Dıdarǵaıyp Dıdahmet

Rekvıem Jalǵan dúnıe-aı deseńshi, jar­qyldap, jaınap birge júrgen Dıdahmetten aıdyń, kúnniń amanynda aıyrylyp qalamyn dep kim oılaǵan... Qaraılaýǵa mursha bermes mynaý qaımalysqan tirlikte beınebir bir-birimizdi myń jasaıtyndaı kórippiz-aý. Alashapqyn bolyp júrip, qapııada aldanyp qalǵanymdy qarashy! Ekeýmiz egiz qozydaı edik, bir dáýirdiń arman qýǵan móldiregen jastary edik. О́mir jolyn birge bastap, qol ustasyp Almatyǵa birge attanyp edik. Men sýretshi bolsam dep, ol aqyn bolsam dep armandaıtynbyz. Aıtýly aqyn bolmasa da, aıtaǵaly jazýshy boldy. Shyńǵystaıdyń «Dıkóni» bolyp aýyldan, Shyǵystyń «Dıdashy» bolyp elden attanǵan aıaýly dos qazaq baspasózinde de, qazaq prozasynda da aıshyqty iz qaldyrdy, qalam qaıratkeri bıigine kóterildi. Árıne, Dıdash ómirden jas ketti deýden aýlaqpyz. Alpysqa jetken de, jetpegen de bar, son­dyq­tan bul jasty shúkir deımiz. Jalpy, paıǵambar jasynan asqan janda ókinish bolmaýǵa tıis. Biraq, dep oılaısyń keıde, sarjambas bolyp tar tósekke tańylyp, úmit­ti úzgen dertti bolsa bir sári. Tep­se temir úzetin tegeýrindi, qol-aıaǵy balǵadaı, qýat-kúshi boıynda tasy­ǵan atpal azamattyń bir-aq sátte joq bolyp ketkeni ókindiredi. Ol ǵana emes, sheberligi tasqaıraqtaı shyńdalyp, óndirip jazatyn shaǵy endi tý­ǵan­da kelmeske kete bar­ǵany opyndyrady. Dúnıeniń qasireti ákeniń ólgeni emes, sheshe de emes, tipti, týǵan aǵa, baýyr, qaryndas ta emes, taı-qulyndaı tebisip, jarty malta bólisip birge ósken, seniń jan syryńdy ózińnen jaqsy biletin dostyń ólimi desedi. Sol ras eken... Jan dosy Jomart oqys qazaǵa ushyraǵanda Aqseleý aǵamnyń zapyran qusyp, beli qaıysyp kúńirengenin kórip edim. Jan dosy Aqseleý dúnıeden ótkende Kádirbek aǵamyzdyń shóke túsip, ókirip jylaǵanyna kýá boldym. Elde júrgen adýyn aqyn Álibek Qańtarbaev bala dosy Aqylbek qaıtqanda basyn taýǵa da, tasqa da uryp, aqyry kóz jasyn bulap otyryp aq qaǵazdan medet izdegenin bilemin. Dosy týraly Álekeńniń jazǵan povesin men de oqydym. Ol týyndy ánsheıingi qara sózdiń qatar túzegen túzilimi emes, tunyp turǵan syrly saz, kókirekti qars aıyrǵan muńdy mýzyka. Endi, mine, sondaı jaǵdaıdy meniń de bastan keship otyrǵan jaıym bar. Jan dosyńnan aıyrylý – seniń de janyń­nyń jarymy ólip qal­ǵan­daı bolady eken. Bar men joq­­tyń ara-jigin ajyrata almaı san­da­­la­syń. О́mirdiń ózi mańy­zyn­an aıy­rylyp, ólimniń ózi qadirin joǵalt­qandaı, tirliktiń qyzyǵy kemigendeı, qýanyshy arzan­daǵandaı bolady eken. Qaraly habar salmaǵynyń aýyr­lyǵy meni de shókeletti. Aspan qýsyrylyp aıadaı boldy. Dúnıe tarylyp shyr kóbelek aınalyp ketti. О́lim qashanda qasiret qoı. Al, boıyna qydyr daryǵan talantty, maqsat-mura­ty