Bekzat

«Oqyrmandarymyzdyń Kámeleddın Bekzattyń kim ekenin biletinine biz kámil senemiz. Qazaqtyń ilim-bilim salasynda buty atqa, aýzy aqqa tıgenine talaı zaman ótti emes pe, búginde alash balasy jan-jaqty saýatty» – qazaq poezııasynyń klassıgi (kózi tirilerde klassıkter bolmaıdy degen qasań qalyptan qutylǵanymyz abzal, teginde) Esenǵalı Raýshanov maqalasynyń bas jaǵynda osylaı depti. «Qazir ne kóp, ensıklopedııalar kóp, anyqtamalyq kitaptar kóp, sizge keregi ómirbaıany bolsa bilip alarsyz» degeni taǵy bar. Sóıtipti de óziniń bar nazaryn sýret sıqyryn ashýǵa aýdarypty, sóziniń bar ajaryn soǵan tógipti. Búkil álem Shyǵys óneriniń jaryq juldyzy dep tanıtyn uly sýretshi jaıynda oqyrmandarymyzdyń biletinine kúmán keltirmeı-aq qoıalyq, sonyń ózinde de aqyn essesine álqıssa túrinde biraz ómirbaıandyq derekterdi qosyp aıtqanymyz artyq ta bolmaıtyn sııaqty. О́ıtkeni, Kámelledın Bekzat óneriniń syr-sıpatyn taný úshin onyń ómirinen biraz habardarlyqtyń esh zııany joq. Aty-jóni ǵylymı ádebıette Kemal ád-Dın Behzad dep jazylatyn bul adamnyń dál týǵan jyly anyq emes. Zertteýshiler 1455-1460 jyldardyń arasy dep shamalaıdy. Týǵan jeri anyq – Gerat. Jastaı jetim qalyp, belgili husnıhatshy (kallıgraf), sýretshi Mırek Naqqash Qorasanıdiń tárbıesinde bolǵan. Al ol sultan Huseıin Baıqara saraıynyń kitaphana bastyǵy, ıaǵnı kıtabdary edi. Kámelledın sol baı kitaphanadan emin-erkin bilim alǵan. Negizinde Kámelledın Bekzattyń osyndaı óner tulǵasy retinde qalyptasýyna eń úlken yqpal jasaǵan, jalpy búkil Geratta shyǵarmashylyq aýanyn ornyqtyrǵan adam – adamzat tarıhyndaǵy uly talanttardyń biri Álisher Naýaı. 1480-shi jyldarda sultan Huseıin Baıqaranyń kitaphanasynan shyqqan birneshe manýskrıptti Kámelledın Bekzatqa telıdi mamandar. Ol qoljazbalarǵa salynǵan mınıatıýralarda Bekzattyń ári peızaj sheberi, ári shaıqasty janr maıtalmany, ári kisini keskindeýdi kemeline keltirýshi retinde tanylýyna gýmanıst aqynnyń aldyn kórýiniń áseri mol bolǵany talassyz. 1506 jyly sultan qaıtys bolady da, sonyń artynsha Geratty Muhammed Sheıbanı qoly basyp alady. Esenǵalı Raýshanov essesiniń negizine alynǵan ataqty portret, qazir álemdegi eń áıgili mýzeılerdiń biri – Nıý-Iorktegi Metropolıten mýzeıiniń dańqty eksponaty sanalatyn «Shaıbanı hannyń portreti» sol tusta salynǵan. Odan keıin Kámelledın Bekzat Sheıbanı hanǵa erip, Buqaraǵa keledi. Shaıbanı handy Sevefı áýletiniń negizin salýshy shah Ismaıl I óltirgennen keıin Bekzat qaıtadan bas kóterip jatqan Parsy ımperııasynyń astanasy Tebrızge kóshedi. Bekzat óneri sol Tebrızde óziniń shyrqaý bıigine jetken. Dańqy da ábden dúrildegen. Shyndyqqa qanshalyqty janasatynyn qaıdan bileıik, biraq 1514 jyly parsylar men osman túrikteri Chaldyran túbinde keskilesken shaıqasqa túskende shah Ismaıl I sýretshi Bekzat pen husnıhatshy Shah Mahmýd Nıshapýrıdi ımperııanyń jaýhar qazynalary retinde úńgirde kúzetip ustaýǵa pármen bergen degen de áńgime bar. Áýelde Ámir Temirdiń, keıinnen Sevefı áýletiniń saraılarynda bas tarıhshy mindetin atqarǵan Hondemır (tolyq aty – Gııass-ád-Dın ıbn Hýmam- ád-Dın-ál-Hýseını) 1522 jylǵy 24 sáýirde shah Ismaıl I óz jarlyǵymen Bekzatty shah kitaphanasynyń