Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti (budan ári – Esep komıteti) Bıýdjet kodeksinde jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerinde bekitilgen ókilettikterin iske asyrý úshin 2009 jyly baqylaý jáne taldaý is-sharalaryn júrgizý, memlekettik qarjylyq baqylaýdy jetildirý, ádisnamalyq qujattardy ázirleý, máslıhattardyń tekserý komıssııalarymen aradaǵy ózara is-qımyldardy nyǵaıtý, qarjylyq buzýshylyqtardyń sebepterin zerdeleý jónindegi jumystardy jalǵastyrdy.
I BО́LIM. 2009 JYLǴY RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝYN TALDAÝ
Ekonomıkalyq daǵdarys elimizdiń makroekonomıkalyq damý úrdisterine ǵana emes, sondaı-aq respýblıkalyq bıýdjettiń sandyq jáne sapalyq atqarylý kórsetkishterine de keleńsiz áserin tıgizdi.
Esepti jyly Úkimet respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrlerin eki ret naqtylaǵan.
2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha kiristerdiń 2 779,2 mlrd. teńgege túsýi bekitilgen bıýdjetti 97,7%-ǵa, sáýirdegi naqtylanǵan bıýdjetti 98,5%-ǵa jáne qarashadaǵy naqtylanǵan bıýdjetti 100,4%-ǵa oryndalýyn qamtamasyz etken.
Respýblıkalyq bıýdjet shyǵyndary esepti kezeńde 3 118,6 mlrd. teńgege oryndalyp sáýirdegi naqtylanǵan bıýdjettiń 95,8%-yn, al qarashadaǵy naqtylanǵan bıýdjettiń 98,1%-yn quraǵan, bul rette 59,4 mlrd. teńge ıgerilmegen.
1.1. RESPÝBLIKALYQ BIýDJET KIRISTERINIŃ ATQARYLÝYN TALDAÝ
2009 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligin qalyptastyrý elimizdegi iskerlik jáne tutynýshylyq belsendilik tómendegen jaǵdaıda júrgizildi. Sonymen birge 2009 jyly jańa Salyq kodeksiniń normalary iske asyryla bastady, soǵan sáıkes negizgi salyq túrleriniń stavkalary tómendetilgen.
Kirister boıynsha túzetilgen bıýdjet 100,4%-ǵa oryndaldy. Negizgi kapıtaldy satýdan túsetin túsimder (83,1%) men transfert túsimderi (93,6%) oryndalmaı qalǵan.
Esepti jyly respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń túsimi burynǵy jylmen salystyrǵanda 538,4 mlrd.teńgege nemese 16,2%-ǵa tómendegen. Túsimderdiń azaıýyna belgili bir dárejede salyq stavkalarynyń tómendeýi sebep boldy, sonyń negizinde jınalǵan salyqtar kólemi 620,4 mlrd.teńgege nemese 30%-ǵa azaıǵan. Atap aıtqanda, korporatıvtik tabys salyǵynyń (budan ári – KTS) stavkasy 30%-dan 20%-ǵa deıin tómendegendikten, bıýdjetke KTS – 177,9 mlrd.teńgege, qosymsha qun salyǵynyń (budan ári – QQS) stavkasy 13%-dan 12%-ǵa deıin tómendep, ol 43 mlrd.teńgege az túsken. Qazaqstan aýmaǵynan áketiletin shıki munaıǵa salynatyn kedendik baj salyǵy 2009 jyly qańtarda alynyp tastalǵannan keıin baj túsimderi 257 mlrd.teńgege kemigen.
Salyq túsimderi boıynsha boljamdyq kórsetkishter, negizinen, bastapqy bekitilgen josparly kórsetkish tómendetilgennen keıin, ıaǵnı naqtylaý esebinen 105,0%-ǵa oryndaldy.
Qarjy-sharýashylyq qyzmeti nátıje bermegendikten ne bolmasa zalaldy bolǵandyqtan KTS tólemeıtin tóleýshiler sanynyń ósýi salyqtyq ákimshilik júrgizýdegi eleýli máseleniń biri bolyp tabylady. Tirkelgen KTS tóleýshilerdiń jalpy sany ishinde olardyń úles salmaǵy 2007 jyly deklarasııany tapsyrý kezinde – 72%, 2008 jyly – 74%, 2009 jyly – 74,6% boldy.
Salyq organdarynyń qosymsha eseptegen salyqtaryn bıýdjetke óndirip alý tómen deńgeıde qalyp otyr. 2009 jyly KTS boıynsha júrgizilgen qujattyq salyq tekserýleri nátıjesinde 253,7 mlrd.teńge qosymsha eseptelip, sonyń 2,9%-y ǵana bıýdjetke óndirip alynǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda óndirilgen taýarlarǵa, oryndalǵan jumystarǵa jáne kórsetilgen qyzmetterge salynatyn QQS túsimderi josparly kórsetkishten 1,8 ese asyp, respýblıkalyq bıýdjetke 71,4 mlrd.teńge aýdarylǵan.
2009 jyly kedendik organdar ákimshilik júrgizetin kedendik tólemder men salyq túsimderi 575,4 mlrd.teńgeni (105,5%-dy) qurap, 2008 jylmen salystyrǵanda 38,8%-ǵa azaıǵan. Buǵan shıki munaıǵa salynatyn eksporttyq baj salyǵynyń alynyp tastalýy, QQS stavkasynyń 1%-ǵa qysqarýy, taýarlar ımporty kóleminiń 25%-ǵa tómendeýi eleýli áser etti.
Importtalatyn jekelegen taýar túrleriniń ólshem birligi qunynyń tómendeý deńgeıi kedendik organdar tarapynan baqylaýdyń jetkiliksiz ekendigin kórsetedi.
Burynǵy jylmen salystyrǵanda tólemder 18,7%-ǵa tómendegen tusta, ımporttalatyn taýarlarǵa salynatyn QQS túsimderiniń boljamy 103,5%-ǵa oryndalǵan.
Sońǵy birneshe jylda tuńǵysh ret, 2008 jyly ımporttalatyn taýarlarǵa salynatyn aksızder túsimderiniń tómendegeni baıqaldy, dál osyndaı jaǵdaı 2009 jyly da qaıtalandy.