kemel, parasat-paıymy tolys­qan, bergeninen bereri kóp shyǵar­mashyl jannyń ólimi – óksikti ókinish, orny tolmas arman, qan qustyrǵan qaıǵy men muń, máńgilik saǵynysh ekenine kóz jetti. ...Ekeýmiz alǵash segizinshi synypta kezdeskenbiz. Men Dıdashty oǵan deıin de syrttaı biletinmin. Aýdandyq gazette aragidik onyń óleńderi shyǵyp turatyn. Ol meni tanymasa da, men ony tanı kettim. «Sen sol ma ediń», dep birden jabystym. Ekeýmiz eski tanystardaı shúıirkelese jóneldik, kóńilimizdiń birligin, janymyzdyń jaqyndyǵyn sezip, sol kúni-aq bir partaǵa tize túıistire jaıǵastyq. Keıin áskerde ǵana eki jaqta bolǵanymyz bolmasa, sodan bergi uzaq ǵumyrda jubymyz jazylǵan emes, bir-birimizden eshqashan aıyrylǵan emespiz. Otbasyn quryp, ekeýmizdi eki qyz eki jaqqa alyp ketkenge deıin Alma­tynyń 3-ten 8-shi lı­nı­ıa­­ǵa deıingi kósheleriniń birin­de kóp ýaqyt páter jaldap bir­ge turdyq. Áli esimde, 28 panfı­lov­shy batyr­dyń biri Ivan Shepetkovtiń úıi bolatyn. Almaty sırkiniń ártisi Shepetkov maıdanǵa osy úıden attanypty. Biz barǵanda eki bólmeli bákene tamda jalǵyz qyzymen batyrdyń týǵan qaryndasy turatyn. Aýla tórindegi bir kezde monsha ma, álde taýyqqora boldy ma eken, jyrtyq lashyqty álem-jálem áktep, balshyqpen sylap-sıpap qoıypty. Arzanǵa túskendikten, biz sol qýyqtaı «vre­mıankanyń» tabylǵanyna qýandyq. Ishinde jalǵyz tósek pen terezege japsyrylǵan sholaq ústel. Sol sholaq ústelde kezek-kezek jazý jazyp, qysylyp-qymtyrylyp tar tósekke de syıyp júrdik. Jalpy, men táp-táýir sýretshi bolyp keter me edim, kim bilgen... Oǵan daıarlyǵym da, áleýetim men qabiletim de barshylyq edi. Jazýshylyqqa burylýyma osy Dıdahmetpen jastaıymnan qatar júrgenim, emen-jarqyn dostyǵym qatty áser etti. Keıin aramyzǵa Ulyqbek kelip qosylǵanda, tyrp ete almadym. Taǵdyr meni basqa arnaǵa burdy da jiberdi. Kóktem shyǵyp kún jylyna bizde ylǵı da aýyldy saǵyný derti bastalady. Altaıdy ańsaımyz, taýǵa qarap jaltaqtaımyz. Elge ba­raıyq, jer aralaıyq dep al­dyn-ala jos­par quryp, ba­rar jer, ba­sar taýy­myzdy aıqyn­dap, ýáde­lesemiz, qol alysamyz. Qyzmettiń reti, jumystyń jaǵdaıyna qaraı ilgerindi-keıindi el jaqqa baryp ta jatamyz. Keı jyldary birge baryp, Altaıdy armansyz birge aralap, maýqymyzdy basyp ta júr­dik. Sol onshaqty kúngi oı jaı­laý men tór jaılaýdy shıyr­lap, týǵan jer tósinde aýnap-qý­nap qaıtqanymyz janymyzǵa jyl boıy qýat beretin, qystyń sýy­ǵynda da júregimizdi jylytyp júretin. Bıylǵy jyly da sóıtpekshi edik. El jaqqa birge baryp, Qalıhan aǵamyzdyń 80 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge atsalyssaq dep jobalap qoıǵanbyz. Sodan keıin júz shaqyrymdyq alystaǵy Muztaýǵa barmasaq ta, irgedegi