bastyǵy etip taǵaıyndaǵanyn jazǵan. Bekzattyń shah Ismaıl 37 jasynda ómirden ótetin 1524 jyldan keıingi shyǵarmashylyǵy Sevefı áýletiniń kelesi ámirshisi shah Tahmasp I-diń bıligimen baılanysty. Bul kezeńde de Bekzattyń bekzat óneri aıryqsha ardaqtalǵan. Ony tarıhshy Býdag-mýnshıdiń myna jazbasynan da kóre alamyz: «Ony (saraıǵa) Qorasannan alyp keldi, birneshe jyl qatarynan ámirshiniń janynda suhbattasýshy boldy. Ol dáıim ǵıbratty áńgime aıtatyn. (Sonymen birge) ol únemi (sharapty) urttap qoıyp otyratyn, bir sát te kózeshiniń qolymen quıylǵan alkúreń sharapsyz júrmeıtin. Ol jetpis jasqa deıin ómir súrdi, óstip ózin jas kúıinde saqtady. Sharap ishýge tyıym salynǵanyna qaramastan, oǵan eshkim tıispeıtin, óıtkeni ol bárine kerek edi, al uly mártebeli (ıaǵnı shah Tahmasp) zergerdi taza ómir súretin qarııa dep qasterledi». Internetten Tahmasp ishkilik ishý, apıyn shegý oryndaryn, jezóksheler úılerin, jalpy kóńil kóteretin mekemelerdiń bárin jabý jónindegi jarlyǵyn 1534 jyldyń 16 qyrkúıeginde, ıaǵnı sýretshi ómirden óterden birjarym-eki jyldaı buryn shyǵarǵanyn oqımyz. Kámelledın Bekzat 1535 nemese 1536 jyly Geratta dúnıe salǵan dep sanalady. Bekzatty Tebrızde jerlengen dep jazatyn tarıhshylar da bar. Biz úshin búgingi jarııalanymnyń erekshe qundylyǵy – búkil álem parsynyń uly mınıatıýrıst sýretshisi dep biletin Kámelledın Bekzattyń Iranǵa da, Turanǵa da birdeı ortaqtyǵyn aıshyqty asha alýy. Al endi avtorǵa kezek berelik. * * * Kámelledın Bekzat! Meniń búgingi keıipkerimdi Iran meniki, Turan meniki deıdi. Durys emes. Meniń oıymsha Iran da,Turan da oniki. Kámelledın Bekzat! Tájikstanda atam zamannan beri Kámelledın Bekzat atynda óner ınstıtýty bar. О́zbektiń óner jáne dızaın ınstıtýty da Bekzattyń atymen atalady. Iran ony ulttyń Bas Sýretshisi dep tanıdy. Úndistan eli bolsa onyń árbir sýretin ózderi tabynatyn tas qudaıynan kem kórmeıdi. Batys elderi «Shyǵystyń Rafaeli» dep kókke kóteredi. Úndi demekshi, Bekzattyń atalmysh uly mádenıetke qatysy týraly biz alda azdy-kópti aıtatyn bolamyz. Men onyń qaı jyly, qaıda týyp, qaı jyly, qaı jerde ólgenin tizildirip tizbelep ýaqytyńyzdy almaımyn. Meniń aıtpaǵyma onyń túp-tuqııanynyń túk te qatysy joq. Meniń aıtpaǵym basqa. Qazir ne kóp, ensıklopedııalar kóp, anyqtamalyq kitaptar kóp, sizge keregi ómirbaıany bolsa bilip alarsyz. Internet degen atqa jeńil qubasha ol tur daıyn. Onyń ústine, qurmetlý ýá ǵızzatlý oqyrmandarymyzdyń Kámeleddın Bekzattyń kim ekenin biletinine biz kámil senemiz. Qazaqtyń ilim-bilim salasynda buty atqa, aýzy aqqa tıgenine talaı zaman ótti emes pe, búginde alash balasy jan-jaqty saýatty. Al «saýaty joq bilimdarlarǵa» (ondaılar, ásirese, sońǵy jıyrma jylda, eski aqyndar jyrlamaqshy: «keledi qaýlap ósip-aý órt sekildi-aı, bul anyq ekige eki tórt sekildi-aı») bul áńgimeniń túkke keregi joq. Bekzat salǵan sýret az da emes, kóp te emes. Onyń sol zamanda sýret salýynyń ózi erlik edi ǵoı bilgen adamǵa. Bizdiń dinimizdiń bas kitaby «Quranı Kárimde» «sýret salýǵa bolmaıdy» degen sóz joq. «Sýret salýǵa bolady» degen de sóz joq. Bul ónerge tyıym-toqtam keıin dúnıege kelgen hadıs-sharıfterde kezdesedi. Moldalar hadıske negizdep