Ákelinetin kedendik baj túsimderi burynǵy jylmen salystyrǵanda 11,2%-ǵa tómendegen. Bastapqy belgilengen jospar 40,1 mlrd.teńgege nemese 31,2%-ǵa tómendetilgenine qaramastan, 94,9%-ǵa oryndalǵan.
Kedendik tólemder men salyqtar boıynsha berilgen jeńildikterdiń jalpy somasy esepti kezeńde 693,5 mlrd.teńgeni qurady, bul burynǵy jylmen salystyrǵanda 44,6 mlrd.teńgege nemese 6,9%-ǵa kóp.
Esepti jyly respýblıkalyq menshiktegi aksııalardyń memlekettiń paketine túsetin dıvıdendter túsimi 13,4 mlrd.teńgeniń ornyna 15,0 mlrd.teńgege (111,5%-ǵa) oryndalǵan. Atalǵan túsimder “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory” AQ-nyń josparlanǵan qarjylyq kórsetkishteriniń artýy esebinen asyra oryndalyp, odan túsken túsimderdiń úlesi 57%-dy qurady.
Esepti kezeńde 11,7 mlrd.teńge mólsherinde ákimshilik aıyppuldar tústi, olardy ortalyq memlekettik organdar men olardyń aýmaqtyq bólimsheleri salǵan.
Memlekettik menshiktegi múlikti jalǵa berýden 3,9 mlrd.teńge túsken, ıaǵnı jospar 102,6%-ǵa oryndalǵan.
Negizgi kapıtaldy satýdan túsken túsimder jospardaǵy 5,5 mlrd.teńgeniń ornyna 4,5 mlrd. teńgege (83,1%-ǵa) oryndalǵan, tólemder burynǵy jylmen salystyrǵanda 4 mlrd.teńgege nemese 47,1%-ǵa tómendegen.
Esepti jyly respýblıkalyq bıýdjet kirisine naqtylanǵan jospardaǵy 1 292,4 mlrd.teńgeniń ornyna 1 209,4 mlrd.teńge (93,6%) mólsherinde transfertter tústi. Sonyń ishinde, Ulttyq qordan túsken nysanaly transfert túsimderi jospardaǵy 347,9 mlrd.teńgeniń ornyna 261,0 mlrd.teńgeni nemese 75,2%-dy qurady, bul respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń túsimderi boljamynyń asyra oryndalýyna jáne Ulttyq qordan qosymsha qarjyny tartýǵa qajettilik bolmaýyna baılanysty oryn aldy.
Respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy kirisindegi Ulttyq qor transfertteriniń úlesi esepti jyly 39,7%-dy qurap, 2008 jyldyń dál osyndaı kórsetkishinen 7,4 paıyzdyq pýnktke asyp tústi.
1.2. RESPÝBLIKALYQ BIýDJET ShYǴYNDARYNYŃ ATQARYLÝYN TALDAÝ
Esepti jyldyń shyǵyndary 2008 jyldyń kórsetkishinen 17%-ǵa nemese 462 mlrd.teńgege, 2007 jyldyń kórsetkishinen 53,6%-ǵa nemese 1 103 mlrd.teńgege asyp túsken.
“Shyǵyndar” bólimi boıynsha 587 bıýdjettik baǵdarlamany iske asyrýǵa 3 178 mlrd.teńge bólinip, onyń 3 118,6 mlrd.teńgesi, nemese bekitilgen respýblıkalyq bıýdjettiń 98,2%-y, al túzetilgen respýblıkalyq bıýdjettiń 98,1%-y ıgerilgen.
Esepti kezeńniń sońynda Úkimettiń bıýdjetti túzetýi fýnksıonaldyq toptaǵy túzetilgen jospardyń naqtylanǵan jospardan eleýli túrde aýytqýyna ákeldi. Nátıjesinde, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqqa (31,3%), kólik jáne kommýnıkasııaǵa (24,7%), bilim berýge, mádenıet jáne sportqa (11,6%) arnalǵan shyǵystar ulǵaıǵan.
Jalpy alǵanda, naqtylap túzetý kezinde respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy shyǵyndary on fýnksıonaldyq top boıynsha shyǵyndardy ońtaılandyrý esebinen 0,1 %-ǵa nemese 2,7 mlrd.teńgege kóbeıgen.
Shyǵyndar, negizinen, Elbasynyń Qazaqstan halqyna joldaýlaryna, Úkimettiń sheshimderine jáne esepti kezeńde qabyldanǵan baǵdarlamalyq qujattarǵa baılanysty is-sharalar ótkizý kózdelgen bıýdjettik baǵdarlamalary boıynsha ulǵaıǵan.
73 baǵdarlamaǵa bólingen nysanaly transfertter shyǵyndardyń jalpy kóleminiń 22%-yn, al oblystyq bıýdjetterge bólingen sýbvensııalar 16,9%-yn qurady.
Úkimet esepti kezeńniń qorytyndysynda shyǵyndar boıynsha 59,4 mlrd.teńge qarajatty ıgermegen. Qarajattyń ıgerilmeýiniń basym bóligi “Basqalar” (11,1%), “Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq” (6,6%), “Bilim berý” (4,6%), “Mádenıet, sport, týrızm jáne aqparattyq keńistik”, “Otyn-energetıka kesheni jáne jer qoınaýyn paıdalaný” (4,1%) fýnksıonaldyq toptary boıynsha baıqalady.
Qarajattyń basym bóligi halyqqa áleýmettik kómek kórsetýge (22,3%), oblystyq bıýdjetterge sýbvensııa berýge (16,9%), qoǵamdyq tártip, qaýipsizdik, quqyqtyq, sot, qylmystyq-atqarý qyzmetin qamtamasyz etýge, sondaı-aq kólik jáne kommýnıkasııaǵa (árqaısysyna 8,3%), bilim berýge (7,4%) paıdalanylǵan.
39 bıýdjettik baǵdarlama ákimshisiniń tek 9-y ǵana qarajatty tolyǵymen ıgergen, al qarjyny eń az ıgergenderdiń qataryna Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigi (94,3%), bilim jáne ǵylym (95,1%), energetıka jáne mıneraldyq resýrstar (95,9%), tótenshe jaǵdaılar (96,1%), kólik jáne kommýnıkasııa (96,4%), týrızm jáne sport (96,6%) mınıstrlikteri jatady.
