KELEShEGIMIZ KEMEL BOLSYN DESEK

Ákim bol, halqyńa jaqyn bol! Qyzylorda oblysynyń ákimi Bolatbek Qýandyqov oblysta tirkelgen BAQ ókilderimen kezdesti Aǵymdaǵy jyldy el tarıhyndaǵy betburysty jyldardyń biri dep sanaýǵa bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal basshylyǵymen el ekonomıkasyn ındýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵy jaqsy qarqynmen bastalyp, búginde respýblıkada básekelestikke tótep bere alatyn óndiris ónimderi men halyq tutynatyn taýarlar shyǵaratyn ondaǵan kásiporyndar jarysa iske qosylýda. Qazaqstan Úkimeti joǵary tehnologııalyq jobalardy júzege asyra alatyn sheteldik jáne qazaqstandyq ınvestorlardy tartýdyń keshendi sharalaryn qolǵa aldy. Jekemenshik jáne memlekettik áriptestik jalań sózden naqty iske aınaldy. Mundaı jaqsy qubylystar Qyzylorda oblysyna da tán bolyp otyr. О́ńirde birinen soń biriniń izin ala ındýstrııalyq jobalar iske asyrylýda. Bul taqyryp oblys ákimi B.Qýandyqovtyń jergilikti jáne respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen kezdesýinde áńgimeniń negizgi ózegine aınalǵan edi. Oblys basshysy kezdesýde jýrnalıster tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap bergen bolatyn. Endigi sóz kezegin ákimmen áńgimege berelik. – Oblysymyz boıynsha respýblıkalyq ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna on joba usynyldy: jeteýi birinshi jartyjyldyqta oryndalsa, úsheýi ekinshi jartyjyldyqta iske asady. Onyń ishinde Elbasynyń qatysýymen jaqyn kúnderi ǵana Aqshabulaq kenishindegi ilespe gaz óńdeý kesheni­niń ekinshi kezegi iske qosyldy. Nátıjesinde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy jáne kóptegen ekonomıkalyq turǵydaǵy máseleler óziniń oń sheshimin tabady dep kútilýde. О́zderińiz bilesiz­der, bizde munaı ónimderi salasy ilespe gaz óndirýmen baılanysty. О́tken jyldyń ózinde 1 mlrd. 580 mln. tekshe metr ilespe gaz óndirildi. Sonyń ishinde Aqshabulaqtaǵy kenishte 300 mln. tekshe metr ilespe gaz óńdeldi. Búgingi tańda ob­lys­ta gazdyń baǵasy elimizdiń basqa óńirlerimen salystyrǵanda kóp arzan. Suıytylǵan gazdyń baǵasy da tómen. Salystyrmaly túrde alsaq, kórshiles oblystarda úlken gaz ballonynyń baǵasy 1600 teńgege deıin barsa, bizde 800-900 teńge shamasynda ǵana. Osy kezge deıin aýada bosqa janyp kelgen “Aqshabulaq”, “Torǵaı Petroleým”, “PetroQazaqstan” kenishterindegi gaz máselesi sheshimin tabýy kerek. Josaly kentindegi munaı qaldyqtaryn óńdeý zaýytyna baılanysty aıtatyn bolsaq, ony eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeńde sısterna­lar ishindegi munaı qaldyqtaryn býmen tazalaý sehy 2007 jyly iske qosyldy. Býmen tazalaǵan­nan keıingi shyǵatyn munaı qaldyqtary iri ká­siporyndarǵa jiberiletin. Ony sol jerde óńdep, janarmaı shyǵaryp otyrsa, baǵasy da tıimdi bolar edi. Sonymen birge qosymsha jańa jumys kózderi ashylar edi. Ekinshi kezeńde “BIS” kom­panııasy osy máselemen aınalysýda. Mınıstrlik tarapynan ruqsat berildi. Endi bul kompanııanyń jumysyn jalǵastyrýyna múmkindikteri bar. Zaýyt táýligine 70 tonnaǵa deıin benzın men dızel otynyn shyǵarý qýattylyǵyna ıe bolady. AI-92 markaly benzın bolmaǵanymen, AI-76, AI-80 