Nyq senimmen qadam basyp kelemiz

Búginde álemniń kóptegen elderi kúrdeli ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelip otyr. Jahandyq deńgeıdegi saıa­sı teketirestiń órshı túsýi damyǵan, alpaýyt memleketterdiń de irgesin shaıqaı bastaǵandaı. Túrli sıpattaǵy janjaldar men qarýly qaqtyǵystardyń jańa oshaqtary paıda bolyp, saldarynan mıllıondaǵan adamdar kedeılik pen ashtyqqa, bosqyndyqqa ushyrap, myńdaǵan beıkúná jandardyń qany tógilýde. Osynaý almaǵaıyp álemde turaqtylyǵy men beıbitshiligin saqtap, ornyqty damyp kele jatqan memleketter sanaýly ǵana. Solardyń biri de biregeıi – Qazaqstan. Árıne, búkil dúnıejúzin jaı­laǵan ekonomıkalyq daǵdarys bizdiń elimizdi de aınalyp ótpesi anyq. Qazaqstan eksportqa shy­ǵaratyn ónimder baǵasynyń kúrt arzandaýy elimizdiń ekono­mıkasyna da aıtarlyqtaı áser etkeni túsinikti. Degenmen, eko­nomıkalyq jaǵdaıymyz jaq­sy kezde Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulttyq qordy qalyp­tastyrǵan bolatyn. Sol kezderde keıbireýler «munaıdan túsken qarjyny halyqqa taratyp berý kerek» dep shý kótergeni de esimizde. Biraq, halqymyzda «Tarta-tarta jeseń taı qalady, qoıa-qoıa jeseń qoı qalady, qoımaı-qoımaı jeseń neń qalady?» degen mátel bar emes pe?! Rasynda, Nursultan Ábishuly sol kúnderi alda qıyn kezeńder bolaryn dál boljaǵan eken. Búginde Memleket basshysynyń kemeńgerligi men kóregendiginiń arqasynda Ulttyq qorǵa jınaqtalǵan qarjy otandyq ekonomıkamyzdyń turaqtylyǵyn saqtap otyr. Basqasha aıtqanda, osynaý qıyn kezde siz ben biz­diń zeınetaqymyzdyń ýaqtyly tólenip, aýrýhana men mektep sekildi áleýmettik mańyzy bar nysandardyń qurylysynyń toqtamaı turýy, ul-qyzdary­myzdyń jumyssyz qalyp, bosyp ketpegeni Elbasynyń bir kezderi qabyldaǵan durys sheshiminiń jemisi. Qazaqstannyń búgingi maq­saty – qıyn kúnder ótkenshe kúnel­tý, áıteýir jan baǵý emes, daǵ­darystan serpindi damýǵa jol tabý. Osy qı­yndyqtardyń ózin alǵa umtylýǵa alǵyshart etip, bolashaqqa zor jeńistermen qa­dam basý. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «100 naqty qadam­nan», turatyn Ult jos­paryn tap osynaý asqaq maqsatqa bastaıtyn ma­ńyz­dy tarıhı qujat dep atar edim. Ult jospary uzaq merzimge eseptelgen strategııalyq qujat degenimizben, onyń aıasynda qa­byldanyp jatqan naqty qa­damdardyń ıgiligin halyq qazirdiń ózinde sezinýde. Aıtalyq, 2016 jyldyń qańtar aıynan bastap bıýdjettik saladaǵy aza­mattyq qyzmetkerlerdiń jalaqysy men qarııalardyń zeınetaqysynyń jáne múmkindigi shekteýli aza­mattardyń járdemaqysynyń ósýi barshany qýanyshqa bóledi. О́ıt­keni, eńbek adamdaryna laıyqty jaǵdaı jasaý men muqtaj jan­darǵa áleýmettik qoldaýdy kú­sheı­tý qashanda mańyzdy ári qaı­yr­ly is. Qazaqstannyń basqa óńirleri sekildi Ońtústik Qazaqstan obly­synda da aýqymdy ister atqa­rylýda. Mańdaıynan kún súıgen