2009 jylǵy 1 qańtarmen salystyrǵanda, debıtorlyq bereshek 40%-ǵa ulǵaıyp, 71,9 mlrd.teńgeni, kredıtorlyq bereshek 2,5 esege azaıyp, 726,6 mln.teńgeni quraǵan.
Talap qoıý merzimi ótip ketken debıtorlyq (910,8 mln.teńge nemese 2,9 ese) jáne kredıtorlyq (78,4 mln.teńge nemese 2,6 ese) bereshekter kóleminiń edáýir óskeni baıqalady. Bul jekelegen bıýdjettik baǵdarlama ákimshileri tarapynan jiberilgen kemshilikter men talap-aryz jumystary deńgeıiniń tómendigin kórsetedi
Úkimet memlekettik organdardy ustaýǵa bıýdjet qarajatyn bólýde teńgerimsizdikke jol bergendikten, eńbekaqy tóleý qorynyń mólsheri basqa ereksheliktermen salystyrǵanda 40-tan 60 paıyzǵa deıin aýytqıdy. Syıaqy berýde tıisti normalardyń bolmaýy osy organdardy ustaýǵa arnalǵan bıýdjet qarajatynyń josparlanǵan jáne is júzindegi kólemderiniń arasynda eleýli alshaqtyq týǵyzýda.
Eleýli dárejede únemdeýdi jasandy túrde júrgizip, tıisinshe, bireýlerge – joǵary, ekinshilerine – tómen syılyqaqy berý, aqyr sońynda memlekettik qyzmetshilerdiń arasynda áleýmettik teńsizdikke alyp keledi.
Úkimet memlekettik organdardyń negizgi jáne qosalqy kontıngentteriniń arasyndaǵy teńgerimsizdikti joıýǵa pármendi sharalar qoldanbaı otyr. Jekelegen ortalyq memlekettik organdarda qamtamasyz etý fýnksııalaryn júzege asyratyn qurylymdardyń sany (ákimshilik-sharýashylyq, kadr qyzmeti, keńse, aqparattyq qamtamasyz etý qyzmeti jáne basqalar) mekemeniń shtat sanynyń 40%-dan astamyn qurasa, basqalarynda atalǵan kórsetkish 20 paıyzdan aspaıdy.
Sonymen, nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetteýge kóshý respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalaný problemasyn sheshýge yqpal ete almady.
1.3. BIýDJETTIK KREDITTERDIŃ ATQARYLÝY MEN О́TELÝIN TALDAÝ
2009 jylǵa arnalǵan bıýdjettik kredıt berý bastapqyda 60,2 mlrd.teńge kóleminde bekitilip, naqtylaýdyń nátıjesinde 14 mlrd.teńgege azaıtylyp, 46,2 mlrd.teńgeni qurady. Bıýdjettik kredıtterdi óteý naqtylanǵannan keıin 13,4 mlrd.teńgege kóbeıip, 27,5 mlrd.teńgeni qurady, tıisinshe, taza bıýdjettik kredıt berý 27,4 mlrd.teńgege azaıyp, 18,7 mlrd.teńge boldy.
Qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda bıýdjettik kredıtter ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge, qurylys salasyn jáne aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa baǵyttaldy.
Qurylys salasyn qoldaý boıynsha esepti jyly jergilikti atqarýshy organdarǵa kredıt berý Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy turǵyn úı qurylysynyń 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń (budan ári – Turǵyn úı baǵdarlamasy) aıasynda júrgizildi.
2009 jyly oblystyq bıýdjetterge, Astana jáne Almaty qalalarynyń bıýdjetterine turǵyn úı salýǵa jáne (nemese) satyp alýǵa kredıt berý úshin bólingen bıýdjet qarajatynyń kólemi óńirlerde 2008 jyldyń deńgeıinde qalyp, 16,1 mlrd.teńge boldy.
Tehnıkalyq qujattama ýaqtyly ázirlenbegendikten, merdigerlerdi anyqtaý jónindegi konkýrstyq rásimder der kezinde ótkizilmegendikten, sondaı-aq merdigerlik uıymdar shart mindettemelerin belgilengen merzimde oryndamaǵandyqtan, jergilikti atqarýshy organdar atalǵan somanyń 3,7 mlrd.teńgesin, nemese 23,0%-yn ıgermegen. Soltústik Qazaqstan (52%), Aqmola (79%) oblystarynda jáne Astana qalasynda (59%) qarajattyń nashar ıgerilýine jol berilgen.
Úkimettiń, ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organdardyń tarapynan tıisti baqylaý bolmaǵandyqtan, Qyzylorda, Qostanaı, Jambyl, Mańǵystaý jáne Batys Qazaqstan oblystarynda kredıttik resýrstar tolyq ıgerilgenimen, turǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý tómen deńgeıde qalyp qoıǵan.
Astana qalalyq qurylys basqarmasy jáne Aqmola oblysynyń aýdandyq qurylys bólimderi shart mindettemelerin oryndamaǵan qurylys kompanııalaryna aıypaqy talap etýdiń ornyna, oryndalmaǵan jumys kólemi úshin tólemder jasap, shart somalaryn azaıtqan.
Respýblıkalyq bıýdjet kredıtteri esebinen salynǵan páterlerdi kommýnaldyq turǵyn úı sanatyna aýdarý faktileri anyqtaldy, atalǵan páterler satylǵan jaǵdaıda bıýdjet kirisine 487,9 mln.teńge túsýi boljanǵan bolatyn.
Esepti kezeńde 20,5 mlrd.teńge bıýdjettik kredıt, nemese jospardyń 74,7%-y óteldi. Bul rette bıýdjettik kredıtterdi óteý jóninde bekitilgen kórsetkishter 6,0 mlrd.teńgege, tólengen memlekettik kepildikter boıynsha talaptardy qaıtarý 1,0 mlrd.teńgege oryndalǵan joq.
Úkimet bıýdjettik kredıtterdi paıdalanýda, óteýde jáne olarǵa ákimshilik etýde birqatar júıeli problemalardy sheshpegen. Birinshiden, bıýdjettik baǵdarlama ákimshileri men bıýdjettik kredıtterdi túpkilikti alýshylardyń arasyndaǵy qarym-qatynas tıisti dárejede úılestirilmegen; ekinshiden, olardyń tıimdi jáne ýaqtyly paıdalanylýyna monıtorıng jáne baqylaý júrgizý tómen deńgeıde qalyp otyr; úshinshiden, alynǵan mindettemeler tolyǵymen oryndalmaǵan.