Búrkittiniń qarly shyńyna bir shyǵyp qaıtaıyq degen jospar bolǵan. Búrkitti – bıiktigi jaǵynan Muztaýdan keıingi Altaıdyń ekinshi alyp shyńy. Amal bar ma, sonyń bári búginde adyra qaldy. Bul zamanda qý tirlik kimge moıyn burǵyzǵan... Men qazaqtyń jańa astanasyn ıgeremiz dep, osydan 18 jyl buryn qaıqaıyp Arqaǵa kettim. Dıdash óziniń Alma­tysynda qońyr tirligin kúıttep qala berdi. Alashty zertteımiz dep Tursyn ekeýi shań basqan arhıv­terdi aqtarýmen boldy. Tom-tom kitap shyǵarýdan qoldary tımedi. Memleket qyzmetinde burylýǵa mursha joq, tyrp ete almaı men júrdim. Solaı bola tura aılatyp bir kezdessek te, aptalap telefon shalsaq ta áıteýir bir-birimizdiń aman júrgenimizge kóńil toq edi, sol amandyǵymyzdy júrekke súıe­nish qylyp beıqam júre berippiz. Syrtqa sezdirmesem de Dıdash dosymdy kórgende men ishteı túlep salatynmyn. Tanystyń da, alys­tyń da amandyǵyn surasqanymyz bolmasa, shurqy­rasyp tabysqan kezimiz taǵy joq. Biraq kezdesken saıyn ekeýmizdiń de kóńilimiz kóterilip, júregimiz ashylyp, ish­teı jaınap shyǵa keletinbiz. Oralhan qaıtqanda Qalıhan aǵamyz qasyna Dıdahmet ekeýmizdi otyrǵyzyp qoıyp, muńaıa syr shertkeni bar: «Qalamdy murat tutyp Almatyda júrgen beseý edik. Beseýmiz de enshimiz bólinbegen, esigimiz jabylmaǵan, meımanyn ortaq qabyldaǵan bir atanyń balasy edik. Qyryqtyń toǵyzynda Balamer ketti. Qyryqtyń toǵy­zynda, minekı, Oralhannan aıy­ryldyq. Alla taǵala endigi qalǵan úsheýmizdi kóptik etpesin. Ásirese, senderdiń ǵumyr jastaryń uzaq bolýyn tileımin!», – dep qolyn jaıyp, batasyn bergen. О́tken jylǵy qońyr kúzde Qala­ǵań­dy óziniń Qońqaıyna apa­ryp, jer qoınyna bergen soń, Dıdah­met ekeýmiz birshama ýaqyt Búr­kit ózenin jaǵalap kettik. Syr­lastyq, muńdastyq. Aǵamyzǵa degen saǵynyshty da, sary ýaıymdy da aqtarystyq. Qalaǵańnyń artynda qalǵan murasyn jınaý, estelik kitap shyǵarý, este qaldyrýdyń ózge de sharalary jaıynda ke­ńes­tik. Sol joly Dıdahmet: «Beseý­den ekeý qaldyq. Alladan endi ekeý­miz­diń amandyǵymyzdy tileıik», – dep bet sıpatyp edi. Endi, mine... Taǵdyrdyń jazýyna ne shara, sopaıyp jalǵyz qalǵandaı kúıdemiz! Shyn máninde Dıdahmet dáýlet­ti, kóp aǵaıyndy, tekti áýletten edi. Naǵashysy Tikebaı – Qarataı jurtyna aty máshhúr sheshen tildi, kósem sózdi kisi bolǵan. Sýyrypsalma aqyndyǵymen de aty shyqqan. El arasynda áli kúnge «Tikebaı aqyn aıtypty» degen ataly sóz kezdesedi. Dıdah­metke aqyndyq ta, sheshendik te osy áıgili naǵashysynan juq­qan deıdi úlkender. Ákemiz Áshim­han aqsaqaldy men de jaqsy bi­lemin, kóp aralastyq, ol kisi­niń Shyńǵystaıdaǵy qara shańy­raǵynda ǵana emes, jaılaýdaǵy kıiz úıinde de jambastap talaı jatqanbyz. Jaryqtyq kóp sóılemeıtin, qońyr sharýasyn