markaly benzın shyǵarsa, sol jerdegi qarapaıym halyqqa asa tıimdi bolar edi. Sonymen birge jazǵy dızel otynyn shyǵarsa, basqa jerden keletin dızel otynynan áldeqaıda arzan bolary belgili. Sondyqtan onyń óz-ózin tez arada aqtaıtyn múmkindigi bar. Al endi nan zaýyty jóninde aıtsaq, birinshi kezekte halyqty arzan ári sapaly ónimmen qam­tamasyz etý máselesi tur. “Shapaǵat-sút” kompa­nııasy buǵan deıin sút ónimderin shyǵarýmen aınalysyp keldi. Nan shyǵarý zaýytyn ashý jóninde olar ózderiniń daıyndyqtaryn bildirdi. Sondyqtan biz ony ındýstrııalandyrý baǵdar­lamasynyń tizimine engizdik. Sodan keıin tıisti ǵımarat salyndy. Túrkııa, Reseı memleket­terinen nan shyǵaratyn zaýyttar men sehtarǵa standartqa saı qondyrǵylar alyp keldik. Qazirgi kezde montajdaý jumystary tolyqtaı aıaqtalyp, birinshi kezegi iske qosyldy. Jumystary óte jaqsy, nannyń 15 túrin shyǵarady eken. Nannyń baǵasy Qyzylorda qalasynda 35 teńge. Bıyl aqpan aıynyń basynda Vıse-premer О́mirzaq Shókeev oblysqa jumys saparymen kel­gen bolatyn. Sol kezde Jańaqorǵan aýdanynda qıyrshyq tas óndirýmen aınalysyp jatqan ken oryndaryna alyp bardyq. Negizinen bul qurylymdar ózderiniń jumysyn 2005 jyldary bastaǵany belgili. Sońǵy 4-5 jyldaı kezeńde aýqymdy jumystar atqaryldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Olar endi halyqaralyq jol quryly­syna qatysýǵa saqadaı saı tur. Osy jol qury­ly­syna qajetti ınertti zattardy – qıyrshyq tas pen qumdy qospany tolyǵymen ózimiz qamtamasyz etýge, sóıtip jol qurylysy baǵasyn tómendetýge tolyq múmkindigimiz bar. Ekinshiden, bul qurylystyń sapaly júrýine barlyq jaǵdaıdy jasap otyrmyz. Árıne, bul salada Qazaqstannyń talaptary bar, biz sol talaptardy alǵa tarta otyryp, jumysty úılestirip kelemiz. Endi bıtým zaýyty týraly birer sóz. Buǵan deıin Qyzylorda oblysynda bıtým zaýyty bolmaǵan. Ony birinshi bolyp “ÝAD” kompanııa­sy qolǵa alyp, osy birinshi jarty jyldyqta iske qosyp otyr. Qazirgi kezde onda ónim shyǵarylyp jatyr. Zaýyttyń qýattylyǵy “Batys Eýropa-Batys Qytaı” halyqaralyq kólik dálizi qurylysyna ketetin bıtýmnyń úshten birin qamtamasyz etýge tolyq múmkindigi bar. Shyǵarylyp jatqan ónimniń sapasy jaqsy, atalmysh jol qurylysyna paıdalanýǵa bolatyny týraly nyq senimmen aıtýǵa bolady. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes Qazaqstanda bes taýarly-sút fermasy salynýy tıis. Sonyń ishinde alǵashqysy bolyp bizdiń Qazaly aýdanyn­da taýarly-sút fermasy salynýda. Ol iske qosylǵannan keıin, janyndaǵy sút ónimderi sehy jumys jasaı bastaǵanda jylyna 11 myń tonna sút óndiriletin bolady. Olardyń bári paket qal­taǵa salynyp, oblysqa taratylady. Ol oblys tur­ǵyndarynyń sút ónimderine degen suranysynyń 67-68 paıyzyna deıin qamtıtyn bolady. Bul nysanǵa respýblıkalyq “Qazagro­qar­jy” lızıng arqyly qarjylyq qoldaý kórsetip otyr. Qazir “PetroQazaqstan” kompanııasy árqaı­sysy 25 mgvt elektr energııasyn óndiretin eki gaz týrbınalyq elektr stansasy jobalaryn iske asyrýda. Osy ekinshi jartyjyldyqta olardyń jumystary tolyq aıaqtalyp, iske qosylatyn bolady. Bular qazirgi kezde júzege asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda júrgizilýde. Qondyrǵylar iske qosyl­ǵan­nan keıin olardyń ónimderi negizinen sol jer­degi “PetroQazaqstan” men “Torǵaı Petro­leým” kompanııalary jáne basqa da kompanııalar qajettiligine jumsalatyn bolady. Endi ekinshisi – “Krıstal Menedjment” kompanııasynyń júzege asyryp jatqan gaz týrbınalyq elektr stansasy. Bul stansa 87 mgvt elektr energııasyn óndire alady. Eger onda qosymsha qondyrǵylar qoıylatyn bolsa, onyń qýatyn 100 mgvt-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik bar. Biraq biz ázirge 87 mgvt dep mejelep otyrmyz. Aqshabulaqtaǵy gaz óńdeý kesheniniń ekinshi kezegin iske qosý kezinde elektr stansanyń kelesi jyly el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵynyń qarsańynda iske qosylatyny týraly Elbasyna baıandadym. Memleket basshysynyń usynysy boıynsha ústimizdegi jyly elimizdiń barlyq oblystary men eki qalasyna ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damýdy yntalandyrýǵa 14 mıllıard teńge bólin­gen. Bul qarajat elimiz boıynsha ádiletti úlgi boıynsha aımaq halqynyń sanyna baılanysty beriledi. Bizdiń oblysqa 571 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Bul qarjylar qandaı da bir jobalardy qarjylandyrýǵa berilmeıdi. Olar bank nesıeleriniń stavkalaryn sýbsıdııalaýǵa, nesıelerge kepildikke, eksportqa jumys isteıtin kásiporyndardy (daıyn ónim nemese shıkizat óndiretin) qoldaýǵa, ımport almastyrýǵa, sondaı-aq ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalady. SARATS jobasynyń ekinshi kezeńine baılanysty qazirgi kúni onyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenip, saraptamaǵa berilýdiń aldynda tur. Men osy negizdemeni saraptamaǵa berýdi toqtata turý jóninde Úkimetke usynyspen shyqtym. SARATS-2 jobasy aıasynda atqarylatyn jumystar qatarynda Kókaral bógetiniń deńgeıin Baltyq júıesi boıynsha 42 metr deńgeıinde ustap turý, Saryshyǵanaqtaǵy sýdy 46-shy belgide ustaıtyn úlken gıdroqon­dyrǵy salý, Aqlaqta GES salý josparlanǵan. О́tken jyly ekinshi kezeńniń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesi boıynsha qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizildi. Sý sharýashylyǵy komıte­tiniń basshylary ótkizgen bul jıyndarda mamandar, jergilikti azamattar keıbir máseleler tóńireginde óz alańdaýshylyqtaryn bildirdi. Keıbir komponentter jaıynda kelispeýshilik­terin aıtty. Osy rette ekonomıkalyq jáne eko­lo­gııalyq jaǵynan tıimdi nusqalardy qaras­tyrýymyz kerek bolatyn. Biz Saryshyǵanaqqa qondyrǵylar salmaýdy, Kókaral bógetin múmkin bolǵansha 42-den 50-ge deıin kóterýdi usynyp otyrmyz. Bógettegi sý deńgeıin 50-ge deıin kótersek, onda ótkizý qurylǵysy jabylady. Bul rette kólder arqyly burynǵy úlken teńizge quıatyn jerden apattyq sý ótkizý qurylǵysyn salý kerek. Sonda tushy sý tuzben aralasyp, mıneraldylyǵy tómendeıdi. Balyqtyń mıgra­sııa­syna jaǵdaı týyp, shabaqtar ósedi. Árıne, oǵan kóp qarjy kerek. Biz Saryshyǵanaqta salynýy josparlanǵan tıimsiz qurylystardan, Aqlaqtaǵy GES-te únemdelgen aqshany Kókaral bógetin kóterýge jumsaý týraly aıtyp otyrmyz. Kishi teńizdegi sý deńgeıi 7-8 metrge barǵanda Aral qalasyna jaqyndaıdy. Jylyna 4 mlrd. tekshe metr