1.4. MEMLEKETTIŃ QARJY AKTIVTERINIŃ SATYP ALYNÝY MEN SATYLÝYN TALDAÝ
Esepti jyly qarjy aktıvterin satyp alý boıynsha bekitilgen bıýdjetti naqtylaý kezinde, ol 49,7 mlrd.teńgege azaıyp, 147,1 mlrd. teńgeni quraǵan.
Bıýdjettik baǵdarlama ákimshilerine qarjy aktıvterin satyp alý úshin bólingen 138,8 mlrd.teńge, negizinen, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń jarǵylyq kapıtaldaryn qalyptastyrý men tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan.
16 bıýdjettik baǵdarlama ákimshisi toǵyz fýnksıonaldyq top boıynsha aktıvter satyp alǵan.
Qarjy aktıvterin satýdan 1,5 mlrd. teńge túsedi dep josparlanǵanymen, is júzinde jospar 591,5 mln. teńgege, nemese 39,4%-ǵa oryndalǵan. Bıýdjetke túsetin 1,2 mlrd.teńge mólsherindegi negizgi túsimniń aksıonerlik qoǵam aksııalarynyń memlekettik paketterin satýdan jáne jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterge qatysý úlesinen túsýi josparlanǵanymen, is júzinde mundaı túsimder 306,5 mln.teńgeni, nemese 25,5%-dy quraǵan. Bul elimizde qor naryǵynyń damymaǵanyna jáne jeke bıznestiń tutynýshylyq qabiletiniń tómendigine baılanysty bolyp otyr.
Qarjy aktıvterin satýdan túsken túsimderdi jáne olardy satyp alýǵa jumsaǵan shyǵyndardy salystyrǵan kezde aıtarlyqtaı teńgerimsizdik baıqalady. Qarjy aktıvterin satýdan túsken túsimderdiń úles salmaǵy satyp alynǵandardyń jalpy kóleminde esepti jyly – 0,4 %, 2008 jyly – 0,01 %, 2007 jyly – 0,08% bolǵan.
2005-2009 jyldar aralyǵynda memlekettiń qatysýymen qurylǵan 37 uıymnyń 25-iniń jarǵylyq qory tek aksııalardyń memlekettik paketinen turady, 6 uıymda aksııalardyń baqylaý paketi memleketke tıesili.
Úkimet tarapynan baqylaý bolmaǵandyqtan, kvazımemlekettik sektor sýbektilerin basqarýshy organdarǵa óz betinshe sheshimder qabyldaýǵa múmkindik berýde, al osyndaı sheshimder respýblıkalyq bıýdjetti eleýli shyǵynǵa ushyratýda.
Úkimet tarapynan jiberilgen eleýli kemshilikterdiń biri – qarjy aktıvterin satyp alýda keshendi monıtorıng pen esepke alýǵa qatysty biryńǵaı tizilimniń jasalmaýy.
1.5. BIýDJET TAPShYLYǴY MEN ONY QARJYLANDYRÝDYŃ KО́ZDERIN TALDAÝ
Esepti jylǵa arnap bekitilgen 571,3 mlrd.teńge mólsherindegi respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵy 2008 jylǵa qaraǵanda 1,7 ese kóp.
2009 jyldyń qarasha aıynda respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý kezinde tapshylyq kólemi 573,6 mlrd.teńgege deıin kóbeıtilip, is júzinde 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha bıýdjettiń naqty tapshylyǵy 510,9 mlrd.teńgeni qurady.
Atalǵan aýytqý esepti jyldyń tórtinshi toqsanynda shyǵyndardyń ıgerilmeýine jáne respýblıkalyq bıýdjetke túsetin salyq túsimderiniń, basqa da alymdardyń kóbeıýine baılanysty týyndap otyr.
Esepti jyly respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrýdyń negizgi kózi ishki memlekettik qaryzdar bolyp, memlekettik baǵaly qaǵazdar shyǵarý jáne ornalastyrý jolymen 707,8 mlrd.teńge tartyldy. Syrtqy memlekettik qaryzdar 101,6 mlrd.teńgeni qurady.
Jalpy 809,4 mlrd.teńge qaryz alynyp, onyń 249,0 mlrd.teńgesi buryn alynǵan negizgi qaryzdy óteýge paıdalanylǵan.
2010 jylǵy 1 qańtarǵa respýblıkalyq bıýdjet qarajatynyń bos qaldyǵy 56,0 mlrd.teńge bolyp, 2008 jylmen salystyrǵanda 8,5 esege kóbeıgen.
Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, qarjy ınstıtýttaryna jáne jınaqtaýshy zeınetaqy qorlaryna ishki qaryzdardyń esebinen belgili dárejede qoldaý kórsetildi. Alaıda, olardy tolyqqandy ıgermeý saldarynan elimizdiń ekonomıkasy qosymsha ósý múmkindikterinen aırylyp qalǵan.
II BО́LIM. 2009 JYLǴY RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝYN BAǴALAÝ
Esepti kezeńde Esep komıteti 53 baqylaý is-sharasyn ótkizdi, osy rette 27 memlekettik organ, 18 kvazımemlekettik sektor sýbektisi baqylaýmen qamtyldy, sondaı-aq óńirlerde 6 keshendi jáne 2 taqyryptyq tekserý júrgizildi.
Esepti kezeńde jalpy somasy 254 306 mln. teńgeniń qarjylyq buzýshylyqtary anyqtalǵan.
Burynǵy esepti kezeńmen salystyrǵanda, qalpyna keltirilgen qarajattyń kólemi 13 ese artty. Quqyq qorǵaý organdaryna prosesýaldyq sheshim qabyldaý úshin 56 baqylaý materıaly jiberildi, olar boıynsha 14 qylmystyq is qozǵalyp, 22 materıal boıynsha tergeý aldy amaldary júrgizilýde. 5 materıal sotta qaralýda, 8 adam sottalǵan. Tártiptik jáne ákimshilik jaýapkershilikke 78 adam tartyldy
2.1. “2009-2011 JYLDARǴA ARNALǴAN RESPÝBLIKALYQ BIýDJET TÝRALY” QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY ZAŃYNYŃ ATQARYLÝYN BAǴALAÝ
“2009-2011 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly” Zańnyń (budan ári – Zań) baptarynyń atqarylýyn baǵalaý 2009 jyly bıýdjet júıesiniń prınsıpterine sáıkestigine, salyqtyq jáne kedendik ákimshilik etý tıimdiligine, sondaı-aq memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynyń iske asyrylýyna júrgizilgen baqylaý jáne taldaý is-sharalarynyń negizinde júzege asyryldy.