bizdiń týǵan ólkemizde buryn­ǵysyn aıtpaǵanda, sońǵy bir jylda atqarylǵan jumystardyń ózi ushan-teńiz. Elbasy Nursultan Nazarbaev ulttyq ekonomıkamyzdy shıkizatqa táýeldilikten qutqarý úshin kásipkerlik pen óndiristiń damýyna, aýyl sha­rýa­shylyǵynyń jandanýyna erekshe nazar aýdaryp kele jatqany belgili. Memleket bas­shysynyń jeke qadaǵalaýy men qamqorlyǵynyń nátıjesinde Ońtústik Qazaqstan oblysynda aýyl sharýashylyǵy, kásipkerlik salalary aıtarlyqtaı damyp, óndiris jandana bastady. Sonyń bir aıǵaǵy Ordabasy aýdanynda traktor zaýytynyń ashyl­ǵan­dyǵy der edim. Agrarly óńir bolyp sanalatyn Ońtústik Qa­zaqstan oblysy úshin aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkalarynyń qashanda orny bólek. Bir sát eske túsirelikshi, tap osyndaı zamanaýı, sapaly traktordy qashan ózimiz jasap, ózimiz qurastyryp edik? Joq, mundaı tirlik tipti keshegi Keńes Odaǵynyń dúrkirep turǵan kezinde de bol­maǵan. Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaev qabyldaǵan Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasynyń jemisi. Te­mirlanda qurastyrylyp jatqan «Kıotı» markaly traktor jer óńdeýge, aýyl sharýashylyǵy ónim­derine kútim jasaýǵa óte yń­­ǵaıly. Mundaı zamanaýı teh­nıkaǵa qol jetkizgen dıqan­dardyń qyrmany tasyp, elimizdiń nesibesin arttyra túsetini aqıqat. Buqaralyq aqparat qural­darynan biletinimizdeı, oblysymyzda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý, qurylys materıaldaryn óndirý, toqyma ónerkásibin, farmasevtıkany, týrızmdi damytý baǵyttarynda qyrýar jumystar atqarylýda. Atap aıtar bolsaq, óńirlik ishki jal­py ónim kóleminiń 2 trıllıon 100 mıllıard teńgeden asýy – úlken jetistik. Al oblys dıqandarynyń 2 mıllıon ton­­nadaı kókónis pen baý-baqsha ónimderin ósirýi aýyl sharýa­shy­lyǵyna kórsetilip jat­qan mem­lekettik qoldaýdyń nátıjesi. Buryndary kásipkerlik pen óndiristiń damýyna eń aldymen ákimshilik kedergilerdiń kóp­tigi tosqaýyl bolatyny aıtylýshy edi. Sol sebepti, oblysta kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵy ashylyp, «bir tereze» qaǵıdasy engizilgen. Onda óz isin bastaǵan azamattarǵa kásibı mamandar kómektesedi. Ortalyq búgingi kúnge deıin 50 myń bıznesmenge qyzmet kórsetken. Elý myń kásipkerdiń qol astynda 2-3 adamnan jumys isteıdi degenniń ózinde, olardyń árqaısysynyń arqasynda bir-bir otbasy tur. Demek, Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda ashylǵan osy bir ortalyqtyń paıdasy qanshama adamǵa tıip, olardyń turmysynyń túzelýine yqpal etkenin ózińiz baǵamdaı berińiz. Bıyl oblystyń barlyq aýdan-qalalarynda da kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtary men kásipkerlik mektepteri ashylypty. Olardyń barlyǵy da tıptik ǵımarattarda jumys isteýde. Shymkent qalasynyń ma­ńy­nan ashylyp, nátıjeli ju­mys istep jatqan «Ońtústik» ın­dýs­­trııalyq