Jastar qulshynysy qanattandyrady

– deıdi aqyn, jýrnalıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qaıyrbek Asanov – «...Aldarqatyp tirshiliktiń ermegi, Basymdaý bop táttisinen kermegi. Aınalama shýaq shashyp júrsem de, О́mir meniń degenime kónbedi...» – degen óleń joldaryńyz syrǵa, muńǵa to­ly. Ádebıet – tek qana kórkem shyǵar­ma­lardyń jıyntyǵy emes, ol ómirdiń ózi emes pe? О́mirden túıgenińiz kóp ekeni anyq. Áıtse de, áńgimemizdi balalyq shaq al­ǵashqy bir shýmaq óleń, sonyń áserinen bastasaq. Jalpy, bala­lyq shaǵyńyzdy es­ke alǵan, saǵynǵan kezińizde kóz aldy­ń­­yzǵa qandaı kórinister keledi? – Úıimizdiń irgesinde Syrdarııa ózeni aǵyp jatady. Osy ózennen bastaý alyp, darııa­men qatar jarysyp Maıjarma degen kanal aǵyp jatýshy edi. Jazda sonyń jaǵasynan shyqpaıtynbyz. Sýyna shomylyp, qumyna aýnap óstik. Balalyq shaqtyń osynaý tátti kórinisteri eshqashan esimnen shyqpaıdy. «Maıjarma» degen óleńim de bar. Bala kezde tym qııalshyl, armanshyl edik. Biraq sol armanymdy kilt buryp jibergen bir oqıǵa boldy. 1960 jyly biz oqıtyn qazaq orta mektebine Almatyda shyǵatyn «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory Kamal Smaıylov kelip, joǵary synyptyń oqýshylarymen kezdesý ótkizdi. Qasynda aýdandyq gazettiń qyzmetkeri, sol kezde esimi elge ájepteýir tanylyp qalǵan Muhtar Saqtapov degen aqyn aǵamyz boldy. Osy kezdesýde Kamal aǵa qyzyqty áńgimeler aıtyp, ádebıet pen ǵylymdy keńinen túsindirse, aqyn aǵamyz óleńderin oqyp, ádebıetke qumar jas balalardyń armandaryna qanat jalǵap ketti. Osy kezdesý maǵan qatty áser etti. Árıne, buǵan deıin de ádebıetke qumar bolatyn. Myna kezdesý tipten basqa álemge endirip jibergendeı boldy. Osydan keıin azdap qaǵaz shımaılap, óleń jazatyndy shyǵardym. Sol jyly qarasha aıynda alǵashqy qar jaýdy. Japalaqtaǵan appaq qar kóńilime qatty áser etti. Sóıtip, «Tuń­ǵysh qar» degen tuńǵysh óleńimdi jazyp, «Qazaqstan pıoneri» gazetine jiberdim. Bul 1960 jyldyń qarasha aıynyń sońy bolatyn. Sodan gazettiń ár nómirin asyǵa kútip qaraımyn. Bir kúni gazettiń betinen óz aty-jónim kózime ottaı basyldy. Turatyn aýdanym, oqıtyn mektebime deıin kórsetilipti. Eldiń bári quttyqtap, bir kúnde «aqyn bala» atanyp shyǵa keldim. –  Sizderdiń shańyraq qalamy ar­qy­ly halyqqa tanylǵan aqyndar sha­­ńy­raǵy ǵoı. Alǵashqy otaý qurǵan kez­­de­rińiz ja­dyńyzda saırap turǵan shy­ǵar? – Iá, árıne, áli esimde... Talshybyqtaı Kúláshti ekinshi kýrs stýdenti kezimde sonaý Talas aýdanynyń Úsharal aýylynan ata-anasynyń ruqsatymen, qazaqy jolmen alyp ketkenmin. Úsharaldan ushaqpen Tarazǵa kelip (ol kezde Jambyl), taǵy da ushaqqa otyryp Qyzylordaǵa, týǵan aýylym Tereńózekke aparǵanym da búgingideı kóz aldymda. Áke-sheshem, týǵan-týystarym jaqsy qarsy aldy. Betasharyn jasap, aýyl-aımaqqa kishigirim toı ótkizdik. Stýdent bolǵan soń asyǵys Almatyǵa qaıtýǵa jınaldyq. Qyzylordanyń eski áýejaıyna kelgende áýdem jerde turǵan Muqaǵalı aǵa birden kózime ottaı basyldy. Batysqa qarap janyndaǵylarǵa óleń oqyp tur eken. Baryp amandastym. «Kim bolasyń?» dedi. «Stýdentpin, jýrnalıs­tıka fakýltetinde oqımyn» dedim. «О́ı, ózimiz ekensiń ǵoı!» dep, arqamnan qaǵyp, qýanyp qaldy. Sodan ushaqta ashyq-jarqyn áńgimelesip keldik. «Kúlásh, Qaıyrbek meniń qasyma otyrsyn» dep kesip aıtty. Ushaqtan