2.1.1. ZAŃ BAPTARY ATQARYLÝYNYŃ BIýDJET JÚIESINIŃ PRINSIPTERINE SÁIKESTIGIN BAǴALAÝ
Esepti jyly Úkimet Zańnyń 43 babynyń 22-in oryndaýdy tolyqtaı qamtamasyz etpegen, 14 bapty tolyq kóleminde iske asyrǵan, 7 bap normatıvtik sıpatta.
Jalpy alǵanda, bıýdjettik baǵdarlama ákimshileri bıýdjet júıesiniń negizdilik, realıstik, jaýaptylyq, nátıjelilik, tıimdilik prınsıpterin, sondaı-aq bıýdjet qarajatynyń ataýly jáne nysanaly sıpatyn udaıy saqtaı bermegen. 2009 jyly bıýdjettiń birneshe ret túzetilgenine qaramastan, Zańda bekitilgen birqatar kórsetkishter oryndalmaǵan. Memlekettik qaryzdyń kólemi Zańda belgilengen lımıtten asyp ketken.
2.1.2. SALYQTYQ JÁNE KEDENDIK ÁKIMShILIK ETÝDIŃ TIIMDILIGIN BAǴALAÝ
Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, esepti jyly salyq organdary, keden qyzmetteri jáne basqa da ýákiletti organdar respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligin ýaqtyly jáne tolyq oryndaý úshin rezervterdi jetkilikti dárejede paıdalanbaǵan.
Salyqtyq ákimshilik etýdiń tıimdiligi
Salyq organdarynyń salyqtar men tólemder boıynsha bereshekti bıýdjetke óndirip alý jónindegi jumysy Úkimet tarapynan dereý sheshýdi talap etetin salyqtyq ákimshilik etý salasyndaǵy mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady. Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, salyq organdarynyń bıýdjetke bereshekti óndirip alý jónindegi qoldanyp otyrǵan sharalary tıimsiz.
2010 jyldyń bas kezinde salyq bereshegi 100,3 mlrd. teńgege jetip, 2009 jyldyń bas kezimen salystyrǵanda 19,4 mlrd. teńgege nemese 24%-ǵa ósken. Atalǵan kezeń ishindegi bereshektiń jalpy somasy aıyppuldar men ósimpuldardy qosa eseptegende, 1,8 ese ulǵaıyp, 192,3 mlrd. teńge boldy. Bul rette bereshegi bar salyq tóleýshilerdiń sany 38%-ǵa ósip, 2010 jyldyń bas kezine 228 myńnan asyp ketti.
2007-2009 jyldary salyq organdarynyń salyq tóleýshilerdi bankrot dep taný týraly jalpy somasy 133,6 mrd. teńgege bergen 7 myńnan astam talap aryzy nátıjesinde shamaly ǵana salyq bereshegi, atap aıtqanda, 291 mln. teńge ótelgen. Muny konkýrstyq massany bólý kezinde bıýdjettiń bar bolǵany tórtinshi bolyp kezekte turǵandyǵymen túsindirýge bolady. Osy rette salyq tóleýshilerdiń jeke shottarynan 95,3 mlrd. teńge kólemindegi bereshek esepten shyǵarylǵan.
Esepti jyly salyq organdarynyń tekserý nátıjeleri boıynsha qabyldaǵan sheshimderiniń zańdylyq deńgeıi tómendegen. Salyq tóleýshilerdiń shaǵymdaryn qarastyrýdyń qorytyndysy boıynsha salyqtar men ósimpuldardyń azaıtylǵan somasy 153,3 mlrd. teńgeni nemese qosymsha eseptelgen somalardyń 33,5%-yn (2007 jyly – 0,5%, 2008 jyly – 11%) qurady. Sonyń nátıjesinde salyq organdarynyń zańǵa qaıshy aktileri boıynsha sot sheshimderin oryndaýǵa baǵyttalǵan Úkimet rezerviniń qarajaty 342,4 mln. teńgege ulǵaıyp, osy maqsattarǵa qarastyrylǵan qarjynyń 76,2 %-yn qurady.
Transferttik baǵany qalyptastyrý týraly zańnamany saqtaý jónindegi baqylaý jumysynyń tıimdiligi tómen deńgeıde ekeni baıqalady. Esepti kezeńde bar bolǵany 9 salyq tóleýshi tekserilse, sonyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń bastamasymen 6 salyq tóleýshi tekserildi. Tekserý nátıjeleri boıynsha qosymsha eseptelgen 21,1 mlrd.teńge bıýdjetke óndirip alynbaǵan.
Salyq eseptiligin 6 aıdan asa bermegen QQS tóleýshiler esepten ýaqtyly shyǵarylmaǵandyqtan, olardyń kontragentteriniń esebinen alynyp tastalmaǵan QQS somasy 401,7 mln. teńgeni qurady.
Mehanıkalyq kólik quraldary men olarǵa tirkemelerdiń memlekettik tehnıkalyq baıqaýdan ótkenin rastaıtyn kýálik úshin 2009 jylǵy 1 qańtardan bastap memlekettik baj salyǵyn alýdy kózdeıtin Salyq kodeksiniń normasy is júzinde 2009 jylǵy aqpannan bastap qana iske asyryla bastaǵan. Sonyń nátıjesinde bıýdjet 108,9 mln. teńgege zııan shekken.
Salyq organdary zańdy tulǵalardyń arasynda 4 myń aılyq eseptik kórsetkishten asatyn qolma-qol aqshalaı operasııalardy júrgizý jónindegi materıaldardy qarjy polısııasy organdaryna berýdi qamtamasyz etpeı otyr. Mundaı faktiler Aqtóbe, Jambyl jáne Qyzylorda oblystarynda anyqtaldy, olardyń jalpy somasy – 2,4 mlrd. teńge.