tiri nárseniń jansyz beınesin salý zor kúná, eger salǵan jaǵdaıda o dúnıege barǵanda sýretshi baıǵusty turǵyzyp qoıyp «sen myna adamnyń ne maldyń sýretin syzyp Jaratqanǵa shek keltirdiń, myqty ekenińdi kóreıin osy sýretterge jan bitirshi!» dep suraqtyń astyna alady eken. Ári qaraı qyl qalamshyǵa tozaq oty daıyn tur. Bekzat zamanynda bul tyıymdar qanshalyqty kemeline kelip, qylyshynan qan tamyp turdy – ony biz bilmeımiz. Biletinimiz ol ómir súrgen Horasan musylman memleketiniń astanasy bolǵan Gerat qalasynda óner qatty damydy. Memleketke 1469-1506 jyldar aralyǵynda Huseıin Baıqara úkimdarlyq etti. Ol saıasatkerligimen qatar asqan ónerpaz adam edi. Bálkim sondyqtan bolar, óziniń oń qoly etip dańqty shaıyr Álisher Naýaıdy ustady, kitaphana basshysy (kıtabdar) mansabyna Bekzatty taǵaıyndady. Kitaphana Gerat úshin bilim oshaǵy ǵana emes, tazalyqtyń, danalyqtyń ordasy boldy. Bekzat qatardaǵy kóp sheneýniktiń biri emes, «azoı devon» nemese «azoı davlat», ıakı Úkimet múshesi edi. Horasan musylman qaýymy úshin de, musylman emester úshin de jer jánnatyna aınaldy. Sol zamandaǵy Gerat basshylyǵy týraly mynadaı áńgime bar: Birde Huseıin Baıqara kezekti músháıradan shyǵyp kelip, dosy ári ýáziri Naýaımen shahmat oınamaqqa aıvanǵa jaıǵasady. Maldas qura bergende aıaǵy dosynyń tizesine tıip ketip dereý jınap ala qoıady. «Oı, toba, – deıdi kúlip, – bul Geratta aıaǵyńdy sozsań aqynǵa tıedi». «Aıaǵyńdy jısań da aqynǵa tıedi!» depti sonda Naýaı. Olaı deıtini Sultan Baıqaranyń ózi de talantty aqyn bolatyn. Oǵan qosa «Kálám Sharıfti» basynan aıaǵyna deıin jatqa bilgen hafız edi desedi. Naýaıdiń Mir Álisher atanatyn sebebi kishkene kezinen bastap dinı saýattylyǵymen erekshelengen. Islam dini qaǵıdattaryn jetik bilgen bular sýretshilik pen moldalardyń arasynan qalaı jol taýyp otyrdy – ony biz bilmeımiz. Ony eshkim de bilmeıdi. Biletinder rýhanı Gerattyń dál sol kezdegideı shalqyp-tasyp ómir súrgen kezi buryn da, keıin de bolǵan joq desedi. Biletinniń biri – «Babyrnamanyń» avtory Zaharaddın Babýr shah. Atalmysh kitapta Horasan bıleýshileri men óner adamdary týraly kóptegen málimetter bar. Biz oǵan da toqtalmaımyz. Kerek adam taýyp alady. Batys oıshyldary «ár nárseniń de aqyry bar» deıdi. Bizdiń qazaq dúnıeniń baıansyzdyǵyn erte tanyp «sum jalǵan» degen bir-aq aýyz sózben shegelegen. Zaman jáne bir ózgergende keshegi kertoryǵa minip turǵan Temir áýletinen basynan baqqusy ushyp, kóshpeli ózbekterdiń hany Ábilqaıyr urpaǵynyń tasy órge domalaı bastady. Onyń nemeresi Muhammed Shaıbanı han 1506 jyly Horasandy jaý­lap alyp, Geratty ýysynda ustady. Ol Geratty alǵan soń áýeli din adamdarymen til tabysýdy oılaıdy. Moldalarǵa ilesip jańa kósemniń múbárek qolyn alýshylardyń arasynda Kámeleddın Bekzat joq edi. Ol keıin de kelmedi. Arada aı ótti – kelmedi, jarty jyl ótti – kelmedi. Shaıbanı ony qozǵamady, burynǵy kitaphana basshysy mansabynda qaldyryp, aılyq tólep turdy. Ne isteımin dese de qolyn qaqqan joq. Bir jyl ótken soń birde juma namazynda kezdeısoq ushyrasyp qalady da: «Ne boldy, sýretshim, Horasannyń jaýyz Temir áýletinen qutylyp, túrki jurtyna ótkenine qapalysyz ba?» – dep suraıdy. Sýretshi ne