túsip, jataqhanamyzǵa barǵan kezde de «Kúlásh, Qaıyrbek búgin meniń qasymda bolady» dep aıtty. Sol kúni, shynynda, Muqaǵalı aǵanyń úıinde qondym. Uzaq-sonar áńgime aıttyq. Sodan Muqaǵalı aǵamen ómiriniń sońyna deıin jaqsy aralastym. «Qaıyrbek, Kúlásh – aqyn, aıalaı bil. О́leń jazbaı qalmasyn» degen qońyr daýsy áli kúnge qulaǵyma keledi. – Ol kezde ádebı orta myqty bolǵan dep estımiz. Sizderdiń qalyptasýlaryńyzǵa da onyń áseri bolǵan shyǵar? – Durys aıtasyń. Biz jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentteri qazaq ádebıetiniń qaınaǵan ortasyna kúmp etip tústik desek bolady. Ataqty Ábdildá Tájibaevtan bastap, Syrbaı, Ǵafý, Jumeken, Saǵı, Qadyr, Tumanbaı, Muqaǵalı, Dúısenbek, О́tejan, Esenbaı, Qaırat, Rafael sekildi aǵalarymyzben birge bizdiń tolqyn da jyr kóshine ilese bastady. Ol – Keńshilik, Jarasqan, Jumataı Zaıdasymen, Serik, Shómishbaı, Tynyshbaı, Nurlan, Iranbek, Ibragım... Inilerimiz Esenǵalı, Ulyqbek, Amanhan, Qasymhan sııaqty jyr jampozdary birin-biri izdep, birine-biri eliktep óleń oqyp júrýshi edi. Keıin jan-jaqtan, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen jaqsy aqyndar Muhtar, Járken, Temirhan, Israıl, Temirshe kelip qosyla bastady. Márııam apam bastaǵan aqyn qyzdar shoǵyry óz aldyna bir álem edi. Qazirgi kezde qazaq jeri ánmen terbelip tursa, ol kezde jalyndy jyrmen dúrildep turatyn. Ol jyldary ádebı orta bir-birimen óte tyǵyz aralasatyn, poezııa keshteri jıi ótetin edi. Kún saıyn qonaqqa barý, kóńildi otyrys, tańǵa deıin óleń oqý... Árıne, bul adamnyń shyǵarmashylyǵyn shyńdaıdy. Bul yntymaǵy jarasqan shynaıy ádebı orta boldy. Árbir qýanyshymyzdy birge bólistik. Páter alsaq ta – baqyt, kitabymyz shyqsa da – baqyt. О́mirge sábıimiz kelse de – baqyt, alys saparǵa shyqsaq ta – qýanysh. О́te keremet orta. Biraq, basta shyn táý­elsizdik bolmady. El basqa ıdeologııamen ómir súrdi. Stakan degen ydystan ashy sý ish­tik. Artyq ketken kezderimiz de kóp boldy... – Alla buıyrtyp, elimiz Táýelsiz boldy. Qazirgi aqyn-jazýshylardyń jaǵdaıy qalaı? – О́z basym bostandyq degendi barlyq baılyq­tan joǵary qoıamyn. Táýelsiz Qazaq­standa ómir súrýdiń ózi baqyt qoı dep oılaımyn. Buryn aıtylmaǵan dúnıeler aıtylyp jatyr, óz tarıhymyzdy ózimiz tanı bastadyq. Qalamgerler qashanda elmen birge. Aqynnyń jaǵdaıy jaman bolsa, eshkim óleń jazbas edi ǵoı. Qazir jas aqyndar jańbyrdan soń jasyl jelekteı jarysyp ósip jatyr. Taqyryptary erkin, oılary da erkin. Qazir jyr múshaıralary jas aqyndarsyz ótpeıdi. Júldelerin alyp jatyr... – «Tarazǵa neǵyp qonys aýdardy­ńyzdar?» dep suraýdyń ózi artyq shy­ǵar... Degenmen de, osynaý kóshtiń túp-tórkini qaıdan bastaldy, ǵumy­ryńyz­dyń biraz jyly ótken Almatyny qalaı qıyp kettińizder? – Almatyda 45 jyl turdyq. Ábden baý­yr basyp qalǵan ásem qaladan kóship ketý árıne, ońaı bolǵan joq. Bizdiń kóshýimizge eki nárse túrtki boldy. Birinshiden, Almaty ylǵaly mol qala. Dárigerler Kúláshqa odan góri aýasy qurǵaqtaý, kúni ystyq qalada turǵan durys degen keńes berdi. Ekinshiden, Jambyl oblysynyń sol kezdegi ákimi Bóribaı Jeksembın bizge Taraz qalasynan tórt bólmeli páterdiń kiltin bergen bolatyn. Sodan «Bul aqyn-jazýshylarǵa úı beresiń, biraq, eshqaısysy kelip turmaıdy» degen de áńgimeler shyǵa bastaǵany ótirik emes. Taraz – eki myń jyldan astam tarıhy bar