Qoldanystaǵy zańnamada salyq tóleýden jaltarýǵa qarsy aldyn alý sharalaryn qoldanýǵa múmkindik beretin tıimdi normalardyń bolmaýy, sondaı-aq salyq zańnamasyn buzý faktilerin anyqtaý boıynsha júıeli rásimderdi salyq organdarynyń jedeldetip qoldanbaýy salyqtyq ákimshilik júrgizýde kezdesetin problemalar bolyp tabylady. Qalyptasqan jaǵdaıda, teris pıǵyldy salyq tóleýshiler salyq tóleýden jaltarýdyń túrli shemalaryn qoldanyp keledi.
Salyq komıteti eksport-ımport operasııalary boıynsha málimetterdi salystyryp tekseretin avtomattandyrylǵan prosesti engizýdiń merzimin sozyp jibergendikten, ózderiniń salyq esepterinde 638,8 mln. teńgeniń operasııalaryn kórsetpegen Almaty qalasynyń 44 salyq tóleýshisi málimetterdi óńdeý bastalǵanǵa deıin salyqtyq ákimshilik etý sharalarynan jaltaryp ketýge múmkindik aldy. Osynyń saldarynan, bıýdjet 191,6 mln. teńgege zııan shekti.
Salyq kodeksinde jalǵan kásipkerlik qyzmetin barynsha tómendetýge baǵyttalǵan normalardyń bolǵanyna qaramastan, bıýdjettiń shekken shyǵyny azaımaı keledi. Esepti jyly 180 sharýashylyq júrgizýshi sýbekt jalǵan kásiporyn dep tanyldy, olarmen jasalǵan mámileler boıynsha shyǵystardy shyǵyndarǵa jatqyzýdyń nátıjesinde kontragentter tómendetken salyqtardyń somasy 101,2 mlrd. teńgeni qurady. Buryn jalǵan kásiporyn dep tanylǵan 378 kásiporyn 81 mlrd. teńgege zııan keltirgen. Salyq organdary keltirilgen shyǵynnyń bir bóligin ǵana qalpyna keltirgen: 2009 jyly – 21,3 mlrd. teńge, 2008 jyly – 11,7 mlrd. teńge.
Taratylǵan kásiporyndarǵa salyq tekserýleri júrgizilgen kezde mekenjaılarynda bolmaı shyqqan salyq tóleýshilermen jasalǵan operasııalar boıynsha shyǵystarǵa ústeme tekserý júrgizilmesten, tekserýlerdiń aıaqtalyp otyrǵany anyqtaldy. Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, respýblıkalyq bıýdjetke tólenbegen salyqtardyń jalpy somasy 1,4 mlrd. teńge boldy.
Qarjy mınıstrligi tarapynan baqylaý tıisti dárejede júrgizilmegendikten, 2009 jyly tabıǵat paıdalanýshylardyń qorshaǵan ortaǵa keltirgen zııany úshin tólegen 3,3 mlrd. teńgesi respýblıkalyq bıýdjetke aýdarylýdyń ornyna qorshaǵan ortaǵa emıssııa tólemi retinde Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynyń bıýdjetterine aýdarylǵan.
Esep komıteti Qarjy mınıstrliginiń Salyq komıtetimen birlesip júrgizgen baqylaýy barysynda jer ýchaskelerin satý jáne jyljymaıtyn múlikti baǵalaý jónindegi mámilelerge ákimshilik júrgizý salasynda birqatar problemalardy anyqtady. Sóıtip, alymdar men tólemderdi tóleý boıynsha bıýdjettiń shekken shyǵyny 3,1 mlrd. teńge boldy.
Kedendik ákimshilik júrgizýdiń tıimdiligi
Belarýstiń, Qazaqstan men Reseıdiń kedendik odaǵy jaǵdaıynda kedendik ákimshilik júrgizýdiń róli artyp keledi. Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, kedendik organdardyń qyzmetinde respýblıkalyq bıýdjettiń zııan shegýine alyp keletin kemshilikter men olqylyqtar áli de kezdesedi.
Úkimet bekitken “Kedendik aýmaqta taýarlardy qaıta óńdeý” kedendik rejıminde ónimderdiń asyra kórsetilgen shyǵý normalary syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarǵa qaıta óńdelgen munaı ónimderin baj salyǵynsyz áketýdiń kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
2008 jyly jáne 2009 jyldyń 9 aıynda eksporttyq baj salyǵy tólenbeýinen boljanyp otyrǵan shyǵyndar 90 mln. teńgeden asyp otyr.
2.1.3. RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝYN STRATEGIIаLYQ JOSPARLARDA KО́RSETILGEN NÁTIJELERGE QOL JETKIZÝ MÁNINE BAILANYSTY BAǴALAÝ
Esep komıteti Bıýdjet kodeksine jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik josparlaý júıesi týraly” 2009 jylǵy 18 maýsymdaǵy № 827 Jarlyǵyna sáıkes, ortalyq memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynyń iske asyrylýyna baǵalaýdy júzege asyrady.
Strategııalyq josparlardyń iske asyrylýyna júrgizilgen taldaý birqatar problemalar men keleńsizdikterdi anyqtady.
Bıýdjet kodeksinde memlekettik organnyń strategııalyq josparyna ózgerister men tolyqtyrýlar bıýdjet naqtylanǵan jaǵdaıda, zańnamalyq aktiler ózgergende, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmalaryn oryndaý úshin jańadan strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardy qabyldaǵanda ne bolmasa, osy qujattarǵa ózgerister engizgende, sondaı-aq memlekettik organnyń fýnksııalary men qurylymy ózgergende ǵana jol beriledi dep belgilengen.
Alaıda, strategııalyq josparlardy bıýdjetke ózgerister engizý týraly qabyldanǵan sheshimderge sáıkes keltirýdiń merzimi zańnamada kórsetilmegen, sol sebepti strategııalyq josparlardyń jekelegen mindetteri men maqsattary oryndalmaı qalýda.
Strategııalyq josparlardyń nysanaly ındıkatorlary abstraktili túrde baıandalǵandyqtan jáne keıbir jaǵdaıda olardyń sandyq ólshemderi berilmegendikten olardy baǵalaý qıynǵa soǵady.
Jekelegen memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynda boljaýǵa óte qıyn jáne kóp jaǵdaıda oryndalýy múmkin emes sandyq kórsetkishter basym bolyp keledi.