desin, úndemeıdi. Hannyń janyndaǵy jandaıshaptarynyń biri «Qyzylbas pen qyzyl ıtke báribir, qarny toısa bolǵany da» dep ájýalaıdy. Sonda Shaıbanı han meshitti basyna kóterip dý kúlgen nókerlerin sap tyıyp: «Joq, olaı emes, qyzylbas uly halyq, onyń ústine bizdiń musylman baýyrymyz, biz bárimiz Uly Horasan jurtymyz. Al sýretshige kelsek ol Alla taǵala ýa tabarakanyń halyqqa bergen nyǵmeti. О́ner ǵylymdy qadirlemek bizge paıǵambar alaıhıs salamnan qalǵan súnnet-dúr» – dep suńǵylalyq tanytady. Sol kúnnen bastap Bekzattyń jyǵylǵan týy qaıta tikteledi. «Sen bóriniń bóltirigi Baıqaranyń sýretin saldyń. Ony sultan dep aspandattyń. Aqıqatynda sultan súıek ol emes, menmin. Atasy Temir shoınaqtyń da sýretin saldyń. Tipti ótirikti shyndaı, shyndy qudaı urǵandaı etip onyń aqsaq aıaǵyn da «bútindep» berdiń. Aıtshy, sýretshim, nege meniń sýretimdi salmaısyń? Sol qaraqshy kázzabyńnan on segiz myń ǵalamnyń tutqasyn ustaǵan atam Shyńǵys kem be edi, joq bolmasa nashament, bachchobaz balalarynan men kemmin be? О́tirikti qoıyńyz. Budan bylaıǵy jerde bul Geratta tek shyndyq sóıleıtin bolady. Ádildik ornaıdy»deıdi birde. «Ol úshin siz ben biz birge otyryp jumys isteýimiz kerek. Bul júrdim-bardym, at ústi, atan qomynda bitetin sharýa emes, aldııar!» – deıdi Bekzat. Sóıtip, jumys bastalady. Nátıjede búginde búkil álem biletin, Batys pen Shyǵys birdeı moıyndaǵan «Shaıbanı hannyń portreti» dúnıege keledi. Endi osy portret týraly azǵana áńgime. Joǵaryda aıttyq, Bekzattan qalǵan shedevrler az emes. Sharafaddın Alı Iаzdıdiń «Zafar name», Saǵdıdiń «Gúlstan», Farıddýdın Attardyń «Qustar keńesi» jáne Álisher Naýaı shyǵarmalaryn kórkem bezendirgeni, Aqsaq Temir áýleti baıanattary – bular telegeı teńiz eńbektiń bir pushpaǵy ǵana. Ol Gerat kitaphanasyn basqaryp turǵanda óz ustazdary Mırek Nakkash Horasanı men Pir Saıd Tebrızıdiń dástúrin jalǵastyrdy, biraq esi-derti tyńnan jol salý boldy. Bul qıyn is bolatyn. О́te qıyn is. Biraq óner muraty eshkimge uqsamaý. Bekzattyń sýret ónerindegi ózindik qoltańbasy týraly belgili qazaq sýretshisi Tabyldy Muqatov bylaı deıdi: «Bekzat sýret ónerine tarıhta tuńǵysh ret túrkilik dástúrdi engizdi. Túrkilik dástúr degende biz neni aıtamyz? Ol, eń birinshiden boıaý jylylyǵy. Keńistikke qyldaı da qııanat jasamaı óz erkińe baǵyndyrý. Keńistiktiń kólem ólshemi ǵana emes ekenin uǵý jáne uǵyndyrý. Ekinshiden, qaǵazǵa túsetin árbir syzyqtyń, árbir tamshynyń salmaǵyn júregińmen seziný. Juqa, óte názik syzyqtarmen jumys isteý. Úshinshiden, adamdardyń, jan-janýarlardyń sýretin qımyl-qozǵalys ústinde beınelep, peızajdy shyn qalpynda artyq-aýys boıaý qospaı salýdy engizdi». Tabyldynyń bul pikirin qoshtamasqa sharańyz joq. Shyǵysta Bekzatqa deıin de qyl qalam sheberleri bolǵanyn joǵaryda aıttyq qoı, nesin jasyramyz, olar kóbine álemásh-kúlemishi kóp, ásire qanyq, keıde tipti shamadan tys qalyń jaǵylǵan alýan boıaýlarymen erekshelenip turatyn. Al Batys qyl qalamshylary ne deıdi eken? 1903 jyly Germanııanyń Mıýnhen qalasynda «Musylman óneriniń kórmesi» ótip, oǵan Bekzattyń jıyrma shaqty shyǵarmasy qoıylady. Fransýz sýretshisi Anrı Matısstiń osy kórmeden keıin dúnıege, kórkemónerge degen