aımaǵy men «Oń­tústik» arnaıy ekonomıkalyq aı­maǵy – Prezıdenttiń Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasynyń tól týyndysy. Munda ondaǵan myń adam jumys istep, bir jaǵynan bıýdjetke salyq tólep jatsa, ekinshi jaǵynan otbasylaryn asyraýda. Al Shymkent qalasynda jańadan taǵy 4 ındýstrııalyq aımaq ashý, sonymen qatar, oblystyń bar­­­­lyq aýdan-qalalarynda da ın­dýstrııalyq aımaq qurý jónin­degi jańalyq búkil halyqty qýa­nyshqa bólep, erteńgi kúnge degen senimimizdi nyǵaıtty. Osy oraıda M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary eli­­mizdiń ınnovasııalyq damýy­na, ǵylym, bilim berý men máde­nıet salalarynyń alǵa jyljýy­na zor úles qosqanyn atap ótken jón. Bizdiń oqytýshy-pro­fes­sorlarymyz sapaly kadrlar daıyndap, halyqtyń zııatkerlik deńgeıiniń ósýine yq­pal etýde. Bul rette aıta keteıik, Elbasy N.Nazarbaevtyń halyqqa arnaǵan «Nur­ly Jol – bolashaqqa bastar jol» at­ty Joldaýynda bi­lim sa­­lasyna erekshe nazar aýda­ry­l­­­­ǵan. «Indýstrııalandyrý baǵ­dar­la­malary sheńberinde bazalarynda ǵylymnyń ekonomıka sa­la­larymen jáne mamandar daıyndaýmen baılanysy qamtamasyz etiletin 10 JOO anyqtaldy. Osy maqsattarǵa 2017 jylǵa deıin 10 mıllıard teńge baǵyttaı otyryp, osy joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qalyptastyrýdy tapsyramyn» delingen Joldaýda. Osy oqý ornynyń da tańdaýly bilim ordalarynyń qatarynan kórinýi – ǵalymdarymyzdyń ınnovasııalyq baǵyttaǵy jumysynyń moıyn­dalýyn, qajyrly eńbektiń baǵa­lanǵanyn bildiredi. Ál­bet­te, bul ýnıversıtettiń aby­roı-bedelin arttyryp qana qoımaı, jas ǵa­lymdardyń óz múmkindikterine degen senimin de nyǵaıta túsedi. Jalpy, bizdiń ýnıversıtettiń Qazaqstan jáne álem boıynsha reıtıngisi jyldan-jylǵa jo­ǵa­rylap kele jatyr. Jýyrda ǵana jarııalanǵan Eýropalyq odaq standarttary boıynsha Eýro­palyq ǵylymı-ónerkásiptik palatasy dúnıejúzindegi joǵa­ry oqý oryndary arasynda («Academic Ranking of World Universities-European Standard ARES») jasalǵan 2014 jyldyń reıtıngisine Qazaqstannan jıyr­maǵa jýyq joǵary oqý oryndary qatyssa, bizdiń ýnıversıtet osy abyroıly tizimge A+ sanaty boıynsha enip otyr. Sondaı-aq, bul tizimge elimizden ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­­versıteti men L.N.Gýmılev atyn­­­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıteti kirgen. Bul reıtıngte baǵalaýdyń basty ólshemi – bilim sapasy, al ǵylymı qyzmette standart­ty kórsetkishterden bólek shet­eldik birlesken avtorlardyń qa­tysýymen shyǵarylǵan jarııa­lanym sany jáne halyqaralyq yntymaqtastyq esepke alyndy. Ýnıversıtet bedeli, onyń bitirýshileriniń eńbek naryǵynda suranysqa ıe bolýy jáne jumys berýshilerdiń pikirleri, bilimdi aqparattandyrý baǵalaýdyń eń basty krıterıılerine aınaldy. Halyqaralyq reıtıngke ený bizdiń ýnıversıtet úshin óte