kúıttep júre beretin birtoǵa jan edi. Elge syıly, qadiri artqan sol Áshekeń uzaq ǵumyr keship, toqsannan asyp kóz jumdy. Sheshen tildi sheshemiz Baǵdı qazir toqsannyń tórinde, shúkir, qara shańyraqtyń otyn óshirmeı aman-esen aýylda otyr. Dıdashtyń ózi de boıyna artyq et jımaǵan, tarazydaı tartylǵan, taza kıinip, taza júretin degdar jigit boldy. Tegine qarap biz: «Dıdash ta toqsandy tóńirekteıtin shyǵar», dep ózimizshe sáýegeılik jasaýshy edik. Keıingi jyldary tynysy jańa­sha ashylyp, Dıdahmettiń shyǵar­mashylyǵy shuraıly óris­ke shyqqandaı bolǵan. Burq etki­zip klassıkalyq úlgidegi úsh áńgi­meni birinen soń birin jazyp tas­tady. Ol áńgimelerdiń kóterip turǵan áleýmettik júgi atan túıe­­niń belin qaıystyrǵandaı. Dıdash­­tyń ózi «romanmen aıta almaı­­tyn shyn­dyqty bir ǵana áńgime­­men jetkizýge bolady» dep júrý­­shi edi. Myna áńgimeleri so­nyń dále­­lindeı boldy... Áde­bıet syn­shylary «jazýshy Áshimhan­uly shyǵarmashylyqtyń jańa belesine shyǵypty» dep qýanysty. «Qazaq ádebıeti» gazeti óz oqyrman­dary­nan «súıinshi» surap, «Aqshoqy» áńgimesin birinshi betten bastap jarqyrata jarııalap jiberdi. Dıdash ultty ustap turatyn tórt nárseni jıi-jıi sóz etip otyratyn. Olar – adamnyń týǵan jeri, tili, dini, salt-dástúri deı­tin. «Jerdi satamyz» degende ol ishki qarsylyǵyn bildirip, «Jer ańsaǵan sary atan» atty hıkaıat jazypty. Til problemasy órship turǵanda, oryssha bilmeıtin qaımana qazaqtyń jas balasynyń qalaǵa baryp, adasyp ketken bir kúngi hıkmetin arqaý etip, «Tas­qalany» dúnıege ákelipti. «Sary samaýyrda» qazaqtyń salt-dástúrinen birtindep aıyrylyp bara jatqanyn ashyna sóz etipti. Din týraly jaza almaı júredi eken, ótken jyly «Qudaısyzdardy» jazypty. Sondyqtan «ultymnyń aldynda ózimniń qaryzym men paryzymdy shama-sharqymsha ótep júrmin» dep bildirmeı maqtanyp qoıatyn. Ǵumyr berse, áli de óteı beretinin, kókeıin tolǵandyrǵan kóp dúnıe baryn, solardy ret-retimen jaza bergisi keletinin aıtatyn. Synshylar Dıdahmettiń áńgime­lerin Beıimbetke uqsatyp jatady. Durys-aq. Al oǵan qosa Dıdash­tyń týyn­dylary Ǵabıt Músirepovtiń aqsúıektigin, bıik mádenıetin eske salǵandaı bolady. Sulý jazdy, jerine jetkizip jazdy. О́ziniń shyǵarmashylyǵyna úlken talǵammen, sóz ónerine aıryqsha qurmetpen qarady. Sondyqtan da az jazdy, az jazsa da, saz jazdy. Sóıtip, syrshyl da syndarly týyndylardy ómirge ákeldi. Sondyqtan da onyń jazǵandaryna jalǵyz sóz synalap qosa almaısyń, bir sózin syzyp tastaı almaısyń. Jazý máneri tastaı, uqypty, syrbaz, jınaqy. Sóılem emes, sózden soqqan monolıt dersiń. Men ondaı týyndylardy myqty kirpishten órilgen sáýletti ásem aqsaraıǵa uqsatamyn. Nemese mármár tastan qashalǵan Rodenniń