kózqarasy múlde ózgeredi. «Shyn ónerdiń qandaı bolatynyn endi bildim» deıdi ol. Shynynda onyń keıingi ómiri Bekzatty zertteýmen ótti dese bolǵandaı. «Marokka qyzy» atty ataqty sýretin «Shaıbanı hannyń portretin» kórgen soń saldym degendi ózi talaı ret aıtty. Al onyń aldynda fransýzdyń basqa bir sýretshisi A.Marten Bekzatty «Shyǵystyń Rafaeli» dep atap kórsetken edi. Rafael demekshi, onyń kitaphana qorynda Shyǵys mınıatıýralary kóp bolǵany málim. Sóıtip, Bekzat Batys pen Shyǵystyń shappaı beri bolýyna joǵaryda aıtqan eńbegi sebep delik. Ol qazir Amerıkada, atyn ataǵysy kelmeıtin bir baıdyń jekemenshik qorynda saqtaýly. Bekzattyń albomdaryn Iran Islam Respýblıkasy Úkimeti arnaıy qarjy bólip shyǵaryp, halyq arasyna keńinen nasıhattaı bastaǵaly qashan. Islam memleketi bola tura «sýret salý kúná» degen joq. Biraq qazaq aıtatyn «jylqy ishinde ala edi» degendeı jurttyń qulaǵy «Shaıbanı hannyń portreti» dese eleń ete qalady. Aıtalyq, onyń ózge de, mysaly Ábdirahman Jámı, Álisher Naýaı, Sultan Huseıin beınelengen jumystary da bar. «Attan attyń nesi kem», – deıdi eski maqal, olar da osal adamdar emes edi ǵoı. Portret janry taqııańyzǵa tar kelse, ataqty Temir kóregenniń erlikterin baıandaıtyn sıkl sýretteri she?! Náıeti bir aq bet qaǵazǵa salǵan osy bir kishkene ǵana sýretke álem nazary nelikten erekshe aýdy eken? Saǵdıdiń «Bostan» atty shyǵarmasyn bezendirgen sýretteri búginde Kaırdegi Mysyr Ulttyq kitaphanasynyń altyn qazynasyna aınalǵan. Nızamı Gánjaýıdiń qalamyna mansup «Hamsaǵa» salǵan sýretteri bolsa Brıtanııa mýzeıine kórik berip tur. «Bul kitapta Bekzat syzǵan on alty sýret bar», – dep jazady F.Martın. Sharafıddın Alı Iаzdııdiń «Zafar­namasyn» da Bekzat bezendirgen. Qoljazbanyń shetinde «Bundaǵy segiz sýret Bekzattyń qolymen salynǵan. Kitap maǵan babam Hýmaıýnnan qaldy. Men bul jazýlardy taqqa otyrǵan kúni jazdym, 1037 jyly (ıaǵnı 1605 jyl). Jahanger ıbn Aqbar» degen jazý bar. Atalmysh nusqa Baltımordaǵy (AQSh) Djon Hopkıns ýnıversıtetinde saqtaýly. О́zińiz bilip otyrǵandaı, Jahangerdiń balasy Shah Jahan áıeli Mumtaz hanymnyń qurmetine ataqty Táji-Mahaldy saldyryp tarıhta qaldy. Álqıssa, sizden góri óleń sózge shebe­rirek bir Shyǵys shaıyrlary aıtqan qasyma sóz (siz ne, shynymen osyǵan senip otyrsyz ba sonda? «O sancta simplicitas» degen latyn qanatty sózi qazaqshaǵa «O, qasıetti ańqaýlyq!» bolyp aýady, joq álde «Áı, aınalaıyn ańǵaldyq-aı» dep qotarǵan jón be?):   O dúnıe bir kerýen jol kóshken ári, Biri erte, endi biri kesh barady, Ketesiń ne qaldyryp artyńa sen, El erteń kim edi dep eske alady. Qoı baqqan, taýyq baqqan, shoshqa baqqan, Záýlimdep saraı salǵan qos qabattan, Qarasań ne myqtylar ótip ketti. Bul dúnıe aq saǵym-dúr bosqa laqqan.   