mańyzdy. Birinshi kezekte, shetel stýdentterin akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasyna tartý múmkindigi paıda boldy, sebebi, olardyń ata-analary JOO-ny halyqaralyq reıtıngke qa­tysýy boıynsha tańdaıdy. Ekinshiden, reıtıngtiń joǵary nátıjeleri JOO-nyń sheteldik seriktestermen yntymaqtastyq ornatý múmkindikterin keńeıtedi. Úshinshiden, osyndaı reıtıngterde qazaqstandyq JOO sany­nyń artýy elimizdiń álemdik akademııalyq qaýymdastyqtaǵy bedelin arttyrady. Búgingi tańda bul bilim oshaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń iri jáne kópsalaly ýnıver­sı­teti, aımaǵymyzdyń ınfraqu­rylymynyń damýy men qa­lyp­­tasýyna, halyqaralyq qo­ǵam­­das­tyqtaǵy ıntegrasııa men ja­han­daný úrdisterine bel­­sen­di qatysatyn ǵylymı-bi­lim berý, ıntellektýaldyq, má­­­de­nı ortalyǵyna aınalǵan. Ýnı­­­versıtetimiz germanııalyq ASIIN agenttiginde bilim berý baǵ­darlamalaryn halyqaralyq akkredıtteýden ótkizý arqyly teh­nıkalyq sala mamandaryn daıarlaýdyń joǵary sapasyn dáleldegen qazaqstandyq JOO-lardyń alǵashqysy bolyp esep­teledi. Bilim oshaǵynyń je­tistikteri men jeńisteriniń jyl sanap artýy biz tańdaǵan joldyń durystyǵyna aıqyn dálel. Oblysta áleýmettik salada, bilim berý men densaýlyq saqtaýda, rýhanııat pen mádenıette de aýqym­dy jumystar atqarylýda. Barlyǵyn tizbektemeı-aq qoıalyq, tek bıyldyń ózinde oblysta 104 mekteptiń qurylysy júrgizilip, onyń 49-y paıdalanýǵa berilmek. Osynyń ózi Qazaqstannyń daǵ­darys kezinde de áleýmettik salaǵa qanshalyqty kóńil bólip otyrǵanyn kórsetedi emes pe?! Al mádenıet salasynda she? Burynǵyny aıtpaǵanda, sońǵy birer jylda ashylǵan mádenıet nysandaryn atasaq ta jetkilikti. Shymkenttegi «Otyrar» kitap­hanasy, «Túrkistan» saltanat saraıy, Kórme ortalyǵy, J.Shanın atyndaǵy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatry men oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń jańa ǵımarattary, salt-dástúr ortalyǵy, Beıneleý óneri mura­jaıy... Osynyń bar­lyǵy sońǵy bir-eki jylda ashylǵan iri mádenıet ordalary. Demek, bul salanyń damýy da nazardan tys qalyp jatqan joq. Atalǵan ǵımarattardyń bir­qatary Shymkenttiń jańa ákim­shilik-iskerlik ortalyǵynda boı kóterdi. Memleket bas­shy­­­synyń Shymkentti Qazaq­stan­daǵy úshinshi qalaǵa aınaldyrý jónindegi tapsyrmasynyń qalaı oryndalyp jatqanyn tap osy ákimshilik-iskerlik or­talyqqa qarap-aq baıqaýǵa bolady. Mundaǵy oblys ákimdigi men oblystyq máslıhattyń 16 qabatty jańa ǵımaraty Ońtústik óńir damýynyń nyshanyndaı kórinedi. Bir sózben aıtqanda, Elbasynyń qamqorlyǵynyń arqasynda Shymkent elordamyz Astanaǵa qarap boı túzep, sol izben damyp keledi. Áńgimeni álemdegi jaǵdaıdyń kúrdeli ekendiginen bastap edik qoı. Osynaý qıyn-qystaý kezeńde eldi adastyrmaı, týra jolǵa, damý men órkendeýge bastaǵan Memleket basshysyna degen