kóz arbaǵan symbatty músinderin eske túsiremin. Moıyndaý kerek, Dıdash qarasózdiń máıegin shaıqap ishken kórkem tildiń tarlanbozy, taıpalǵan jorǵasy, árli stılısi. Ol shyn máninde «ádebıetti – ardyń isi» sanap, týǵan tilin kıe tutqan sırek qalamgerler sapynda. Kóńili qanshalyqty taza, júregi qanshalyqty aq bolsa – sóz ónerine, ádebıetke sonshalyqty adal boldy. Kórkem aýdarmada da ájeptáýir mura qaldyrdy. Jasynan Djek Londondy jaqsy kóretin, romantıkalyq tabıǵatyn janyna jaqyn tartty, sodan ba, «Martın Iden» romanyn, birshama áńgimelerin qazaqshalady. О́zi de alǵashqy áńgimelerin ómirden kóp qıyndyq kórgen osy jankeshti jazýshyǵa eliktep jazǵany málim. Djon Golsýorsıdi aýdardy. Biz Dıdashtyń aýdarmalaryn klassıkaǵa balaıtyn edik. Ol osyndaı aýdarmalar arqyly ádebıet alyptarynan jazý mánerin úırendi, sheberligin shyńdady, ózine tán jazýshylyq dara mádenıetin qalyptastyrdy. Onyń kórkem shyǵarmalarymen qosa, pýblısıstıkalyq maqala­larynda da eldik murat, ulttyq múdde saryny árdaıym ańqyp turady. Qoǵam ómirindegi ózgeris­terge óz únin qosyp, azamattyq sózin aıtýdan áste jańylǵan joq. Dıdahmet bir ıntervıýinde bylaı deıdi: «Zııaly qaýym eń aldymen ulttyń birligin oılaýy kerek, sonyń jolynda aıanbaı eńbek etýi tıis. Ultty saqtaý – memleketti saqtaý degen uǵym. Biz árdaıym ult degen sózdi memleket uǵymynda paıdalanamyz. Syrtqy kúshter bizdi ishteı iritýge baryn salýda, olar kúndiz-túni osy baǵytta jumys jasap jatqandaryn eshqashan esten shyǵarmaıyq». Bas qosyp áńgimelese qalǵan­da ol adam boıyndaǵy rýh máselesine jıi-jıi aınalyp soǵa beretin. «Rýhy joqtyń namysy da joqtyǵyn» aıtatyn. Al namysy joq halyq – tobyr, ondaı tobyr aıtqanǵa kónip, aıdaýǵa júre beredi, maldan eshbir aıyrmashylyǵy bolmaı qalady. Qazaqtar osynshalyq baıtaq terrıtorııany qalaı saqtap keldi degende, «qylyshtyń júzimen, naızanyń ushymen» dep jatamyz. Durys-aq! Biraq eń bas­tysy – jerimizdi bizdiń babalar rýhtyń kúshimen saqtap qalǵany aıtyla bermeıdi. Sodan keıin tildiń birligi, salt-dástúrdiń, meıramdar men toı-tomalaqtyń ortaqtyǵy sheshýshi faktor boldy. Rýhy kúshti halyq qana quryp ketpeı, tarıh sahnasynda aman qaldy. Dıdash jazyp ketken taǵylymǵa toly myna bir qaǵıdatty óz basym búginde amanattaı qabyldaımyn: «Eger siz tym bolmaǵanda bir aıda bir qazaq kitabyn satyp alsańyz – ult aldyndaǵy bir paryzdan qutylǵanyńyz. Eger siz kelesi jylǵa tym bolmaǵanda bir baspasózge jazylsańyz – ulttyq namysyńyzdyń sál de bolsa oıanǵany. Eger siz ana tilińizdegi sol kitap pen baspasózdi yjdaǵatpen oqyp otyrsańyz – kún saıyn rýhyńyzdyń óse túskeni. Eger siz oqyǵanyńyzdy tóńiregińizge aıtyp, nasıhattaı júrseńiz – onda ulttyq sanańyzdyń