Sankt-Peterbýrgtiń Saltykov-Shed­rın atyndaǵy kitaphanasynda Qysraý Dehlevıdiń «Láıli men Májnún» dasta­ny­nyń túpnusqasy bar. Mundaǵy mınıa­tıýralardyń avtory da osy Bekzat. Osy arada bir qystyrma sóz: Shyǵystyń osynshama dúrı-jaýharlary nege jer aýyp, jat jurttyń baılyǵyna aınaldy degen suraq bar, biraq onyń jaýabyn alatyn kez bul emes. Adamzat tarıhy degen solaı, jaýaby joq suraýlardan, qaıtarymy joq shyǵyndardan, túsiniktemesi joq oqıǵalardan turady. Iá, sóıtip, jazylyp jatqan jaıǵa qaıta oralsaq, Bekzattyń «Huseıin Baı­qaranyń baq ishindegi saırany» atty sýreti Tehrandaǵy Gúlstan ónerjaıynda tur. Huseıin Baıqaraǵa degen yqylasy erekshe bolǵanyn joǵaryda da aıttyq qoı. Bııalaıdan jem jegen qus sııaqty onyń tusynda Bekzattyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp dúrildep turdy. «Syıǵa syı, syraǵa bal», bul óz kezeginde ákesi jasamaǵan jaqsylyqty jasaǵan sultannan eshteńesin aıaǵan joq. «Sultannyń portreti» búgingi tańda Parıjdegi jekemenshik bir qordyń ajaryn ashyp tur. Bizdiń qazaqtyń burynǵy shaldary aıtyp ketken «Atadan altaý týsa da, ishinde abadany bir bolar» dep. Osyndaı atynyń ózinen at úrketin ǵalamat týyndylardyń arasynda «Shaıbanı hannyń portreti» attyń qaqasyndaı aıryqsha. Nege? Bul ózi bir ǵalamat úlken de dúnıe emes. Kól-kósir kólemimen kóp jerdi alyp jatyr deýge múlde kelmeıdi. Osy bir shaǵyn keskindemedegi qarapaıym kıingen tolyq adamnyń óz kezinde dańqy jer jarǵan Shaıbanı han ekenin de ekiniń biri bilmeýi ábden múmkin. Biz de bul joly onyń qazaq sultandarymen, ásirese, Qasym hanmen teketiresiniń nemen aıaqtalǵanyna toqtalmadyq. Rasynda, sýrettegi adamnyń kim ekeni sonshalyqty mańyzdy ma? Atalmysh portretti pálen myń dollarǵa satyp alǵan kolleksıonerler ony Shaıbanı han (arýaǵy) úshin emes, tipti ony aıtasyz Bekzat salǵany úshin de emes, keremet sýret ekenine bola aldy emes pe? Hosh, al endi munyń nesi keremet? Birden aıtarym, meniń tanymym – ol meniń ǵana tanymym. Meniń taldaýyma kelispeseńiz oǵan ókpe joq. Asyly, óner muraty ómirsheńdik. Budan júz alpys jyl buryn jazylǵan Abaı óleńderi áli sol qalpynda, odan arǵy Asan Qaıǵy men Shal aqynnyń arasyndaǵy shaldardyń jyrlary týra búgin estigendeı áser etedi. Bekzattyń myna jumysy da týra osydan birer saǵat ǵana buryn bitip, áli boıa­ýy keppegen jańa jumys sekildi kórinedi. Kózińizdi jumyp turyp-aq álginde ǵana sheberhanadan shyǵyp ketken sýretshiniń aıaq dybysyn, stol ústinde jatqan qalam men boıaý qutysyn kórip turasyz. Siz budan 508 jyldan astam ýaqyt buryn salynǵan (sońǵy derekter boıynsha portret 1507 jyly salynypty) áldebir hannyń jansyz beınesin emes, tańǵy shyqtaı taza, tańǵy aýadaı saf, tańǵy daýystaı tunyq, tańǵy Sholpandaı anyq bir dúnıeni kórip tursyz. Bul, asyly bar ǵoı, tańnyń sýreti. Táýliktiń basqa kezinde mundaı qudiret bolýy múmkin emes. Mundaı ǵajap tańda jáne óleńde ǵana bolady. Bálkim, olardan tysqary on tórt-on bes jasar qyzdyń kózqarasynda bolsa bolar, ózge eshkimniń, basqa eshteńeniń munda ortaǵy joq, bolýy múmkin de emes. Shaıbanı belgisiz bir (?) jerde otyr. Sýretshi ony sizdiń nazaryńyzdan alysyraqqa aparyp qoıǵan. Obekt tym túkpirde bolmasa da, sál árirekte. Mańdaı ma mańdaı, betpe bet jaqyn otyrǵan joq. Sol arqyly kórermenge barlap, bajaılap qaraı alýǵa múmkindik týǵyzǵan. Taqymyń tıgen boıdan ala jóneletin tórt aıaǵy teń jorǵalar bolady ǵoı, mundaǵy boıaý úılesimdiligi á degennen-aq úıirip alyp ketedi. Úılesim jáne jınaqylyq. Olpy-solpy basy artyq dúnıe munda joq. Shaıbanı qap-qara jastyqqa súıenip otyr. Jastanýǵa emes, súıenip otyrýǵa arnalǵan mundaı jastyqtardy parsylar poshtı deıdi. Poshtı ádette