kóne qala. Mádenıeti qalyptasqan, turǵyndary meıirimdi, baýyrmal, jaıdary. Bizdi osyndaǵy ádebı-mádenı orta jatsynǵan joq. Elmen tyǵyz aralasyp kettik. Ákimshilikten bastap ádebı ortaǵa deıin shaqyryp, eskerip jatady. Odan bólek, jas aqyndar, shyǵarmashyl jas­tar úıge kelip, aqyl-keńes surap, qyzý áńgimelesip turamyz. – Qaıreke, shynyńyzdy aıtyńyzshy, qurdas-qatarlaryńyz «Qaıyn jurtyńa baılanyp qaldyń...», dep ázildep tıisetin shyǵar, sirá... – Jambyl jeri qaıyn jurtym ekeni ras. Shyndap kelgende, bul óńir – óz ata-babamnyń baıyrǵy mekeni. Osynda kóship kelgenim, týǵan jerimnen qol úzip qaldym degen sóz emes qoı. Tarazǵa nege qonys aýdarǵanymyzdy joǵaryda aıttym. Kindik qanym tamǵan jer – Tereńózekke de jıi baryp turamyn. Jaqynda ǵana Qyzylordaǵa baryp qaıttym. Oblysqa Qyrymbek Kósherbaev ákim bolyp barǵaly kórmegen edim. Qala burynǵydan da jaınap ketipti. Isker azamattyń qoltańbasy baıqalady. Kezinde Qyrymbektiń ákesi Eleý aǵaıdyń qaramaǵynda qyzmet istep edim. Uly da ákesine tartyp, eli úshin aıanbaı eńbek etip jatqanyna súısindim. Al Tarazǵa keletin bolsaq – kóne shahar bizge unaıdy. Oblys ákimi Kárim Kó­kirekbaev eldiń jaıyn oılaýmen birge ádebıet, mádenıet jáne óner adamda­rynyń da jaǵdaılaryn eskerip otyrady. Qalamgerlerdiń kitaptaryn shyǵaryp otyr. О́zim de Almatydaǵydaı emes, qolym bosap, jazý ústelime kóbirek otyratyn bolyp júrmin. Internetke joqpyn. Esesine kitapty kóbirek oqımyn. Qolymyz tıgende Kúláshtiń týǵan aýyly – Úsharalǵa baryp turamyz. Onda onyń inileri turady. Jasyratyny joq, elde jalqaýlyq baıqalady. Baıaǵy eńbekqorlyq jetispeıtin sııaqty. Barǵan saıyn baıqaımyn, dastarqanǵa qytaıdyń kók almasy men qaıdan kelgeni belgisiz qyzanaq pen qııardy qoıady. Al úıleriniń aldynda keminde 10 sotyq jer jatyr. Sodan bir kúni aıttym: «Oıbaı-aý, sender munyń bárin satyp ala bergenshe myna jerge baý-baqsha ekpeısińder me? Irgede Talastyń sýy aǵyp jatyr. Qudyqtaryń da bar»... Alǵashynda selt ete qoıǵan eshqaısysy bolmady. Kelesi bir kóktemde barǵanymda 3 otbasy arasynda baý-baqsha egýge báıge jarııaladym. Meniki olardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý ǵoı. Sodan qulshynyp jumysqa kirisip ketti. Kúzde barsam, 3 úıdiń de baý-baqshasy bir retke kelip qaldy. Kúzde sol baqshadan alynǵan kókónistiń dámin tattyq. Báıgede jeńimpaz bol­ǵanǵa qomaqty, qalǵan eki úıge shamamyz kel­geninshe aqshalaı syılyqtar berdik. Qazir jyl saıyn baqsha egip, ájeptáýir ónim alady. Bul bir jaǵy adamdy eńbek etýge, jerdiń qadirin bilýge úıretedi. Bir ja­ǵynan tabıǵı taza nárseniń paıdasy da mol. – Aǵa, baıqaısyz ba, Tarazda jas aqyndardyń úlken shoǵyry bar. Qashan kórseńiz, jarysyp óleń oqyp, bir-biriniń shyǵarmalaryn qyzý talqylap jatady. Biraq, proza janrynda júrgen jastar sırek... – Negizi, halqymyzdyń jany – poe­zııa ǵoı. Qazaq – aqyn halyq. Sýretker halyq. Shynynda, sońǵy kezderi áń­gime jazyp júrgen jastar óte sırek. О́leń jazyp júrgenderdiń arasynda bolashaǵynan zor úmit kúttiretin jas­tar kóp. Hamıt Esaman, Azamat Esaly, Tabıǵat Abaıldaev, Naýryzbek Sarshaev, Nurjan Qadyráli, mine, osy jastar úıge kep, jańadan jazǵan óleńderin oqyp berip jatady. Jalpy, óz basym jastardyń osynaý qulshynysyna qatty qýanamyn. Áńgimelesken  Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.