samǵaý bıikke umtylǵany. Qysqasy, sany az halyqtyń sanaly azamattary, bizge qazir aqyl da, namys ta, erlik te, bári-bári kerek. Ol úshin eń birinshi elimizdiń eńsesin, rýhyn kótere bileıik. Rýhty kóteretin uly kúsh – ádebıet pen baspasóz. Endeshe, bárimiz jıylyp osy ádebıet pen baspasózdiń kósegesin kógertýge umtylaıyq!». Dıdash sóıte tura, ózine eshqa­shan kóńili tolmaı ketken qalam­gerdiń biri. «Men óz múmkindigin paıdalana almaǵan adamdar qata­rynanmyn, – deıdi ol. – Maǵan Alla sezim de, júrek te bergen, este saqtaý qabiletim de jaqsy. Maǵan tek eki nárseni bermepti. Ol – dańqqumarlyq pen aqshaqumarlyq. Shirkin, dep oılaımyn, eger osy qasıetter boıymda bolǵanda men talaı dúnıeni bitirer edim. Osy ekeýin bergende, olar maǵan keremet qozǵaýshy kúsh bolar edi. Baıqap otyrsam, men ádebıetti júrdim-bardym ermek etip, onyń sońyna bar yqylasymmen shyndap túse de almappyn. Shyndap sońyna túskendeı bolsam, búginde talaı bıikke jeterim daýsyz edi». Dıdashtyń mańaıyndaǵy adam­­dar­men qarym-qatynasyn, jal­py kisi­lik qasıetin aıtpasa ta­ǵy bol­mas... Kóp­shilik onyń úlken­ge qurmet, kishige izet degendeı, jum­saq daýsyn, ıilip turatyn kishi­peıil minezin jaqsy biledi. Endi bireýler onyń shapshań sóılep, shalt qımyldar kúıgelektigin de kórgen shyǵar. Al biz biletin Dıdash namysshyl jan, basynan sóz asyrǵan emes, jaıy kelse bastyqty da, basqany da bir sózben ornyna qoıatyn, týrasyn aıtyp salatyn shaldýarlyǵy taǵy bar. Boıyndaǵy osyndaı aýsarlaý minezi týraly Dıdashtyń ózi bylaı deıdi: «Men ózi minezi kúrdeli adammyn. Basymnan eshýaqytta sóz asyrmaımyn. Oralhan bolsyn, Qalıhan bolsyn, kózqarasymyz qaıshy kelip qalǵanda, olar meniń aǵam eken-aý dep oılaǵan emespin. «Aǵa, mynaýyńyz durys emes», dep qoıyp qalatyn da kezim kóp bolǵan. Oralhannyń maǵan qatty renjigen sátteri de bar. Qalıhan aǵam túsinetin. Katonqaraǵaıǵa oırat eli jaqyn ǵoı, taýdyń arǵy betinde ǵana, sony megzep: «Áı, osynyń arǵy teginde qalmaqtyń qany bar shyǵar», – dep qaljyńǵa súıeıtin de qoıatyn. Bylaıǵy kez­de kóńilim jumsaq janmyn, kishi­peıilmin, úlkendi de, kishini de ren­jit­kim joq. Al prınsıpke, ádilet­ke kelgende múlde basqa adam bo­lyp ketem. Shyndyqqa kel­­gende aldymda atam tursa da maǵan bári­bir. Betke aıtyp salam da, qaı­qaıyp júre berem. Iiler jerde bes jasar balanyń aldynda da ıile salam». Qalaı bolǵanda da, Dıdash­tyń dostarymen, qalamger árip­testerimen qarym-qatynasy kimge de úlgi bolǵandaı-tyn. Aqjarqyn jaısań minezdi Dıdashtyń kóńili jarasqan dostary ár óńirde tolyp jatyr. Al jandary jarasqan dos­tary sanaýly edi. Olar Qulbek pen Tursyn, Saýytbek pen Ábdimútál bolatyn. Bularǵa degen onyń qurmeti bólek-ti, qaı­da