túrli-tústi órnek salynǵan kilemdermen tystalady. Búginde onyń eń ádemisin jáýmit túrkpenniń qyzdary toqıdy. Mańǵystaý qazaǵyna poshtı quldaný basta sol túrkpennen sińgen. Qazaq kilemi basqa. Hosh, sýrette úsh qara nárse bar. Biri –jańaǵy aıtqan poshtı-jastyq, ekinshisi – oń aıaǵyna kıgen másiniń tumsyǵy, úshinshisi – jerde jatqan sııa saýyt. Eger jastyqtyń túsin ádettegideı sary nemese aq, qońyr, qyzyl boıaýmen syzsa, tutas dúnıe shashyrap keter me edi? Myna dúnıeni qara boıaý ýysynda ustap tur. Qazaqtyń qara óleńi qalaı deýshi edi «altyn qalpaq, jez telpek, handar kıer kózine». Al myna han bólek han. Altyn tájdiń ornyna basyna sálde orapty. Hanǵa tán altyn qylysh ta, kúmis qanjar da joq. Tipti, kókirekten býynatyn kúmis beldik te joq. Jeńil shapan kıip, belin jaı ǵana mata belbeýmen oraı salǵan. Onyń sheti ıretilip jerde jatyr. Bekzattyń sútteı uıyp otyrǵan elin shaýyp alyp, tulymdysyn tul etken, burymdysyn kúń etken jaýyz hanǵa múlde uqsamaıdy (Shaıbanıdiń Horasandy shaýyp alǵan soń Huseıinniń otbasyna ne istegenin, jalpy Temir áýletin qalaı qorlaǵanyn bilgińiz kelse «Babyrnamany» oqyrsyz). Bálkim, anaý qysyq kózdiń arjaǵynda jasyrynyp jatqan jaýyz kúsh bar shyǵar. Anadaı shıyrshyq ata shıratylǵan samaı shash tegin adamǵa bite me? Ádette, qorqaqtyń batyr bolyp kóringisi keletini, ajarsyzdyń sulý, álsizdiń kúshti bolyp kóringisi keletini bar ǵoı, Shaıbanı múmkin jurtty qaraıǵan qara ormanynan aıyryp, qan qustyrǵan basqynshy emes, din taratýǵa kelgen máıin minez jumsaq peıil bir domalaq molda bolyp kóringisi keldi me eken? Álde, sýretshi Shaıbanıdi keýdesi bıik, aıaǵy qysqa, qaryny jýan etip kórsetkende osy bir úılesimsiz bitken dene arqyly múlde basqa bir oılar aıtqysy keldi me? Ol qyzyl kilemniń ústinde otyr. Parsy, túrki jurtynyń tósenish kilemderi, ádette, oıý-órnekti keledi. Patshanyń sán-saltanatyna ádemi tósenish jarassa kerek edi, biraq Bekzat munda álemish-kúlemishi joq biróńkeı qyrmyzy reńkti tańdapty. Qan qyzyl tús ózge boıaýlarmen úndesý úshin alyndy ma, joq munda bir astar bar ma, týrasyn aıtar bolsaq, adam qanyn sýdaı aǵyzatyn jaýyzdyqqa ıshara ma? Eger siz muny Sultan Huseıin Baı­qa­ranyń portretimen salystyryp kórseńiz talaı syrǵa qanyǵar edińiz. Shaıbanı Baıqaradaı úlken tulǵa emes, ondaı tereńdik, ondaǵy meıirim men shýaq munda joq. Deı turǵanmen Huseıinniń beınesinen góri Shaıbanıdiń portreti óner týyndysy retinde anaǵurlym bıik. «Mona Lıza» sizdiń esińizde máńgi qaldy, ol sizge týra qarap tur. Qarapaıym, biraq asqaq. Álem onyń búkil syry ezýinde uıyp qalǵan jumbaq kúlkide degen toqtamǵa kelgen, oǵan kelispeıtinder de bar. Sonyń biri biz. Biraq ol týraly taǵy birde aıtalyq. Qazir emes. Aısa paıǵambardyń alýan túrli sýret­terin bilesiz. Kóbine júzinde ıman uıyǵan ajarly adam bolyp beınelenedi. Meıirim toly kózderine kózińiz amalsyz túsedi. Úndi qudaılary da kórermendi tas janarymen iship-jep turady. Al Shaıbanı han sizdiń júzińizge týra tigilmeıdi, ol myna jalpaq álemge bir qyryndap qarap otyr. Ony kóp eshteńe mazalamaıtyndaı. Alda úlken ister kútip turǵan adamǵa da uqsamaıdy. Jańa ǵana bir ǵazaldardy kóshirip bolyp, sál ǵana demalaıynshy degen nemese