Ońtústik Qazaqstan oblysy halqynyń alǵysy men súıis­penshiligi sheksiz. Álemdik ekonomıkalyq jaǵdaı nasharlaı túsip, bazbir memleketterde daǵdarys baıqalǵanymen, elimizde, onyń ishinde Ońtústikte ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­­mý qarqyny álsiremek túgili, qaı­ta kerisinshe kúsheıýi qýantady. Árıne, bul Elbasy Nursultan Nazarbaev júrgizip otyrǵan sarabdal saıasattyń nátıjesi ekeni daýsyz. Ońtústikte halyqtyń ká­sipkerlikke degen umtylysy joǵary. Al óńir basshysy Beıbit Atamqulovtyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa aıryqsha nazar aýdaryp otyrǵandyǵy jergilikti kásipkerlik pen óndi­ristik kásiporyndardyń jýyq arada jańa belesterdi baǵyn­dyratynyna senimimizdi arttyra túskendeı. Oblys ákiminiń birqatar aýdan-qalalarǵa arnaıy issaparmen baryp, ondaǵy ındýs­trııalyq aımaqtardyń jumy­symen etene tanysýy aýyldy jerlerdegi kásipkerlikti órkendetýge jasalǵan qadam dep qabyldadyq. Sondaı-aq, sheteldik ınves­torlardy kóptep tartýǵa da ba­symdyq berilip otyr. Buǵan soń­ǵy aılarda óńirimizde Malaı­zııa, Germanııa, Polsha, Qytaı, Kanada sekildi elderden úlken de­legasııalardyń kelýi dálel bola alady. Sheteldiktermen kez­desý barysynda Ońtústikte bir­lesken jobalardy iske asyrý jaı­ly kelissózder júrgizildi. 23 qazanda Shymkentte ótetin II ha­lyqaralyq ınvestısııalyq fo­rýmǵa artylǵan úmitimiz kóp. Oǵan álemniń kóptegen elderinen ınvestorlardyń keletinin eskersek, bul oblys úshin úlken múm­kindikter usynatyn jıyn bolmaq. Ońtústikte birlesken joba­ny júzege asyrýǵa, ásirese, nemis bız­ne­siniń qyzyǵýshylyǵy úl­ken eken. Qazirgi tańda oblys aımaǵynda Germanııanyń ınves­tor­lary júzege asyryp jatqan 3 jobanyń jalpy qu­ny 52 mıllıard teńgeni qu­raıdy. Al polıak bıznesmenderi Shym­kentti Ortalyq Azııa óńi­rindegi bazalyq alań retinde qaras­tyryp otyrǵany da óńirdiń zor múm­kindikterge ıe ekenin aıqyn kórsetti. Taǵy bir erekshe nazar aýda­rarlyq tusy – áńgime tek bıznes jaıynda emes. Shet­eldiktermen kelissózder barysynda bilim men ǵylym salasyndaǵy jobalardy da júzege asyrý isi talqylandy. Máselen, Malaı­zııa eli óńirimizde álemdik deń­geıdegi tehnıkalyq kolledj salýǵa nıet bildirdi. Bul joba ulttyq bilim berý salasyndaǵy aıryqsha bastamalardyń birine aınalmaq. Osy baǵytta bizdiń ýnıversıtetimiz de jemisti jumys atqarýda. Búgingi tańda M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ álemniń bir­qatar tanymal ári bedeldi ýnı­versıtetterimen tikeleı baılanys ornatqan. Basty maqsat – tájirıbe almasý arqyly álemniń eń úzdik bilim tehnologııalaryn meńgerý. Mine, osyndaı jobalar arqyly jarqyn bolashaqtyń kepili – jastarǵa sapaly bilim berip, bilikti kadr daıarlaý baǵytynda aýqymdy qadamdar jasalýda. Jumahan MYRHALYQOV, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, akademık. ShYMKENT.