – ol sýdyń, jeldiń kúshi men kún sáýlesi jáne bul múmkindikterdi paıdalanbaý durys bolmas edi.
Bizdiń elimiz álemdik qoǵamdastyqtyń múshesi retinde parnıktik gaz qaldyqtaryn azaıtý boıynsha halyqaralyq jobalarǵa belsendi qatysyp, óz ekologııalyq bastamalaryn kóterýde. 2010 jyly Qazaqstan Respýblıkasy «Jasyl kópir» búkilálemdik ekologııalyq bastamasyna muryndyq boldy. 2013 jyldan bastap Qazaqstanda «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasy iske asyrylýda, 2020 jylǵa qaraı elektr energııasyn óndirýdiń jalpy mólsherinde jańǵyrmaly energııa kózderiniń (JEK) úlesi 3 %-ǵa jetedi, al 2030 jylǵa qaraı 10 % bolady.
Budan basqa, «Qazaqstan-2050 Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Prezıdenttiń Joldaýyna sáıkes, Memleket basshysy óndiriste energııanyń jańǵyrmaly jáne balama túrlerin damytý boıynsha 2050 jylǵa qaraı elimizdiń barlyq energııa tutyný úlesiniń jartysynan kem bolmaýy qajet degen mindet qoıyp otyr.
Atom energııasynyń áleýeti týraly aıta otyryp, búgingi tańda energııa kózderiniń eń básekege qabilettileriniń biri retinde onyń ekologııalylyǵyn jáne generasııanyń tómen baǵasyna qatystylyǵyn atap ótýge bolady. Qazaqstanda atom salasyn qurý jáne damytý úshin barlyq obektıvti alǵysharttar bar. Olar barlanǵan ýran qorynyń edáýir mólsheriniń bolýy, damyǵan ýran óndirý jáne ýrandy qaıta óńdeıtin ónerkásiptiń bolýy, atomdyq ǵylymnyń, joǵary mamandandyrylǵan jeke mamandardyń, sondaı-aq AEHA talaptaryna sáıkes keletin atom energııasyn paıdalaný máselelerin retteıtin normatıvtik quqyqtyq bazanyń bolýy.
2009 jyldan beri Qazaqstan atom energııasyn álemdik jetkizýshi bolyp tabylady. Bizdiń elimizde 2014 jyly 22,8 myń tonna atom energııasy óndirildi, osylaısha kóshbasshy retinde strategııalyq shıkizatta elimiz álemniń atomǵa qajettiligin 40 %-dyq turǵyda qamtamasyz ete otyryp, óz pozısııasyn saqtap qaldy.
Búgingi tańda elimizde táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy atom stansasyn salý týraly másele qarastyrylýda. Menshikti atom generasııasyn damytý elimizde bar otyndyq jáne mıneraldy resýrstardy tıimdi jáne teńestirile paıdalanýǵa, eksporttyq áleýetti kóterýge, energetıkalyq tehnologııanyń ekologııalyq tazalyǵyn qamtamasyz etýge, ekonomıkanyń túrli salalarynda paıdalaný úshin ıadrolyq tehnologııany damytýǵa, elimizdiń AES salý uıǵarylǵan óńirlerinde áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Esep boıynsha «jasyl ekonomıka» sheńberindegi qaıta qurý 2050 jylǵy qaraı bizdiń elimizde IJО́-niń 3%-ǵa qosymsha ósýine, 500-den astam jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, qyzmet kórsetý salasynyń jáne ónerkásiptiń jańa salalaryn qalyptastyrýǵa, el azamattary ómiriniń sapalyq standarttaryn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Mindetter qarapaıym emes, alaıda shynaıy. Mysalǵa, qazirdiń ózinde Qazaqstanda óndirilgen jáne óńdelgen shıkizattan kún sáýlesi panelderi jappaı shyǵaryla bastady. Elimizde Qazaqstan ǵalymdarynyń birden-bir zerttemesi – daýyldy jel keziniń ózinde de jumys isteıtin dala jel generatorlaryn tájirıbeden ótkizý oıdaǵydaı aıaqtaldy.
Qazaqstandyq energetıkter men ekonomısterdiń pikiri boıynsha, uzaqmerzimdi perspektıvada jel energetıkasy anaǵurlym áleýetke ıe bolady.
2013-2020 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde jalpy belgilengen qýatpen 1787 MVt 34 jel elektr stansalarynyń, jalpy belgilengen qýat boıynsha 713,5 MVt kún elektr stansalarynyń jáne jalpy belgilengen qýatqa sáıkes 539 MVt 41 shaǵyn GES jumystaryn iske qosý josparlanýda. Qazaqstanda jańǵyrmaly energııa kózderin damytý jobasyna ınvestısııanyń jalpy boljamdyq somasy 540 mıllıard teńgeden astam somany quraıdy.
Asa mańyzdylyǵyna qaramastan, balama energetıkany damytý, ony paıdalanýdyń keń múmkindikteri men áleýetti kópshilikke taratý júıeli memlekettik qoldaýǵa muqtaj bolyp otyr. Osy maqsattar úshin Qazaqstan Respýblıkasynda energııanyń balama kózderin paıdalanǵysy keletin jeke sharýashylyqtardy memlekettik qoldaý júıesi ázirlendi jáne ol is júzine engizilýde.
Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylaı otyryp, Qazaqstan táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq tarıhynda keńestik elder keńistiginde tanylǵan kóshbasshy elderdiń biri bolǵandyǵyn atap ótýge tıispiz. Kúshti jáne básekege qabiletti kásiporyn salý úshin ekonomıkanyń energetıkalyq qaýipsizdigi mindetti shart bolyp tabylady.
Qalyptasqan jáne serpindi damýshy memleket retinde Qazaqstan búgingi tańda óz aldyna úlken mindetter qoıyp otyr. Memleket basshysy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty óziniń Joldaýynda atap aıtqandaı, ««Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty – bizdiń álemniń eń básekege qabiletti 30 eliniń qataryna kirý jolyndaǵy aýqymdy qadamymyz».
Vladımır Shkolnık,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Energetıka mınıstri.