júrse de aýzynan tastamaı, maqtaýlaryn jerine jetkizip aıtyp júrdi. Dıdashtyń óziniń sońynan ergen talantty jastarǵa degen qamqorlyǵy da erekshe bolatyn. Sonyń jarqyn mysaly retinde Talaptan Ahmetjanov inimizdi eske alýǵa bolady. Elde júrgen Talaptannyń qalamynyń qýatyn sezip, aýdannan oblysqa aldyrdy. Keıin oblystan Almatyǵa shaqyrtty. Aqyry aǵasynyń artqan úmitin Talaptan artyǵymen aqtady. Kesek oıly kemel jazýshyǵa aınaldy. Ekeýiniń aǵaly-inili jarastyǵy adam qyzyqqandaı syılastyqta ótti. О́mir – jalǵan, ajal – aqıqat ekeni daýsyz. Aqıqattan qashyp qutyla almaısyń. Sony bile tura oılap ketseń boldy – kókiregiń qars aıyrylady, júregiń qan jylaıdy. Bolǵan iske qamyryq kóńil sener emes. «Bul ómirde Dıdash endi joq», degen uǵym qııalyńa syımaıdy. Beınebir, osynyń bári tús sekildi, bir serpilip kózińdi ashsań – bári de óz ornyna keletindeı, báz-baıaǵysha bola qalatyndaı kórinedi de turady. Dıdahmet Áshimhanulyndaı syrbaz qalamgerdi endi qaıdan tabamyz dep ishteı mújilemin. Sońǵy kezde kózi nasharlap ketip edi, ol da bir sebep pe deımin qamyǵyp. Ras, jazýshy úshin janardan qalý qasiret. Dıdash ta oqýdan qaldy, jazýdy doǵardy, tipti, teledıdar kórýge de tyıym saldy dárigerler. Kózine eki márte ota jasaldy, nar­koz berildi... Sonyń bári qosyl­ǵanda ózi burynnan dimkás júrek shydamaǵan-aý, tegi! Jalǵyz uly da keshteý úılenip, nemeresiniń qyzyǵyna toımaı ketkeni de kúızeltedi. Uzaq kútken nemeresiniń shildehanasyna bir-aq kún qalyp edi. «Erteń maǵan kelińder, Astanadan, Almatydan dostarymdy, Shymkentten quda­larymdy shaqyryp, aıdy aspanǵa shyǵaryp bir toılaımyn», dep qýanysh ústinde júrgende qaıtpas saparǵa kete bardy. Úsh aılyq nemeresi keıin óskende jazýshy atasyn sýretten ǵana kóretin boldy, aıaýly atasyn ańsaıtyn boldy. «Dúnıe – jalǵan» degen osy... Elge barǵan bul joly Buq­tyrmany jaǵalap, ańǵar boıyn aralap japadan jalǵyz biraz júrip qaıttym. Dıdahmet jyrlaǵan samyr­synnyń sazyna qulaq túrdim. Altaıdyń kúńirengenin estidim, ormannyń yńyranǵanyn sezdim. Bireý dúnıege keledi, bireý dúnıeden kóshedi. Bári de ómir zańy. Eshkim de myń jasamaıdy, dúnıeniń tutqasy bolǵan pende taǵy joq. Ol da aqıqat. Ol aqıqatty danyshpan Abaı da aıtyp ketken. Pendeniń suraǵany bolmaıdy, Allanyń qalaǵany bolady. Alaıda, «júrekke túsken salmaq aıtsa jeńildeıdi» desedi. Artyq ketsek, keshirim ótinemiz. Biraq, biz de osy joldardy egilip otyryp, jaqsylyq nıetpen, izgilik úmitpen jazyp tastadyq. Bul sózimdi abzal dosyna ǵana emes, onyń azamattyq tulǵasyna da emes, tól ádebıetimizdi áli biraz sapalyq beleske kótere alatyn dara daryn, úlken talantqa arnalǵan REKVIEM dep qabyl alyńyzdar. Álibek ASQAROV. ALMATY.