esikten kirip kele jatqan áldekimge sál nemquraıdylaý qarap qalǵan kebeje qaryn, keń qursaq bir kisiniń erkin otyrysy. Sol áldekim sizsiz. Basqa jaqqa, múlde bólek bir tusqa qarap qalǵanmen ol sizdi tolyq kórip otyr. Siz onyń nazaryndasyz. Osynda da bir syr bar syqyldy. Sóıte tura, onyń maldas quryp otyrǵan osy bir qalpy eshqashan esińizden shyqpaq emes. «Jaqsyda jattyq joq» depti burynǵy shaldar. Geratty Huseıin Baıqara bılep turǵan tusta Bekzat tek musylmandarmen ǵana emes, ǵaırı dindegilermen de kóp aralasqan degen derekter bar. Musylman, májýsı, putparas, ıahýdı – dúnıede qansha din bolsa, solardyń qaı-qaısysyna da jaýlaspaı, jaǵalaspaı, iltıpatpen qaraı bilgenin talaı shaıyr jyr etken. Munyń bári onyń, alhamdýlıllahı, musylman bolyp qala berýine esh kedergi bolmady, álbette. Ras, onyń tym erkin ketken kezderi jıi bolǵanǵa uqsaıdy. Biraq, sultannyń ózi qoldap, qýattap otyrǵan soń moldalardyń oǵan tisi bata qoımaǵan. Ásirese, úndilik ustalardyń kórkemóneri ony qatty qyzyqtyrypty. Ǵıbadathanalardaǵy úlkendi-kishili tas músinderdiń salyný, bezendirilý júıeleri, jaryq pen qarańǵylyqtyń aıqushaq qaba birigýi, qosylmaıtyn, birikpeıtin eki bólek dúnıe bolyp sanalatyn sezim men aqyldyń kenetten tas betinde ádemi úılesýi kim-kimdi de eliktirip, baýrap alatyny aqıqat qoı. «Shaıbanı han portretinde» úndi óneriniń de áseri bar deıtinder, bálkim, uly sýretshi ómirbaıanyndaǵy osyndaı derekterge de súıense kerek. Bul áńgimeni osymen doǵarýǵa da bolar edi. Bir jaıt bolmasa. 1510 jyly parsy patshasy Birinshi Ysmaıyl degen sher Shaıbanı handy óltirip, el astanasyn Tebrızge kóshirdi. Bekzatty bul da aıalap baqty. Bizdiń aıtpaǵymyz bul emes. Shyǵysta bir maqal bar, ony qazaqshalasaq shamada mynadaı sóz shyǵady: «Sý ketedi, tas qalady, Súrme ketedi, qas qalady». Patshalar keledi, ketedi, al Uly О́ner ólmeıdi. Sol Ysmaıyl óle ólgenshe túrik sultandarymen, ásirese, Selım sultanmen tistesip ótken desedi. Kezekti bir joryqqa attanyp bara jatqanda Bas ýázirine mynadaı amanat tapsyrypty: «Jan bar jerde qaza bar, osy joryqtan aman kelsem kelgenim, kelmesem, tańda táńir aldynda surarym – bárinen buryn Kámeleddın Bekzatty saqtańdar. Bálkim, Iran jurty jattyń taqymynda keter. Múmkin, syǵarǵa bıtimiz qalmas. Bekzat qalsyn. Ony urlap ketpesin. Muqııat bolyńdar. Bekzat tursa el turady». Bul sizdiń esińizge «Kolızeı tursa Rım turady, Rım tursa álem turady» deıtin qanatty sózdi túsirmeı me?! Arada onshaqty jyl ótken soń Ysmaıyl ólip, parsy taǵyna balasy Tahmasp degen patsha keledi. Odan soń taǵy bireýi, taǵy bireýinen soń odan basqasy keledi, sosyn ketedi... Bireýler aıtady, Bekzat jasy jetpisten asqan shaqta týǵan qalasy Geratta qaıtys boldy dep, endi bir tarıhı derekterde onyń Tebrızde jerlengeni týraly jazylady. Buhara men Samarqanda bolǵany týraly da áńgime kóp. Onyń beıitin izdemeńiz, taba almaısyz. Bizge salsańyz ol áli ólmegen sekildi. Baıaǵy Ysmaıyl shah beker aıtpaǵan ǵoı: «Bekzat aman bolsa el aman» dep. Aman bolaıyq, aǵaıyn. Dep Sizge sálem aıttyq sońynan biz, Biz bastan jalǵyzdardyń tobynanbyz. Osymen búgingi sóz támát-támám, Inshalla, tiri júrsek jolyǵarmyz... Esenǵalı RAÝShANOV. Almaty.