Strategııalyq josparlarda nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetti atqarýǵa qatysty túbegeıli jańa kózqarastar jetkilikti dárejede kózdelmegen, sonyń saldarynan 2009 jyldyń aralyq kezeńinde jekelegen is-sharalar boıynsha mindetter men kútilgen nátıjeler josparlanǵan kóleminde oryndalmaǵan.
Sonymen, ortalyq memlekettik organdardyń strategııalyq josparlaryn qalyptastyrý kezinde maqsattar men mindetterdiń kóptegen parametrleri boıynsha naqty jaǵdaı eskerilmegen, táýekelderdi anyqtaý júıesi ázirlenbegen, bıýdjet qarajatyn neǵurlym az jumsap túpkilikti nátıjege qol jetkizetin baǵyttar kóp jaǵdaıda qoldanbaǵan. Sonymen qosa, ortalyq memlekettik organdardyń strategııalyq josparlaryn jasaýdyń ádisnamalyq bazasy formaldy sıpatta bolyp keledi, ıaǵnı olarda salalyq erekshelikter men qarjylandyrý baǵyttary boıynsha jan-jaqty taldaý jasalmaǵan.
2.2. RESPÝBLIKALYQ BIýDJET QARAJATYN PAIDALANÝDYŃ TIIMDILIGIN JEKELEGEN BAǴYTTAR BOIYNShA BAǴALAÝ
Baǵdarlamalyq qujattarda bastapqy jáne túpkilikti kórsetkishterdiń bolmaýy jáne “jeldeı júırik” ýaqyttyń aǵynyna ilese almaý memlekettik organdardyń nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetteýge tolyǵymen kóshýine múmkindik bergen joq.
2.2.1. JEKELEGEN MEMLEKETTIK JÁNE SALALYQ BAǴDARLAMALARDYŃ ISKE ASYRYLÝ TIIMDILIGIN BAǴALAÝ
Memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar ekonomıkalyq turaqtylyqty, ómir deńgeıin, áleýmettik qamsyzdandyrýdy jáne halyqty qorǵaýdy arttyrýǵa baǵdarlanǵan memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq mindetterin sheshýge baǵyttalǵan.
Baǵdarlamalyq qujattardy tekserý barysynda úles salmaǵy jalpy is-sharalar sanynyń 58%-yn quraıtyn oryndalmaǵan jáne jartylaı oryndalǵan is-sharalar anyqtaldy.
Úkimet tarapynan tolyqqandy baqylaý bolmaǵandyqtan, baǵdarlamalyq qujattardyń úılestirýshileri tek jınalǵan aqparatty joǵary turǵan organdarǵa berýmen ǵana shektelip, olardyń oryndalýyna atústi qaraýda.
Sondyqtan baǵdarlamalardy iske asyrý kóbinese ortalyqtan basqarylmaıdy, olardyń oryndalýyna keshendi kózqaras qamtamasyz etilmegen, kóp jaǵdaıda núktelik sıpatta qalyp, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna teris áserin tıgizýde.
Astana qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń 2006-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy. Úkimet osy memlekettik baǵdarlamany iske asyrý kezinde memlekettik organdardyń ózara is-qımyly jónindegi jumystardyń barlyq kezeńderin aıqyndap, reglamenttemegen.
Is-sharalardy oryndaýdy basqarý, uıymdastyrý jáne monıtorıngileý júıesiniń jáne naqty jaǵdaıdaǵy ózgeristerdi eskere otyryp, olardy túzetý rásimderiniń tıimdi tetikteri ázirlenbegen.
Jekelegen normatıvtik quqyqtyq qujattardyń bolmaýy, qurylystyń tehnıkalyq normalary men standarttarynyń jetildirilmeýi jekelegen is-sharalardyń ýaqtyly jáne sapaly oryndalýyna múmkindik bermeı otyr. Qurylys barysyna tehnıkalyq qadaǵalaý júrgizetin bilikti mamandar jetispeýde.
Jekelegen obektilerdiń qurylysy qoldanystaǵy zańnamanyń normalaryn buza otyryp, belgilengen tártippen bekitilgen jobalaý-smetalyq qujattamasyz (budan ári – JSQ) bastalǵan, salynǵan obektilerdiń teńgerim ustaýshylary aıqyndalmaǵan.
Sapaly medısınalyq qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etetin medısınalyq jáne qurylys klasterin qurý, kúrdeli shyǵyndardy azaıtý, qurylys jumystarynyń qunyn tómendetý úshin qazirgi zamanǵy qurylys materıaldaryn paıdalanýdy yntalandyrý jáne basqa mindetter sheshimin tappaýda.
Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý isin reformalaý men damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy. Baǵdarlamanyń birinshi kezeńin iske asyrý barysynda is-sharalardyń 20%-dan astamy oryndalmaǵan, bul úılestirýshi jáne jergilikti atqarýshy organdar tarapynan pármendi baqylaýdyń bolmaǵandyǵyn kórsetedi.
Keıbir densaýlyq saqtaý mekemelerinde balalar men urpaqty bolý jasyndaǵy áıelderge aldyn ala tekserýge atústi qaraý, medısınalyq qyzmetti sapasyz kórsetý, joǵary bilikti mamandardyń bolmaýy jáne qazirgi zamanǵy medısınalyq jabdyqtar sanynyń jetkiliksizdigi baıqalady.
Bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek uıymdarynda júkti jáne bosanatyn áıeldermen, balalarǵa, jasóspirimderge jáne urpaqty bolý jasyndaǵy áıelderge dıspanserleý jumystary tıisti dárejede júrgizilmeýde, birqatar sanıtarlyq normalar men erejeler buzylǵan.
Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy bilikti mamandardyń tapshylyǵynan jáne emdeý úıleri men ǵımarattarynyń sáıkessizdiginen qymbat turatyn jabdyqtardyń paıdalanylmaı bos turý faktileri anyqtaldy.
Memlekettik baǵdarlamada tegin medısınalyq qyzmet kórsetýdiń tizilimi men kólemi týraly halyqty aqparattandyrý jóninde jumystar qarastyrylǵanymen, baǵdarlamany iske asyrý jónindegi is-sharalar josparynda atalǵan tarmaqtyń oryndalýyna qatysty málimet joq.