sý jiberip tursaq Aral 10 jylda tolady. Onda halyqtyń áleýmettik-ekonomı­kalyq jaǵdaıy múlde ózgeredi. Birinshi jartyjyldyqtaǵy jeti joba týraly joǵaryda aıttyq. Ekinshi jartyjyldyqta bir qıyrshyq tas zaýyty, Qazaly aýdanyndaǵy taýarly-sút fermasy, “PetroQazaqstanQumkól resorsız” AQ-tyń gaz týrbınalyq stansasy jyl sońyna deıin iske qosylady. Buǵan qosa Shıeli aýdanynda qamystan jasalatyn DSP taqtaı sehy, Qyzylorda qalasynda eýropalyq tehnologııaǵa negizdelgen temir-beton zaýyty jumysyn bastaıdy. Al aldaǵy jyly Aqshabulaq kenishinde 87 mVt-tyq gaz týrbınalyq elektr stansasy salynady. “Beıneý-Shymkent” gaz qubyrynyń bizdiń oblys aýmaǵynan ótetin bóliginiń uzyndyǵy 888 shaqyrym. Ol jeti aýdan jáne Qyzylorda qalasynyń aýmaǵynan ótedi. Elbasy tapsyrmasyna saı tartylyp jatqan qubyrdan Qyzylorda oblysynyń búkil eldi mekenderine gaz jetkiziledi. Jáne biz buǵan baǵdarlama qabyldap, qarajatyn bekitip alǵanbyz. Bul jumys 2028 jylǵa deıin atqarylyp bitedi dep belgilengen. Barlyq tehnıkalyq múmkindikteri sheshilgennen keıin bul jumys 2010 jyly bastalady dep kútilýde. Negizinen bizde osy jumys aıasynda oblys eldi mekenderiniń 95 paıyzy gazben qamtamasyz etiledi. О́ńirde qurylys ındýstrııasyn órkendetýge aıryqsha kóńil bólinýde. Turǵyn úı baǵdarla­masy boıynsha Qyzylorda qalasynda 5 jalǵa berý, 3 ıpotekalyq turǵyn úılerdiń qury­lystary júrgizilip jatyr. Búgingi kúnge olardyń ekeýi aıaqtalyp, el ıgiligine berildi. Jyl aıaǵyna deıin qalǵan 6 úı beriledi. Sonymen qatar Qyzylorda qalasynyń bas josparyna sáıkes qaladaǵy jalpy aýmaǵy 500 ga “Astana” aýdanynyń túbegeıli josparlaý jobasyn ázirleýge bıýdjetten 40,9 mln. teńge bólinip, búgingi kúni jobalaý jumystaryn júr­gizip jatyr. Buǵan qosa Baıqońyr qalasynyń, Tóretam kentiniń jáne Aqaı aýylynyń áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshýge arnalǵan keshendi jospar ázirlenip, Úkimetke usynylýda. Odan ári respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten salynyp jatqan bilim berý, mektepke deıingi daıarlyq nysandarynyń, balalardyń tynyǵý lageriniń qurylysy týraly aıtyldy. “Jol kartasy” boıynsha 26 bilim nysany kúrdeli jóndeýden ótkizilýde. Jyl basynan beri oblysta 930 oryndyq 15 mektepke deıingi mekeme ashyldy. Bıyl ba­la­baqshalarda 2415 orynǵa memlekettik tapsyrys ornalastyrýǵa qarjy qaraldy. Nátıjesinde oblys mektepke deıingi mekeme jelisin kóbeıtý boıynsha respýblıkada aldyńǵy orynǵa shyqty (respýblıka boıynsha 38,7 paıyz bolsa, oblystyq kórsetkish 39,1 paıyz). Bul barlyǵymyzdyń yntymaqtasa atqarǵan jumystarymyzdyń, ortaq eńbegimizdiń nátıjesi, dedi ákim. Endi bizdiń aldymyzda aımaq ahýalyn odan ári jaqsartý maqsatynda jyldyń eń basty oqıǵasy bolǵan Elbasynyń bıylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynan týyndaıtyn tapsyrmalar­dy júzege asyrýdy júıeli jalǵastyrý mindetteri tur. Alǵa qoıylǵan maqsat-mindetter asqan jaýapker-shilikti, tııanaqtylyqty qajet etedi. Sondyqtan da jergilikti atqarýshy organdar, aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, mádenı salalaryn damytýda barlyq kúsh-jigerin jumyldyratyn bolady. Jazyp alǵan Erkin ÁBIL, QYZYLORDA.