Nysanaly transfertterdiń memlekettik baǵdarlamada kózdelmegen is-sharalarǵa jumsalǵany jáne 6,1 mlrd.teńgeniń qarjylyq buzýshylyqtaryna jol berilgeni anyqtaldy.
Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy. Memlekettik baǵdarlamany iske asyrý jónindegi josparda aıqyndalǵan 130 is-sharanyń 24-i oryndalmaǵan.
Qurylys qunynyń qymbattaýyna baılanysty, baǵdarlamanyń birqatar bilim berý obektilerin paıdalanýǵa berýden kútilgen nátıjelerine qol jetkizilgen joq.
Oqýshylarǵa tegin ystyq tamaq berý máselesi sheshilmegen, lıngafondyq jáne mýltımedııalyq kabınettermen qamtamasyz etý tómen deńgeıde qalyp otyr.
Baǵdarlamany úılestirýshi oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi ázirleý, baıqaýdan ótkizý jáne engizý tártibin saqtamaǵan, tıisti saraptama júrgizbegen.
Bilim berýdiń biryńǵaı aqparattyq ortasyn qalyptastyrý, bilim berý uıymdaryn monıtorıngileý, taldaý jáne basqarý aqparattyq júıesin engizý, bilim berý portalyn jáne bilim berý aqparattyq resýrstar ortalyqtaryn qurý, sondaı-aq qashyqtan oqytý tehnologııalaryn qoldaný boıynsha memlekettik baǵdarlamadan kútilgen nátıjelerge qol jetkizilgen joq.
Baǵdarlamany iske asyrý bilim berý júıesiniń mańyzdy kórsetkishterine pármendi yqpalyn tıgizbedi.
Qazaqstan Respýblıkasynda nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy.
Baǵdarlamanyń “Esirtkini teris paıdalanýdyń jáne olardyń zańsyz aınalymynyń ósýin toqtatý, esirtkilerdiń taralýyn qoǵamǵa barynsha az qaýip keltiretin deńgeıge deıin dáıektilikpen qysqartý úshin jaǵdaı jasaý” degen maqsatyna qol jetkizilmegen.
Baǵdarlamany iske asyrýdy úılestirýshi onyń is-sharalaryn josparlaý, basqarý, uıymdastyrý jáne oryndaý júıelerin jetildirýdiń tıimdi tetikterin ázirlemegen. Nashaqorlyq pen esirtki bıznesiniń aldyn alý jáne olarǵa qarsy is-áreket boıynsha jumysty úılestirý máseleleri jónindegi komıssııa osy salada qabyldanǵan sheshimderdi oryndaý jónindegi memlekettik organdardyń ózara is-qımylyn tıisti deńgeıde qamtamasyz etpegen.
Baǵdarlama úziktiligimen, nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine baǵyttalǵan qoǵamdyq jáne memlekettik ınstıtýttardyń kúsh-jigerin shoǵyrlandyrý jónindegi sharalardyń bolmaýymen, josparlanǵan is-sharalardy pysyqtaýdyń jetkiliksizdigimen sıpattalady.
Aqparattyq-nasıhattaý is-sharalarynyń tómen dárejede júrgizilýi, sondaı-aq bıýdjet qarajatyn paıdalaný barysynda 588,0 mln.teńgeniń qarjylyq buzýshylyqtaryna jol berilýi Qazaqstan halqynyń esirtkige qarsy ımmýnıtetin tıisti deńgeıde qalyptastyrýǵa múmkindik bermegen.
“Esirtki shebi” bógeý júıesi qurylmaǵandyqtan, Qazaqstannyń shekara mańy óńirlerindegi respýblıkalyq mańyzy bar joldarǵa ornalasqan postylar ózara aqparattyq-telekommýnıkasııalyq jelilermen jáne basqa da quqyq qorǵaý qurylymdarymen baılanystyrylmaǵan.
Nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2009-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn taldaý kórsetkendeı, onda ótken baǵdarlamalardaǵy kemshilikter qaıtalanýda. Bul rette 2008 jyly aıaqtalmaǵan is-sharalar jańa baǵdarlamada kórsetilmegen, ári baǵdarlamany iske asyrý jónindegi is-sharalar onyń mindetterimen sáıkespeıdi.
Qalyptasqan jaǵdaı Qazaqstan Respýblıkasynda nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2006-2014 jyldarǵa arnalǵan strategııasynda belgilengen mindetterdiń oryndalmaýyna jáne merziminen keshiktirilýine ákep soǵýy múmkin.
Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq avıasııa salasyn damytýdyń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń jáne Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý men qylmysqa qarsy kúrestiń 2005-2008 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń iske asyrylýyna baqylaý júrgizildi.
2.2.2. BIýDJETTIK INVESTISIIаLYQ JOBALARDYŃ ISKE ASYRYLÝ TIIMDILIGIN BAǴALAÝ
Ulttyq ekonomıkanyń basym baǵyttarynyń damýy bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardyń iske asyrylýy arqyly júzege asyrylýda. 96 respýblıkalyq ınvestısııalyq bıýdjettik baǵdarlamany iske asyrýǵa arnalǵan shyǵyndar 758 mlrd.teńgeni, nemese respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy shyǵystarynyń 23,8%-yn qurap, onyń 711,2 mlrd.teńgesi, nemese 93,8%-y ıgerilgen. 46,8 mlrd.teńge, sonyń ishinde respýblıkalyq deńgeıde – 22 mlrd.teńge, jergilikti deńgeıde 24,8 mlrd.teńge ıgerilmegen.
Respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 2009 jyly quny 759 bıýdjettik ınvestısııalyq joba qaıta qarjylandyrylǵan, sonyń ishinde 539 jobany jergilikti atqarýshy organdar iske asyrýda jáne olardyń jalpy somasy 472 mlrd.teńgeni nemese búkil qarjynyń 62,3%-yn qurap otyr.
Investısııalyq jobalardy iske asyrýǵa bólingen qarajattyń 40%-ǵa jýyǵy turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty, kólik jáne kommýnıkasııany damytýǵa baǵyttalǵan. Bul rette turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy ınvestısııalyq jobalar eń qymbat jobalar bolyp sanalady. Máselen, atalǵan saladaǵy bir jobanyń shyǵystary 5,1 mlrd.teńgeni qurap, barlyq ınvestısııalyq jobalar boıynsha ortasha qunnan bes ese asyp túsken.
Investısııalyq jobalard